Wkład Żydów w rozwój kultury uzdrowiskowej na Kresach na przełomie wieków należy rozpatrywać w szerokim kontekście, ponieważ proces ten dokonywał się na przestrzeni lat z różną intensywnością, na tle przemian społecznych i odkryć medycznych. Istotne w tym procesie były też zmiany w sytuacji prawnej galicyjskich Żydów, związane z ich emancypacją i równouprawnieniem w 1867 roku. Równouprawnienie to, choć w praktyce wdrażane powoli, w kontekście uzdrowisk dawało ludności pochodzenia żydowskiego szansę na pełnienie funkcji np. lekarzy zdrojowych. Rozwój uzdrowisk wschodniej Galicji jako wchodzących po 1772 r. w skład monarchii austriackiej, a od 1918 r. będących częścią niepodległej Polski, w zakresie terapii czy też tendencji stylistycznych w architekturze pozostawał w ścisłym związku z trendami dyktowanymi przez renomowane uzdrowiska europejskie, takie jak Karlsbad (Karlove Vary), Marienbad (Mariańskie Łaźnie) czy Franzesbad (Franciszkowe Łaźnie). Kurorty te pod koniec XIX w. przekształciły się w prawdziwe żydowskie i mieszczańskie metropolie, stając się symbolami uzdrowisk dla środkowoeuropejskich Żydów. Przykładem rangi tych miejsc w życiu polityczno-społecznym może być tzw. Zgromadzenie Żydowskie, które odbyło się w 1907 r. w ówczesnym Marienbadzie, a na którym poseł hrabia Sternberg poruszył kwestie antysemityzmu, asymilacji i izolacji austriackich Żydów w krajach niemieckojęzycznych w tamtym czasie.

Najintensywniejszy rozwój uzdrowisk w Europie przypadł na koniec XIX i pierwszą połowę XX wieku. Ich rozwój związany był z postępami w naukach medycznych i precyzyjnymi analizami wód mineralnych, które stworzyły podwaliny prac wiertniczych. Zaowocowało to powstaniem w tym czasie wielu nowych uzdrowisk na terenie Europy, takich jak np. większość uzdrowisk kresowych. Fala odkryć medycznych w balneoklimatologii, wprowadzenie kuracji pitnej – krenoterapii, precyzyjne określenie właściwości leczniczych wód mineralnych oraz wskazań i przeciwwskazań do stosowania kuracji, przyniosło początek zorganizowanej działalności leczniczej takim miejscowościom uzdrowiskowym i letniskom klimatycznym, jak: Morszyn, Delatyn, Druskieniki, Zaleszczyki, Jaremcze, Żabie, Mikuliczyn czy Truskawiec. Innym, ważnym czynnikiem rozwoju uzdrowisk było powstawanie dużych skupisk miejskich oraz działalność światłego, wyemancypowanego mieszczaństwa, także pochodzenia żydowskiego, które zaczynało nabierać znaczenia w społeczeństwie. Tworzenie się wczesnokapitalistycznych form produkcji pociągało za sobą wzrost pozycji mieszczan, którzy w ramach emancypowania się, w większym stopniu niż wcześniej, korzystali ze zdrojów leczniczych. Mieszczaństwo otworzyło w XIX w. nowy rozdział w historii kurortów europejskich, także w historii uzdrowisk kresowych. Przede wszystkim przyczyniło się do ewolucji uzdrowiska z luksusowego kurortu – jako letniej rezydencji dla arystokracji, do uzdrowiska dla szerszych grup społecznych z dominującym budownictwem masowym. Uzdrowiska stawały się powszechne i służyły swego rodzaju „autoprezentacji” szeroko pojętej klasy mieszczańskiej. Ten proces należy postrzegać łącznie z ustawodawstwem socjalnym lat osiemdziesiątych XIX w., zapoczątkowanym w Prusach, a podjętym na terenie Austro-Węgier od 1888 roku. Na mocy ustawy z 30 kwietnia tego roku wprowadzono ubezpieczenie na wypadek choroby, co pociągnęło za sobą w 1897 r. obowiązkowe utworzenie branżowych kas chorych ubezpieczających robotników. Dzięki temu kuracjusze mieszkający w miastach, pracujący w przemyśle, dopełnili całości przekroju społecznego odwiedzających kurorty.

Rozwojowi uzdrowisk sprzyjała także ogromna poprawa systemów komunikacyjnych w drugiej połowie XIX wieku. Podróżowanie koleją stało się powszechnie dostępne. W „Głosie Lekarzy” z 1912 r. dr Szczepan Mikołajski zamieścił relację ze swej podróży po uzdrowiskach kresowych: „Jadąc koleją, słyszałem w wagonie rozmowy Żydówek porównujących Karlsbad z Truskawcem. Tu zaś na miejscu widzę starozakonnych ze szklanką Naftusi lub Maryi w ręce i choć słyszałem narzekania na to, że zdrojowiska nasze oblegają Żydzi, jestem zdania, że raczej cieszyć się trzeba z tego uznania dla naszych zdrojowisk u wyznawców mojżeszowych[[refr:|Mikołajski Sz., Z wycieczki do zdrojowisk, „Głos Lekarzy”, r. 10, nr 14, 1912, s. 219.]]. Obok podróży do uzdrowiska w celach leczniczych lub rozrywkowych (modny był wówczas hazard jako forma spędzania czasu w uzdrowisku), zarysował się kolejny, nowy trend: mieszkańcy miast zaczęli podróżować do zdrojów całymi rodzinami, gdyż jedynie uzdrowiska posiadały odpowiednią bazę noclegową, odpowiedni wachlarz rozrywek i walory klimatyczno-przyrodnicze sprzyjające wypoczynkowi. Dzisiaj te wyjazdy znane są jako urlop. Wraz ze wzrostem liczby uzdrowisk w XIX w. zaostrzyła się polaryzacja między miejscami o znaczeniu wyłącznie lokalnym a niewielką liczbą kurortów cieszących się sławą. Duże i modne uzdrowiska austro-węgierskie chwaliły się swoim międzynarodowym charakterem: Goethe „ochrzcił” Karlowe Vary (Karlsbad) mianem „szachownicy Europy” (Schachbrett Europas), Mariańskie Łaźnie (Marienbad) określone zostały mianem „światowego uzdrowiska” (Weltbad), zaś Łaźnie Franciszkowe (Franzesbad) nazwano uzdrowiskiem dla kobiet (Frauenbad), gdyż znana była ich funkcja tzw. „ostatniej szansy” na zamążpójście dla wiekowych panien. Określenia, takie jak „letnia stolica Europy” czy „szachownica Europy”, wskazują też kolejną funkcję wielkich i renomowanych kurortów – były one sceną polityczną dla prominentnych gości i istotnych wydarzeń. Jednocześnie były miejscami inspiracji albo akcji wybitnych dzieł literackich i muzycznych, takich jak np. znana powieść pt. Marienbad autorstwa Szolema Alejchema (1859–1916). Małe uzdrowiska kresowe próbowały zbić kapitał na tej fali, nazywając siebie podobnie jak wielkie europejskie kurorty. Niekorzystne dla funkcjonujących uzdrowisk regionalnych były lata, w których prowadzono działania wojenne, zwłaszcza okres I wojny światowej. Czas ten na ogół niósł ze sobą zubożenie ludności i represje, co nie sprzyjało miejscowościom kuracyjnym i utrzymaniu infrastruktury zdrojowej. Po 1918 r. sytuacja w miejscowościach uzdrowiskowych, które po I wojnie światowej niejednokrotnie pozostawały w ekonomicznej i politycznej zapaści, wymagała inwestycji i reform urbanistycznych. Zdroje ucierpiały w wyniku rabunków, a wojny destabilizowały życie i rujnowały mieszkańców. W tym czasie odnotowano regres w rozwoju infrastruktury poszczególnych zdrojów na Kresach. Wydarzenia te wpłynęły też negatywnie na ogólny rozwój regionalnej balneoterapii i niejako uśpienie działalności w miejscowościach kuracyjnych. Przykładem jest Morszyn, gdzie po 1918 r. Towarzystwo Lekarzy Galicyjskich, zdając sobie sprawę z braku możliwości odbudowy zniszczonego podczas wojny kurortu i przeprowadzenia niezbędnych inwestycji, wydzierżawiło miejscowość spółce „Polskie Zdroje”.

Uzdrowiska – magnes dla ludności żydowskiej

Uzdrowiska Kresów Wschodnich na przełomie wieków były dla ludności żydowskiej magnesem. Pod koniec XIX w. np. w Birsztanach ubodzy kuracjusze pochodzenia żydowskiego stanowili większą część ludności odwiedzającej tę miejscowość. W miasteczku przyjmowali też dwaj żydowscy felczerzy. Sytuacja wyglądała zresztą podobnie w zdrojach zachodniogalicyjskich: w Krynicy w drugim sezonie terapeutycznym w 1918 r., a więc zaczynającym się we wrześniu, kuracjusze żydowskiego pochodzenia stanowili ponad 80% odwiedzających ten zdrój. Największą popularnością u żydowskich bywalców uzdrowiskowych cieszyły się jednak duże, międzynarodowe kurorty, które obiecywały wielkomiejską anonimowość. Małe i intymne kurorty kresowe były mniej chętnie odwiedzane, gdyż Żydzi, zwłaszcza ortodoksyjni, często spotykali się w nich z antysemityzmem. W 1886 r. w „Kurierze Lwowskim” o kuracjuszach żydowskich pisano m.in.: „Wymagamy, bo mamy prawo wymagać aby jak to istnieje w Karlsbadzie i innych dobrze urządzonych zakładach, aby na deptak lub do źródła nie byli wpuszczani ludzie ubrani nieprzyzwoicie; wymagamy, aby na ławkach nie walali się Żydzi i nie zajmowali wszystkich miejsc, przeznaczonych dla całej publiczności, a nie tylko dla nich. Prosimy, aby była straż, która by pozwalającym sobie zbyt wiele synom Izraela przypominała granice przyzwoitości i nieprzyzwoitości, i że nikt nie jest zobowiązany znosić ich zwyczaje tak mało eleganckie i ich wybryki tak mało estetyczne”[[refr:|Stella-Sawicki J., Nasze zakłady zdrojowe i Żydzi, „Kurjer Lwowski”, r. 4. nr 270, 1886, s. 3.]]. WKurierze Stanisławowskim” z 1900 r. można znaleźć doniesienie z uzdrowiska w Jaremczu: „Frekwencja w tym roku o wiele słabszą jest jak w roku ubiegłym, a to z powodu, że Żydzi, którzy tu zawsze w wielkiej liczbie zjeżdżali, wstrzymują się tego roku od Jaremcza. Powodem ma być okoliczność, że słynny z procesu o morderstwo w Jamnej – Kapitańczuk wypuszczony na wolność przebywa obecnie stale w Jaremczu”[[refr:|Z Jaremcza, „Kurier Stanisławowski”, r.15, nr 776, 1900, s. 2.]]. Stefan Kapitańczuk zamordował w 1899 r. Chaję Spiegel – żonę miejscowego karczmarza, Dawida Spiegla, oraz ich gości: kupca ze Zborowa – Lejbę Neumanna i kadeta wojskowego – Mechlema Kawalera, Spiegla zaś ciężko ranił. Atmosfera uzdrowisk była jednak zazwyczaj przyjazna i sprzyjała powstaniu zjawiska tzw. Stammgastów, czyli stałych gości w miejscowościach zdrojowych, którzy w atmosferze wypoczynku i pewnej swobody obyczajowej nawiązywali specyficzne sieci relacji, ograniczone czasem pobytu na kuracji. Relacje te nacechowane były znaczną różnorodnością pod względem narodowym, kulturowym czy społeczno-religijnym. Różnorodność ta nie zawsze była jednak mile widziana czego przykładem były kurorty pruskie. W czasopiśmie „Zdrojowiska i Turystyka” z 1914 r. dowiadujemy się, że: „z Kudowej na Śląsku donoszą, że tamtejsi członkowie centralnego związku pensjonatów i hoteli zobowiązali się na życzenie dyrekcji kuracyjnej, ze względu na gości, nie przyjmować i nie trzymać ludzi, którzy zwracają uwagę niechlujnym i zaniedbanym wyglądem i nie przyjmować również ludzi noszących chałaty. Zobowiązanie to ma uniemożliwić napływ do Kudowej Żydów galicyjskich, którzy w ostatnim roku stali się plagą wielu miejsc kąpielowych”[[refr:|Wiadomości bieżące, „Zdrojownictwo i Turystyka”, r. 1, nr 5, 1914, s. 56.]]. Przytoczone informacje poza wydźwiękiem antysemickim świadczą jednak o dużej popularności uzdrowisk wśród galicyjskich Żydów.

Jak wytłumaczyć to zainteresowanie i to nie tylko na poziomie kuracjusza, ale także na poziomie lekarza? Sytuacja ta była wypadkową wielu powodów, zaś dwa były najistotniejsze: pierwszy związany był z integracją nakazów higienicznych z tradycją religijną. Judaizm bowiem zintegrował moralne zasady religii, nakazy higieniczne i medycynę w spójny system, nakazujący m.in. dbanie o zdrowie i zapobieganie chorobom. Przykładem są nakazy Mojżesza Majmonidesa (1138–1204), będące zestawem prostych zaleceń dotyczących higieny życia codziennego: sposobu odżywiania, snu, aktywności i ogólnej higieny. System ten potwierdził też swoją racjonalność w czasie wielkich odkryć medycznych i w XIX w. np. w zakresie mikrobiologii czy bakteriologii. Wywodzące się z judaizmu zalecenia higieniczne, którym przypisywano wyłącznie znaczenie kulturowe, wykazują zadziwiającą zgodność ze współczesnym stanem wiedzy medycznej. Drugi powód dużej popularności uzdrowisk wśród Żydów wiązał się z trudnościami uzyskania specjalizacji w tamtym czasie w wielu dziedzinach medycyny w przypadku lekarzy żydowskich. Aby móc się rozwijać i awansować zawodowo, wybierali nowe, niszowe kierunki medyczne, takie jak np.: higiena, laryngologia czy medycyna fizykalna, która stanowiła podstawę terapii w uzdrowisku. Średni okres oczekiwania na awans lekarza pochodzenia żydowskiego był wówczas dłuższy niż u kolegów. Osoby te często znajdowały się też w sytuacji naukowej niepewności, a jeżeli awansowały w strukturach akademickich, to w relatywnie późnym wieku. Podstawą powodzenia środkowoeuropejskich kurortów było także wprowadzenie lekarskiego systemu kontrolowania terapii. Na terenie monarchii austriackiej odbywało się to na podstawie ustawy państwowej o organizacji publicznej służby zdrowia z 30 kwietnia 1870 r. oraz wdrożonych później w życie różnych przepisów w poszczególnych krajach koronnych (w Galicji były to dwie ustawy – z 1891 i 1908 r.). Na mocy zawartych postanowień prawnych ośrodki uzdrowiskowe musiały zaopatrzyć się w dyrekcję lekarską, a terapię w uzdrowisku poddać medycznemu kierownictwu naukowemu.

Żydzi zaangażowani w rozwój i reformę kultury uzdrowiskowej

Za rozwojem medycyny fizykalnej w XIX w. stała przede wszystkim uczelnia wiedeńska – Wiener Medizinische Schule. Wiedeń był również tym miejscem, gdzie bardzo silnie zaznaczyły się wpływy lekarzy pochodzenia żydowskiego, o czym można przeczytać w polskiej prasie przedwojennej: „Dwa zawody ulegają obecnie coraz silniej wpływowi żydowskiemu: medycyna i adwokatura (…). U nas na szczęście medycyna jest jeszcze po największej części polsko-chrześcijańską i na długi czas zabezpieczona od Żydów. W innych prowincjach austriackich, np. w Wiedniu, Żydzi zawładnęli już zupełnie medycyną, a skutki są fatalne”[[refr:| Z niwy dziennikarskiej, „Głos Lekarzy”, r. 2, nr 1, 1904, s. 10.]]. Zdaniem Wolfganga Kraussa odsetek lekarzy medycyny fizykalnej w Wiedniu na przełomie XIX i XX w. bliski był wartościom maksymalnym i wynosił ponad 70% stanu osobowego[[refr:|Płonka-Syroka B., Konferencja naukowa pt. „Medycyna i judaizm”, „Medycyna Nowożytna”, 2/2, s. 159.]]. Wilfried Teicher z Monachium w swoich badaniach na temat rozwoju medycyny fizykalnej skonstruował portret zbiorowy profesorów medycyny pochodzenia żydowskiego niemieckiego obszaru językowego, który układał się w bardzo charakterystyczny schemat trzech pokoleń. Profesorowie ci byli w zdecydowanej większości synami wolno praktykujących lekarzy i wnukami kupców czy też przedsiębiorców. Istotnym elementem zbiorowego portretu był również wysoki poziom materialny, dający lekarzom żydowskim niezależność finansową. Dzięki temu uzyskiwali oni znacznie lepsze rezultaty w doktoratach czy w zakresie innowacyjności. Mieli np. możliwość prowadzenia badań naukowych poza obowiązującym nurtem akademickim np. w prywatnych laboratoriach[[refr:|Płonka-Syroka B., Konferencja naukowa pt.  „Medycyna i judaizm”, Medycyna Nowożytna”, 2/2, s. 158.]].

Wilhelm Winternitz

Naukowcem wiedeńskim pochodzenia żydowskiego, którego działalność miała ponadlokalny zasięg, jeśli chodzi o rozwój kultury uzdrowiskowej, dotyczyła więc także Kresów, był prof. Wilhelm Winternitz (1835–1917). Urodził się w Josevowie (niem. Josefstadt) w Czechach. Studiował medycynę w Pradze i  Wiedniu. Po ukończeniu studiów medycznych pracował w latach 1857–1859 jako lekarz w szpitalu wojskowym w Königlich-böhmische Landes-Irrenanstalt w Pradze. W późniejszym czasie praktykował m.in. w Gräfenbergu (obecnie Jaseniki w Czechach), gdzie u dr. Josepha Schindlera – ucznia znanego hydroterapeuty, Vinzenza Priessnitza, zapoznał się ze wskazaniami, przeciwwskazaniami i metodyką zabiegów hydroterapeutycznych. W 1865 r. uzyskał pierwszą w dziejach medycyny habilitację z hydroterapii na podstawie pracy Zur rationellen Begründung einiger hydrotherapeutischer Verfahren. W tym samym roku otworzył prywatny zakład wodoleczniczy w Kaltenleutgeben koło Wiednia. W 1874 r. Winternitz habilitował się powtórnie – z  chorób wewnętrznych, a siedem lat później został profesorem Uniwersytetu Wiedeńskiego. Kierował tam pierwszą na świecie katedrą wodolecznictwa. Prof. Winternitz opublikował wyniki swych badań w  dwutomowym dziele zatytułowanym Die Hydrotherapie auf physiologischer und klinischer Grundlage, które ukazało się drukiem w latach 1877–1879 oraz jako artykuły na łamach „Blätter für klinische Hydrotherapie”. Winternitz „odczarował” hydroterapeutów dla nauki, dość lekceważąco nazywanych do tego czasu Wasserdoktorami.  Trzeba podkreślić, że sprawa była o tyle istotna, że pod koniec XIX w. każde europejskie uzdrowisko posiadało zakład hydroterapeutyczny, w którym stosowano jedną z trzech najpopularniejszych metod wodoleczniczych: Wilhelma Winternitza, Sebastiana Kneippa czy Vinzenza Priessnitza.

Enoch Heinrich Kisch

Innym lekarzem, którego działalność miała znaczny wpływ na kulturę uzdrowiskową także Kresów dawnej Rzeczpospolitej – był Enoch Heinrich Kisch (1841–1918). Jego brat, Alexander, był rabinem w Pradze, zaś ojciec, Josef – założycielem pierwszej szkoły żydowskiej w tym mieście. Kisch ukończył gimnazjum i studia medyczne na uniwersytecie w Pradze. Po doktoracie uzyskał wsparcie balneologa – prof. Josefa von Lösnera (1809–1888), dzięki któremu został w 1863 r. lekarzem zdrojowym w uzdrowisku Marienbad (Mariańskie Łaźnie). Jeszcze tego samego roku energicznie rozpoczął pracę naukową i popularyzatorską w dziedzinie balneoklimatologii. Publikował w dostępnych periodykach naukowych i popularnonaukowych m.in. w czasopiśmie „Berliner Klinische Wochenschrift”. Dzięki swej koncepcji i wizji uzdrowiska jako nowoczesnej, wielowymiarowej przestrzeni terapeutycznej, dał impuls do reform kultury uzdrowiskowej w Europie. Otworzył racjonalny dyskurs w środowisku medycznym na temat klinicznych i fizjologicznych podstaw leczenia balneoklimatycznego. Propagował reformę krenoterapii, czyli kuracji pitnej, oraz metodyki wykonywania wielu zabiegów w uzdrowisku. Konsekwentne naciskał na wprowadzenie diety do terapii uzdrowiskowej. Był także od 1868 r. redaktorem prestiżowego czasopisma naukowego o profilu balneologicznym – „Allgemeine Balneologische Zeitung”, w którym publikowali wszyscy liczący się ówcześnie naukowcy z zakresu terapii uzdrowiskowej i dziedzin pokrewnych na świecie. Swoimi działaniami przyczynił się w sposób szczególny do rozwoju modelu nowoczesnego lecznictwa uzdrowiskowego i balneologii także przez popularyzację tej dziedziny wśród pacjentów i wzrost ich świadomości prozdrowotnej w kontekście chorób cywilizacyjnych.

Kraków

Poza ośrodkiem wiedeńskim, kresowe kurorty związane były z rodzimymi uniwersytetami, wśród których dominowały uczelnie w Krakowie i we Lwowie. Na Uniwersytecie Jagiellońskim do 1900 r. najwięcej osób pochodzenia żydowskiego doktoryzowało się na wydziale prawnym i medycznym. Żydzi stanowili też 30% doktoryzujących się z medycyny lub „może i więcej, bo wielu zmienia dla niepoznaki typowe żydowsko-niemieckie nazwiska”[[refr:|Doktorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, „Kurjer Lwowski”, r. 18. nr 82, 1900, s. 3.]]. Biorąc pod uwagę fakt, że stanowili oni w tym czasie 10% ludności Galicji, proporcje w stosunku do ilości obronionych doktoratów na jednym tylko uniwersytecie były imponujące. W 1857 r. przy Towarzystwie Naukowym Krakowskim powstała z inicjatywy prof. Józefa Dietla (1804–1978) Komisja Balneologiczna przekształcona w 1905 r. w Polskie Towarzystwo Balneologiczne.

Spółka Zdrojowisk Krajowych

W 1858 r. zaprzyjaźniony z prof. Dietlem znany żydowski przedsiębiorca, bankier i filantrop z Warszawy, wielki zwolennik idei rozwoju krajowych uzdrowisk – Leopold Kronenberg (1812–1878), zainicjował powstanie Spółki Zdrojowisk Krajowych. Był to organ, który stworzył podstawy organizacji o szerokich planach, obejmujące wszystkie uzdrowiska w Galicji. W skład członków założycieli Spółki wchodziły takie osoby, jak prof. Józef Dietl, Leopold Kronenberg, książę Władysław Sanguszko, książę Jerzy Lubomirski, hrabia Wit Żeleński, hrabia Kazimierz Krasicki i in. Udział finansowy każdego ze wspólników wynosił 3 tys. zł, a kapitał, którym rozporządzano, wynosił 60 tys. zł. co było na owe czasy znaczną sumą. Spółka wyznaczała politykę uzdrowiskową i główne cele lecznictwa uzdrowiskowego w Galicji w tamtym czasie.

Adolf Beck

W 1893 r. na Uniwersytecie Lwowskim utworzono Wydział Medyczny, który kształcił lekarzy znajdujących zatrudnienie m.in. w uzdrowiskach. Rektorem tej uczelni w latach 1912–1913, uważanym za twórcę lwowskiej szkoły fizjologii oraz osobą zasłużoną dla rozwoju uzdrowisk kresowych, był prof. Adolf (Chaim) Abraham Beck (ur. 1863). Prof. Beck urodził się w Krakowie w rodzinie żydowskiego piekarza – Szai Becka i Gustawy z domu Müller. W rodzinnym mieście ukończył Gimnazjum św. Jacka oraz medycynę na Uniwersytecie Jagiellońskim. Od 1886 r. pracował w Zakładzie Fizjologii i Histologii tej uczelni. Pracę doktorską obronił w 1890 r., a habilitację uzyskał w 1894 roku.  Po habilitacji został zatrudniony na Uniwersytecie we Lwowie, gdzie w latach 1904–1905 oraz 1916–1917 pełnił funkcję dziekana Wydziału Lekarskiego. Prof. Beck był neurologiem, fizjologiem, współodkrywcą prądów czynnościowych mózgu (1890) oraz pionierem elektroencefalografii. Prowadził badania dotyczące wpływu radu na organizm, które miały znaczenie w kontekście wprowadzanych na początku XX w. zabiegów uzdrowiskowych w wodach oraz emanatoriach radonowych. Podobnie jak Enoch Kisch był redaktorem czasopisma medycznego pt. „Lwowski Tygodnik Lekarski”. Nie było to czasopismo o profilu balneologicznym, ale prof. Beck, wraz z drugim redaktorem, dr. Sieradzkim, poświęcał w nim wiele miejsca problematyce uzdrowisk, balneoklimatologii czy medycynie fizykalnej. Beck wspierał w swej działalności uniwersyteckiej studentów pochodzenia żydowskiego – w 1913 r. medyczna organizacja studencka o nazwie Biblioteka Słuchaczów, która działała w strukturach tego wydziału, liczyła 180 osób ze znaczną przewagą Żydów.

Schneiderowie

W 1904 r. edukację ukończyła pierwsza kobieta studiująca we Lwowie medycynę, urodzona w Mariampolu Żydówka – Maria Matylda Kalmus-Schneiderowa (ur. 1879), której prof. Beck, jako dziekan, wręczał dyplom ukończenia studiów. Mąż Marii Schneider, internista, Nusin Aron Schneider (ur. 1873) urodzony w Berdyczowie syn Mojżesza, należał do grona pierwszych absolwentów wydziału medycznego tej lwowskiej uczelni. Dyplom uzyskał w 1900 roku. Małżonkowie prowadzili wspólną praktykę lekarską we Lwowie przy ul. Kościuszki 24.

Tadeusz Epstein

W 1926 r. zainicjowano w Krakowie powstanie Instytutu Balneologicznego – centrum naukowego służącego wszystkim uzdrowiskom polskim, zajmującego się badaniami z dziedziny lecznictwa uzdrowiskowego, balneoklimatologii, medycyny fizykalnej i hydroterapii. Instytut miał być również miejscem kształcenia studentów medycyny w tych dziedzinach na wzór funkcjonujących już w Europie instytucji tego typu. W akcję włączyła się czynnie krakowska Izba Handlowo-Przemysłowa, której prezesem był w tym czasie Tadeusz Epstein (1870–1939). Za sprawą Epsteina przekazywano datki oraz organizowano zbiórki funduszy z przeznaczeniem na budowę placówki. Tadeusz Epstein pochodził z rodziny żydowskich przedsiębiorców. Jego ojciec, Juliusz, był właścicielem walcowni w Borku Fałęckim oraz bankierem. Epstein ukończył gimnazjum w Krakowie, a potem do 1890 r. studiował  w Pradze na Akademii Handlowej. Po powrocie do Krakowa znany był z szerokiej działalności społecznej i gospodarczej na rzecz miasta. Pełnił m.in. funkcję prezesa Kasy Chorych, od 1902 r. był członkiem Izby Handlowo-Przemysłowej, a w latach 1916–1935 – jej prezesem. Od 1903 r. zasiadał w Radzie Miasta Krakowa. Był inicjatorem budowy linii kolejowej Kraków – Miechów  oraz powstania w 1919 r. Giełdy Pieniężnej w Krakowie. Był również wiceprezesem Związku Przemysłowców w Krakowie i Centralnego Związku Przemysłu Polskiego w Warszawie.

Lekarze i naukowcy żydowscy oraz ich wkład w rozwój koncepcji leczenia i metod uzdrowiskowych

Namacalny rozwój medycyny fizykalnej, stanowiącej podstawę leczenia uzdrowiskowego, odbywał się jednak nie na uniwersytetach, gdzie przez długi czas wyznaczono tej dziedzinie uboczne miejsce. Wolfgang Krauss uważa, że medycyna fizykalna rozwinęła się między 1890 a 1914 r. w wyniku specyficznej sytuacji docentów żydowskich, przede wszystkim w ramach ich prywatnych praktyk i laboratoriów.  Lekarze podczas zimy pracowali w  miastach, a w sezonie kuracyjnym zjeżdżali do uzdrowisk, które przeobrażali w ośrodki wielkich innowacji medycznych. W tym czasie w naukach przyrodniczych dokonano wielu ważnych odkryć, które miały znamienny wpływ na proces leczenia chorób, zmieniały dotychczasowy stan wiedzy, były przyczyną wprowadzenia nowych procedur leczniczych i sprzętu terapeutycznego w ośrodkach leczniczych. Obok zabiegów tradycyjnie związanych z terapią w uzdrowisku, a więc z zastosowaniem wód mineralnych i termalnych, pojawiły się zabiegi: z użyciem prądu, fango, kąpiele elektryczno-wodne, nowoczesna hydroterapia, inhalacje, sauna, zabiegi radonowe czy zabiegi borowinowe. Zastosowanie peloidów (np. borowiny) było znaczące dla rozwoju zdrojów.

Hermann Hirschfeld

Borowinę zastosowano po raz pierwszy do celów leczniczych w 1802 r. w uzdrowisku Bad Pyrmont w Niemczech. Olbrzymi wpływ na popularyzację tego tworzywa balneologicznego w medycynie miał pochodzący ze Szczecinka Hermann Hirschfeld (1825–1885), który zbadał właściwości lecznicze kołobrzeskiej borowiny i przyczynił się do rozwoju zabiegów z tym peloidem. Jego największą zasługą był jednak wkład w badania balneoklimatyczne, które przyczyniły się do rozkwitu kurortów nadmorskich. W XIX w. oferta uzdrowisk poszerzyła się bowiem na szeroką skalę o zdroje klimatyczne, w tym górskie i nadmorskie. Kąpiele lecznicze w wodzie morskiej były zjawiskiem nieznanym do tego czasu. Można przypuszczać, że popularność tego rodzaju miejsc była także zwiastunem zmian w świadomości mieszczan i nadchodzącej rewolucji obyczajowej. Hirschfeld jako lekarz naczelny w Żydowskim Sanatorium Uzdrowiskowym w Kołobrzegu, prowadził rozległe badania związane z wpływem solanek, wód chlorkowo-sodowych i klimatu morskiego na organizm i ich znaczenia w terapii uzdrowiskowej.

Samuel Edelman

Na przełomie XIX i XX w. w uzdrowiskach wprowadzano też leczenie i profilaktykę nowej grupy schorzeń – chorób cywilizacyjnych wraz z edukacją zdrowotną. Przykładem lekarza innowatora w tej dziedzinie jest neurolog i urolog – dr Samuel Edelman (ur. 1891), który studia medyczne ukończył w 1924 roku. Zawodowo związany był z Truskawcem. W kręgu jego zainteresowań znajdowały się populacyjne schorzenia przemiany materii, zwłaszcza cukrzyca. Był orędownikiem wprowadzenia żywienia dietetycznego do lecznictwa uzdrowiskowego w kurortach polskich jako niezbędnego filara tego procesu terapeutycznego. W Truskawcu pracował m.in. w willi „Badiana” i willi „Arkadia”. Lekarz ten mieszkał w Warszawie przy ulicy Ceglanej 5 m. 1.

Adolf Edelman

Krewny Samuela Edelmana dr Adolf Edelman (Edelmann) (1883–1944) związany był zawodowo z Wiedniem, Karlsbadem i Truskawcem. Urodził się w Działoszycach koło Kielc – w granicach ówczesnego Królestwa Polskiego. Po skończeniu medycyny na Uniwersytecie Jagiellońskim praktykował m.in. u dra Jaworskiego w Krakowie. Po obronie doktoratu w 1911 r. rozpoczął praktykę w klinice Karla Harko von Noordena w Wiedniu. Następnie pracował jako asystent, a później jako tymczasowy dyrektor oddziału wewnętrznego Wilhelminespital w klinice Karela Frederika Wenckebacha oraz jako dyrektor i lekarz Szpitala Dziecięcego i Instytutu Badawczego w Wiedniu. Prowadził badania m.in. w dziedzinie hematologii i chemioterapii. Latem przyjmował pacjentów w Karlsbadzie w willi Vulcan oraz gościnnie w Truskawcu. Był innowatorem medycznym i pionierem leczenia uzdrowiskowego, np. schorzeń pediatrycznych o podłożu hematologicznym. Mamy dwa eponimy medyczne związane z jego nazwiskiem: syndrom Edelmana I – przewlekła, ostra anemia, oraz syndrom Edelmana II – zapalenie trzustki z naciekiem na wątrobę. W 1931 r. odkrył element krwi, który nazwał kinetozyten.

Maksymilian Blassberg

Lecznictwo uzdrowiskowe schorzeń przemiany materii było także przedmiotem badań internisty dra Maksymiliana Blassberga (1875–1945) ze szpitala żydowskiego w Krakowie, który domagał się wprowadzenia „specjalnych urządzeń w uzdrowiskach polskich dla chorych na cukrzycę”. Swoimi wykładami na temat medycyny uzdrowiskowej wpisał się w rozwój tej dyscypliny naukowej. Był również czynnym działaczem na rzecz powstania Instytutu Balneologicznego w Krakowie.

Adolf Schwarzbart

W rozwój lecznictwa uzdrowiskowego na Kresach przez swoje badania miał wpływ także współpracownik Blassberga – dr Adolf Schwarzbart (ur. 1882), ordynator oddziału laryngologicznego szpitala żydowskiego w Krakowie, zaangażowany w rozwój metod inhalacyjnych w lecznictwie uzdrowiskowym. Metody wziewalnicze były popularne m.in. w takich uzdrowiskach jak: Kosów, Jaremcze, Truskawiec, Druskieniki czy Birsztany.

Aleksander Goldschmied

Zagadnienia związane z leczeniem schorzeń przemiany materii w uzdrowiskach zajmowały również pracującego w latach 30. XX w. Morszynie dr. Aleksandra Goldschmieda (1903–1982). Po wojnie był on m.in. członkiem Rady Naukowej Instytutu Balneologicznego PAN, pracownikiem i rektorem Akademii Medycznej w Łodzi (1954–1955) oraz lekarzem naczelnym uzdrowiska w Uzbańsku na Ukrainie. W 1956 r. wyjechał do Izraela.

Stefan Kramsztyk

Innym lekarzem zaangażowanym w rozwój metod leczenia schorzeń sposobami uzdrowiskowymi był znany warszawski pediatra – Stefan Kramsztyk (1877–1943). Studia medyczne ukończył na Uniwersytecie Warszawskim w 1903 roku. Po obronie dyplomu pracował m.in. w latach 1904–1905 jako lekarz wojskowy podczas wojny rosyjsko-japońskiej, a po I wojnie światowej został referentem w Ministerstwie Zdrowia. W okresie międzywojennym pracował m.in. jako doradca naukowy Towarzystwa Przemysłu Chemiczno-Farmaceutycznego i Zakładów Farmaceutycznych Boryszew. Swymi pracami na polu naukowym oraz odczytami, także w ramach Polskiego Towarzystwa Balneologii i Medycyny Fizykalnej, przyczynił się do rozwoju terapii balneologicznej. Interesowały go kwestie właściwości fizykochemicznych wód mineralnych zawierających żelazo i ich działanie kliniczne w kontekście m.in. anemii dziecięcej. Aresztowany z żoną w 1943 r. zginął w Otwocku.

Ignacy Fonberg

Wśród tych, którym kresowe zdroje zawdzięczają rozwój, byli też rozmaici badacze pochodzenia żydowskiego. Przykładem takiej osoby jest pochodzący z Bielska Podlaskiego syn fabrykanta, prof. Ignacy Fonberg (1801–1891) – chemik i lekarz związany zawodowo z Uniwersytetem w Wilnie. Był pierwszą osobą, która zbadała skład chemiczny źródeł w Druskienikach, podał ich właściwości fizykochemiczne i opublikował wyniki swych badań na łamach fachowej prasy. Dzięki Fonbergowi wyszedł impuls do rozwoju Druskienik w kierunku uzdrowiskowym. Do 1939 r. w miejscowości tej istniało źródło wody mineralnej nazwane jego imieniem.

Henryk Meisel  

Kolejnym badaczem żydowskim, zaangażowanym w rozwój kultury uzdrowiskowej na Kresach, był mikrobiolog z Państwowego Zakładu Higieny we Lwowie – prof. Henryk Meisel  (1894–1981). Pochodził ze zasymilowanej rodziny żydowskiej zamieszkałej w Przemyślu. Medycynę studiował na Uniwersytecie w Wiedniu. Od 1922 do 1939 r. zajmował się m.in. określaniem właściwości leczniczych i przydatności do zabiegów borowiny morszyńskiej, która obok wód chlorkowo-sodowych była najważniejszym tworzywem balneologicznym w tej miejscowości uzdrowiskowej.

Wybrani architekci pochodzenia żydowskiego i zabudowa uzdrowiskowa kresowych kurortów

Historia rozwoju uzdrowisk Kresów Wschodnich jest ściśle związana z obiektami zabudowy uzdrowiskowej. Architektura uzdrowiskowa to obiekty zabudowy balneologicznej, mieszkalnej i rekreacyjnej, powiązane z leczniczą funkcją uzdrowiska. Wyróżnikiem miejscowości uzdrowiskowych na Kresach była niejednorodność architektury. Mnogość form architektonicznych miała przemawiać do różnych grup odbiorców. Dla niższych warstw społecznych w XIX w. wznoszono proste budynki o odrębnym, niż w przypadku bogatszego mieszczaństwa wyrazie architektonicznym. Impuls do rozwoju infrastruktury zdrojowej na Kresach upatruje się w modzie na uzdrowiska w innych częściach Europy oraz w powstawaniu dużych skupisk miejskich, których mieszkańcy byli beneficjentami zdrojów. W 1911 r. w Galicji Wschodniej największymi miastami po Lwowie były: Kołomyja (38 808 mieszkańców), Drohobycz (35 865 mieszkańców), Tarnopol (32 327 mieszkańców), Stanisławów (30 150 mieszkańców), Stryj (29 025 mieszkańców). Rozwój dużych skupisk ludności i eksplozja miast, zwłaszcza w tzw. Borysławsko-Drohobyckim Zagłębiu Naftowym, miały pod względem higieniczno-epidemiologicznym negatywny wpływ na stan zdrowia ich mieszkańców. W wyniku tych przemian na początku XX w. wzrosła w sposób zauważalny liczba osób szukających w uzdrowiskach terapii i wypoczynku. W związku z rosnącą liczbą kuracjuszy i wzrostem oczekiwań terapeutycznych niemal wszystkie uzdrowiska postarały się na przełomie XIX i XX w. o nowe, powszechnie dostępne domy zdrojowe, zakłady kąpielowe i pijalnie wód. To nie coraz lepiej wyposażone uzdrowiska przyciągały kuracjuszy, ale przeciwnie – rosnąca lawinowo liczba gości wymusiła zmiany w infrastrukturze kurortów. Modernizacje obiektów terapeutycznych i balneologicznych w pierwszej połowie XX w. przeprowadzane były często zgodnie z nowym nurtem w architekturze i urbanistyce – modernizmem. Szkoła wytwo­rzyła specyficzny model projektowania, korzystając m.in. z popularnej w uzdrowiskach idei miasta-ogrodu i psychologicznych potrzeb człowieka. 

Józef Awin

Autorem modernistycznego obiektu uzdrowiskowego dla studentów żydowskich w Worochcie był Józef Awin (1883–1942) – architekt lwowski i teoretyk stylu żydowskiego w architekturze, propagator żydowskiego zdobnictwa w dekorowaniu tkanin, rzeźbie i budownictwie. Był on inicjatorem stworzenia kuratorium opieki nad zabytkami sztuki żydowskiej, które powstało w 1925 r. przy lwowskiej gminie wyznaniowej oraz działaczem na rzecz koła naukowego dla żydowskich studentów Politechniki – Towarzystwa Akademickiego „Ognisko”. Urodził się rodzinie kupca Arona Awina. Kształcił się najpierw na Politechnice Lwowskiej (1902–1906), a od 1906 r. na Politechnice w Monachium, gdzie otrzymał dyplom w 1907 roku. Od 1908 r. pracował we Lwowie, gdzie zasłynął z realizacji obiektów użyteczności publicznej, np. synagog czy szpitali. Eksperymentował z projektami w różnych stylach, a od lat dwudziestych XX w. jego prace stopniowo skłaniały się ku funkcjonalizmowi.

Reichensteinowie

Józef Awin zaprojektował w Worochcie modernistyczny budynek Domu Zdrowia Akademika Żydowskiego, oddany do użytku w 1932 roku. Nowoczesny obiekt o żelbetonowych stropach z centralnym ogrzewaniem i ciepłą, bieżącą, wodą, przeznaczony był dla 120 osób. Na czele Komitetu Lwowskiego dla budowy tego sanatorium stanęła dr Ada Kalmus-Reichenstein, późniejsza wiceprzewodnicząca sanatorium. Urodziła się w 1880 r. w Stanisławowie. Jej rodzicami byli Nusin Josel Kalmus i Taube (Antonina) Horenstein. W 1898 r. ukończyła szkołę średnią we Lwowie. Doktoryzowała się w 1903 r. jako jedna z pierwszych kobiet studiujących na Uniwersytecie Lwowskim na podstawie pracy Das moderne Märchendrama. Była żoną znanego lekarza lwowskiego i asystenta w Klinice Chorób Wewnętrznych Wydziału Medycznego Uniwersytetu Lwowskiego – Marka Reichensteina (1867–1832), który słynął z zamiłowania do historii sztuki. Był właścicielem największej kolekcji judaików we Lwowie, działaczem społecznym i darczyńcą na rzecz Muzeum Żydowskiego we Lwowie. Ada Reichenstein była również członkiem zarządu Towarzystwa Dębina działającego w ramach Towarzystwa Opieki nad Żydowskimi Sierotami we Lwowie, zajmującego się organizowaniem uzdrowiskowych pobytów leczniczych dla dzieci żydowskich ze schorzeniami pulmonologicznymi. Siostrą Ady była wspomniana wcześniej lekarka, specjalistka z dziedziny ginekologii – Maria Kalmus-Schneiderowa. Obie siostry słynęły z działalności prospołecznej i charytatywnej. Należały m.in. do zarządu Towarzystwa Ochrony Kobiet we Lwowie.  

Max Zucker

Kolejnym interesującym architektem obiektów uzdrowiskowych na Kresach jest Max Zucker – osoba, o której nie wiemy zbyt wiele, lokalny architekt, aktywny w okresie międzywojennym, autor kilkudziesięciu projektów w Jaremczu i Worochcie. Zucker łączył w swych realizacjach dwa ścierające się nurty w architekturze polskiej tamtego czasu: modernizm z poszukiwaniami stylu narodowego. Z jednej strony jego prace to projekty w ramach poszukiwania stylu „architektury tożsamości”, niosącego ze sobą bagaż tradycji i wpływ sztuki ludowej. Korzenie tej myśli sięgały drugiej połowy XIX w., a jej ideologicznym źródłem była m.in. potrzeba zaznaczenia własnej odrębności w czasach zaborów. W przypadku projektów tego architekta była to swego rodzaju hybryda stylu zakopiańskiego, huculskiego i tzw. stylu swojskiego, co np. pokazują plany przebudowania zajazdu Hanusa w Jaremczu. Z drugiej zaś strony jego realizacje charakteryzowały się ostrożnymi projektami modernizującymi, ale zgodnymi ze światową, funkcjonalną estetyką. W przypadku realizacji Zuckera nacechowane były one licznymi refleksami klasycystycznymi. Przykładem takiego obiektu jest zakład solankowy i inhalacyjny dr. Józefa Matuszewskiego, wzniesiony w Jaremczu w latach 1935–1936 wg projektu tego architekta. Jednokondygnacyjny obiekt uzdrowiskowy z funkcjonalnym układem pomieszczeń wewnętrznych nawiązywał bryłą do polskich dworków szlacheckich. Bryła obiektu przedstawiała już jednak charakterystyczny dla lat trzydziestych styl: powierzchnia elewacji zawierała rzędy okien i tarasy z balustradami przełamujące jej monotonię. W okresie międzywojennym projekty funkcjonalne nabrały szczególnego znaczenia w odbiorze społecznym, ze względu na ogłoszenie awangardy mianem entartete Kunst – „sztuki wynaturzonej” i zamknięciu przez Hitlera szkoły modernistów Bauhaus w Dessau.

Organizacje żydowskie w uzdrowiskach

Rozwój kultury uzdrowiskowej kresowych kurortów i letnisk klimatycznych związany był także z działalnością rozmaitych żydowskich organizacji charytatywnych i turystycznych, organizujących w miejscowościach uzdrowiskowych pobyty lecznicze lub wypoczynkowe. Część organizacji zajmowała się organizowaniem kolonii profilaktyczno-leczniczych dla dzieci żydowskich, pozostających w szczególnie trudnej sytuacji życiowej, np. dla sierot i dzieci z ubogich rodzin. Po I wojnie światowej na terenie Małopolski Wschodniej żyło ok. 13 tys. żydowskich sierot, nad którymi opiekuńcze skrzydła rozpostarło Towarzystwo Opieki nad Żydowskimi Sierotami we Lwowie. W kontekście uzdrowisk organizacja ta odpowiedzialna była m.in. za urządzenie z inicjatywy dr. Hermana Parnasa z Tarnopola Sanatorium dla Dzieci Żydowskich w Dębinie. W 1929 r. na forum towarzystwa podjęto starania o utworzenie Domu Zdrowia dla Młodzieży Żydowskiej w Zaleszczykach. Inicjatorem pierwszych kolonii leczniczych w Europie był pedagog i pastor ewangelicki Herman Bion (18301909) z Zurychu, który od 1876 r. tworzył ośrodki dla dzieci w miejscach o szczególnych właściwościach leczniczych klimatu, nazywając je Ferienkolonie, co w wolnym tłumaczeniu przyjęło się w piśmiennictwie polskim jako „kolonie lecznicze”. Ośrodki te budowano najczęściej w uzdrowiskach, zarówno tych z tworzywem balneologicznym, tj. z wodami mineralnymi, gazami leczniczymi i peloidami, jak i w tzw. kurortach klimatycznych, w tym nadmorskich i górskich. Założeniem było umieszczenie dzieci z miast w czasie przerwy wakacyjnej poza miejscem zamieszkania, w rejonach o szczególnych walorach zdrowotnych klimatu. Idea ta w szybkim tempie dotarła najpierw do Niemiec i Austrii, potem do innych krajów europejskich i wkrótce przekształciła się w formę całorocznych sanatoriów szkolnych (Schulsanatorien). Zadaniem innych towarzystw żydowskich działających w miejscowościach uzdrowiskowych, była popularyzacja ich walorów turystyczno-przyrodniczych poprzez organizowane pobytów, wycieczek i kolonii letnich. Dzięki takiej działalności na początku XX w. rozwinęła się nowa dyscyplina – turystyka. Oferta skierowana była do dorosłych i młodzieży uczącej się. Istotnym celem statutowym tych organizacji była też popularyzacja zachowań służących ochronie przyrody w miejscowości o szczególnych walorach krajobrazowych.

Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze w Warszawie

Przykładem może być działalność Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego, założonego w 1926 r. w Warszawie. Inicjatorem utworzenia towarzystwa był jego wieloletni członek oraz prezes oddziału w Warszawie – Zygmunt Lewin (1888–1933), człowiek o niezwykłym życiorysie naznaczonym podróżami. Urodził się w Warszawie, gdzie dorastał w ubogiej rodzinie, dlatego w 1903 r., jako uczeń czwartej klasy szkoły powszechnej, wyjechał do pracy do Włoch. Wrócił do kraju, gdzie zdał maturę, po czym wyjechał na studia do Paryża. Ze względu na trudności finansowe nie ukończył edukacji we Francji, lecz wyemigrował w 1914 r. przez Rosję i Japonię do Stanów Zjednoczonych, gdzie w Ohio ukończył studia rolnicze z zakresu agronomii. Po obronie dyplomu wrócił do Europy. Osiadł w Gdańsku, gdzie założył przedsiębiorstwo przemysłowo-zbożowe. Kolejną podróżą był wyjazd w 1926 r. do Palestyny, skąd wrócił po roku z powodu zachorowania na malarię. W tym czasie imał się różnych zajęć, m.in. zarządzał fermą hodowli koników huculskich. Ostatecznie założył w Warszawie Towarzystwo Osiedlania Żydów na Roli oraz został redaktorem czasopisma o podobnym profilu, pt. „Rolnik”. Ze względu na zamiłowanie do podróży wstąpił do organizującego się wówczas oddziału warszawskiego Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego, którego prezesem został w 1929 roku. Zarząd główny organizacji od 1930 r. wydawał miesięcznik pt. „Wiadomości Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego” oraz kwartalnik naukowy w języku jidysz „Landkentnisz”, pod redakcją dr. Emanuela Ringelbluma. Na łamach czasopism zamieszczano m.in. sprawozdania z działalności towarzystwa oraz poszczególnych oddziałów terenowych. W ramach organizacji funkcjonowały sekcje: turystyczna, pedagogiczna, fotograficzna, narciarska, Koło Krajoznawczej Pracy Teoretycznej oraz Koło Historyczno- Etnograficzne im. Anskiego, działające przy Żydowskim Instytucie Naukowym, które wydawało czasopismo „Der Folklorist”. W Warszawie istniało także Żydowskie Akademickie Koło Miłośników Krajoznawstwa, które w 1930 r. reprezentowali: mgr D. Oldak, mgr L. Szpitbaum oraz J. Fenersztajn.  

Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze we Lwowie

W grudniu 1930 r. na ul. Akademickiej 26 swoją działalność rozpoczął lwowski oddział Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego początkowo z adwokatem – dr. Chajesem na czele. W 1934 r. oddział ten z siedzibą przeniesioną na ul. Wałową 1, liczył 4 tys. członków i koncentrował się na pracy w dwóch sekcjach: narciarskiej i turystycznej. Do sekcji turystycznej należały takie osoby, jak: dr Ignacy Hescheles, Cecylia Kahanowa, Pola Blasbalg, Lolita Laumówna, Antoni Ackerman, dr Henryk Allerhand, dr Maurycy Lautersztejn i in. Zadaniem sekcji było m.in. organizowanie wypraw oraz wycieczek turystycznych. Na dziewiętnaście wyjazdów w sezonie zimowym 1932 r. piętnaście z nich odbyło się w okolicach Lwowa oraz w uzdrowiskach kresowych, m.in. dwutygodniowy pobyt w Jaremczu. Od czerwca 1933 r. Żydowskie Towarzystwo Krajoznawcze urządzało także kolonie dla dzieci w uzdrowiskach, np. w Druskienikach. Punktem informacyjno-organizacyjnym Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego w innej kresowej miejscowości uzdrowiskowej – w Skolem, przy ul. Piłsudskiego, zarządzał G. Ellner.

Związek Żydowskiej Młodzieży Akademickiej „Arlosorowia”

Celem innej organizacji – Związku Żydowskiej Młodzieży Akademickiej „Arlosorowia” (z siedzibą główną w Warszawie przy ul. Żabiej 9) – było przede wszystkim naukowe uzasadnienie odrodzenia kulturalnego narodu żydowskiego, prowadzenie badań gospodarczo-ekonomicznych dotyczących Palestyny i rozwijanie życia towarzyskiego członków. Do zadań związku należało też organizowanie letnich wyjazdów wakacyjnych dla żydowskiej młodzieży akademickiej w Skolem i Dębinie. Celem organizatorów było umożliwienie młodzieży akademickiej i pracującej inteligencji żydowskiej zdrowego wypoczynku. Kolonia miała charakter sportowo-wypoczynkowy i odbywała się przy współudziale instruktorów „Makabi”. W programie kolonijnym były przewidziane m.in. wycieczki po Karpatach Wschodnich z fachowymi przewodnikami, zajęcia sportowe oraz imprezy kulturalne.

Lokalna społeczność żydowska w uzdrowiskach kresowych

Kreśląc rozwój kurortów kresowych, należy także wziąć pod uwagę wkład lokalnej społeczności żydowskiej. Równouprawnienie Żydów w monarchii habsburskiej pociągnęło za sobą ożywienie ich działalności politycznej, społecznej i gospodarczej. Wielu z nich czasowo lub na stałe mieszkało lub wynajmowało nieruchomości w miejscowościach uzdrowiskowych, poza przypisanymi do nich od stuleci dzielnicami. Żydzi byli właścicielami willi, pensjonatów, sanatoriów i zajazdów w miejscowościach uzdrowiskowych. Byli też sklepikarzami, rzemieślnikami, dla których kuracjusze i kurorty stanowiły źródło dochodu. Z publikacji na temat Truskawca z 1850 r. można się dowiedzieć, że „załatwianie drobniejszych potrzeb, rękawiczek, wstążek itp., dzieje się łatwo u Żydków, którzy prawie co dzień z Drohobyczy z rozmaitemi towarami do Truskawca przybywają. Można mieć także kosztowniejsze towary i szkła czeskie jakie tylko kto sobie życzy (…)”[[refr:|Mikołaj z Maćkowic, Truskawiec z okolicami, Poznań 1850, s. 12.]]. Z relacji dr. Zenona Pelczara wynika zaś, że w 1894 r. w Truskawcu funkcjonowało siedem restauracji, z czego cztery prowadzili właściciele pochodzenia żydowskiego. Henryk Hoffbauer w publikacji z 1898 r. opisuje popularny kurort – Delatyn, jako miejscowość liczącą 6 000 mieszkańców z przewagą Żydów i funkcjonującą szkołą żydowską Hirscha[[refr:|Hoffbauer H., Przewodnik na Czarnohorę i do Wschodnich Beskidów. Wycieczki ze stacyi kolejowych Nadwórna, Łojowa, Delatyn, Dora, Jaremcze i Mikuliczyn, Kołomyja 1898, z. 11, s. 31.]]. Wiadomości na temat wkładu lokalnej społeczności żydowskiej w rozwój uzdrowisk są bardzo skąpe, a w przewodnikach i prasie informacyjnej niejednokrotnie pisane drobnym drukiem. Przykładem jest przewodnik po Jaremczu z 1913 r., gdzie dopiero na ostatniej stronie dowiadujemy się, że w tej niedużej miejscowości znajduje się „kilka restauracji izraelickich, takich jak: Neumanna, Halperna i Eisensteina”[[refr:|Miejscowość klimatyczna „Jaremcze” (525 metrów nad poziomem morza). Przewodnik dla zwiedzających ułożony staraniem Komitetu Redakcyjnego Klubu Jaremczańskiego, Lwów 1913, s. 11.]]. Jest to dość silne świadectwo obecności i działalności Żydów w tej miejscowości uzdrowiskowej; niestety jest to także jedyna informacja w tym przewodniku na ten temat. Sprawa wygląda podobnie w przypadku publikacji o Morszynie z 1933 roku. Informacje dla kuracjuszy żydowskich ograniczają się do dwóch sygnałów na temat kuchni koszernej w miejscowości, która serwowana była w willach „Sigal” i „Mundusia”. O tym, że kresowe uzdrowiska były chętnie odwiedzane przez kuracjuszy żydowskich, wiemy np. ze wspomnień wybitnego matematyka wrocławskiego – Hugona Steinhausa (1887–1972). Steinhaus bywał na kuracji leczniczej m.in. w Morszynie w ośrodku „Orion”, a z rodziną spędzał również wakacje w Jaremczu, gdzie zatrzymywali się w willi państwa Krzemienieckich „Nad Prutem” w Kamieniu Dobosza. W Worochcie zaś w czasie letnim wędrowali po górach wraz z zaprzyjaźnionym matematykiem – dr. Ignacym Blumenfeldem oraz z pisarzem, autorem książki o Czarnohorze pt. Na wysokiej połoninie – Stanisławem Vincenzem[[refr:|Steinhaus H., Wspomnienia i zapiski, Londyn 1992.]].

Blumsteinowie

Są też ośrodki czy osoby, o których wiemy więcej. Przykładem może być dr Chaim Blumstein (1890–1946) – szanowany chirurg szpitala żydowskiego w Grodnie, który posiadał dobrze prosperujące, modernistyczne sanatorium w Druskienikach. Chaim Blumstein w 1917 r. ożenił się z Esterą Bouchin, z którą miał dwóch synów – Alexandra i Nataniela. Podczas wojny rodzina została umieszczona w getcie w Grodnie, zaś dr. Blumsteina powołano do służby medycznej jako lekarza. Groźba deportacji w 1943 r. zmusiła Blumsteinów do ucieczki z getta. Pomoc okazała im rodzina Janiny i Antoniego Docha – lekarza i znajomego Blumsteinów sprzed wojny. Schronienie zorganizowano 40 km od Grodna, w Staniewiczach, w gospodarstwie rolnym Edwarda i Anieli Staniewskich. Zbudowano w tym celu niewielkie pomieszczenie w części fundamentowej domu. Przez 18 miesięcy Blumsteinowie ukrywali się w piwnicy. Po zakończeniu wojny wrócili do Grodna, , jednak ostatecznie zamieszkali w Łodzi. Niestety dr Blumstein nie cieszył się długo spokojnym życiem, zmarł 6 lipca 1946 roku. Jego żona i synowie wyemigrowali do Paryża. Alexander ukończył studia chemiczne, uzyskał doktorat z chemii i wraz z pochodzącą z Krakowa żoną, Ritą Blattberg, w 1960 r. wyjechali do Stanów Zjednoczonych.

Gärtnerowie

W Żabiem – malowniczej miejscowości Karpat Wschodnich – działał Eliezer (Lejzor) Gärtner, który przybył do tej miejscowości z Kosowa. Jeden z jego dziadków, Mordechaj Hersch, prowadził w Kosowie duże przedsiębiorstwo, a przez jakiś czas był także burmistrzem. Lejzor był założycielem i prezesem gminy żydowskiej w Żabiem, właścicielem znanego zajazdu z pokojami gościnnymi do wynajęcia, zajmował się także dostawami żywności dla uzdrowiska. Eliezer i Salcia Gärtnerowie byli rodzicami czterech synów: Ariego (ur. 1916), Dawida-Danka (ur. 1919), Mariana-Mirka (ur. 1921) i Schimka (ur. 1922), którym starali się zapewnić jak najlepszą edukację. Arie tuż przed wojną ukończył medycynę we Lwowie. Dzięki znajomościom ojca udało mu się obejść  numerus clausus i na początku 1939 r. został lekarzem, praktykującym u boku zaprzyjaźnionego z Gärtnerami dr. Serwackiego w Żabiem. Dawid był absolwentem Politechniki Lwowskiej, Marian ukończył ekonomię w szkole ekonomicznej w Kowlu, zaś Schimek uczęszczał do szkoły średniej w Kołomyi, uzyskując w 1940 r. maturę. Lejzor Gärtner znany był ze swojego zainteresowania sztuką huculską. Był właścicielem wysoko ocenianej kolekcji malarstwa, także na szkle, broni, dywanów, ceramiki i bibelotów. Kolekcję tę opisywano wielokrotnie w przedwojennych periodykach, także za granicą, jako „prywatne muzeum pana Gärtnera”, on sam był zaś traktowany jako ekspert w dziedzinie sztuki huculskiej. Gärtner był osobą znaną  i poważaną, o czym może świadczyć zapis z podróży po kresowych uzdrowiskach dr. Szczepana Mikołajskiego w „Kurierze Lwowskim” z 1912 r., który zatrzymał się na noc w zajeździe Gärtnera: „pan Gärtner z dumą opowiada, że gościł u siebie na noc ministra Dulebę i inne wielkie figury[[refr:|Mikołajski Sz., Wycieczki do naszych zdrojowisk. Żabie, „Kurier Lwowski” 1912, nr 290, s. 6.]]. Część swych zbiorów Gärtner oddał do Muzeum Huculskiego, które powstało w miejscowości w 1939 r. wg projektu zespołu architektoniczno–budowlanego, w skład którego weszli: Stefan Listowski, Zbigniew Karpiński i inż. Cybulski.

Groedlowie

Żydami byli także właściciele miejscowości o profilu uzdrowiskowym. Byli oni jednak przede wszystkim przedsiębiorcami, specjalizującymi się w różnych gałęziach przemysłu, którzy w poszczególnych miejscowościach szukali nowych źródeł dochodu. Dzięki swej działalności, nieco przy okazji, przyczynili się do rozwoju kurortów kresowych. Przykładem są rodziny Groedlów i Gartenbergów. Groedlowie przywędrowali na Kresy z miejscowości Friedberg w Hesji. Była to znana w tym kraju rodzina żydowska, a pochodził z niej m.in. Izydor Groedel (1850–1921) – balneolog, lekarz zdrojowy w Bad Nauheim, właściciel znanego sanatorium w tym uzdrowisku oraz osobisty lekarz ostatniej niemieckiej cesarzowej Augusty. Jego syn Franz Groedel (1881–1951), kardiolog i lekarz medycyny fizykalnej był założycielem słynnej placówki medycznej o profilu kardiologicznym American College of Cardiology w Waszyngtonie (1949). W 1886 r. trzech braci Groedlów: Artur, Ryszard i Albert założyło w Demni, Oporcu i Stryju wyspecjalizowaną firmę, celującą w przemysł drzewny, pod nazwą „Firma Braci Groedel”. Wkrótce przedsiębiorstwo rozbudowało się i przekształciło w kompleks przemysłowy o zróżnicowanej strukturze. W jego skład, poza budynkami zakładu, wchodziły także: małe osiedle robotnicze, szkoła, kasyno, hotel, sklepy, ale też warsztaty naprawcze i mechaniczne, niewielka elektrownia wodna, wodociągi, kolej wąskotorowa. Łączna powierzchnia posiadłości Groedlów wynosiła ponad 36 tys. ha.  Bracia przebudowali i rozbudowali na swą siedzibę dawny pałac hrabiego Eugeniusza Kińskiego w Demni Wyżnej i otoczyli go wypielęgnowanym parkiem angielskim.  Rozwinęli także działalność w zakresie popularyzowania lokalnej turystyki.W latach 1928–1935 regularnie wydawali polskojęzyczne czasopismo „Wiadomości Demiańskie”, którego pierwszy numer ukazał się 28 stycznia 1928 roku. Gazeta poświęcona była zagadnieniom bieżącym, ale też historycznym, gospodarczym, politycznym i turystyce. W latach 30. XX w. dzięki działalności Groedlów w miejscowości zaczęły prężnie rozwijać sporty zimowe, modne zwłaszcza wśród studentów. Powstawały pensjonaty i domy wypoczynkowe, wybudowano pierwszą w Karpatach Wschodnich trasę saneczkarską oraz skocznię narciarską. W 1937 r.  Skole zostało ujęte w wykazie górskich kurortów klimatycznych, które zasługują na ochronę jako teren rekreacyjny. 

Gartenbergowie

Bracia Mojżesz (1841–1916) i Lazar (Lejzor) Gartenberg (1833–1898) byli z kolei przedsiębiorcami działającymi w przemyśle naftowym. Posiadali też wiele nieruchomości w okolicach Drohobycza i Stryja. W 1859 r. „Spółka Lazar Gartenberg  i Lazar Schreyer” nabyła Truskawiec; była właścicielem tej miejscowości do 1882 roku. W 1859 r. w Truskawcu wybudowano kaplicę rzymskokatolicką, a w uzdrowisku funkcjonowało poza łazienkami i domem zdrojowym 13 pensjonatów ze 120 pokojami oraz 14 prywatnych domostw. Zięć Lazara Gartenberga, prawnik Jakub Feuerstein (1866–1827) był wpływową osobą w Drohobyczu, m.in. w pierwszym dziesięcioleciu XX w. pełnił funkcje zastępcy burmistrza miasta. W 1911 r. Feuerstein wraz z Rajmundem Jaroszem (1875–1937) – ówczesnym burmistrzem Drohobycza, założył spółkę „Zdroje Truskawieckie”, która była właścicielem uzdrowiska do 1928 r. Feuerstein, ze względu na zamieszki związane z jego zaangażowaniem w wybory do austriackiej Rady Państwa w 1911 r., wystąpił ze spółki, opuścił Drohobycz i osiadł w Wiedniu. Spółka ta zapoczątkowała jednak złoty okres w historii uzdrowiska, zarządziła liczne inwestycje, takie jak: elektryfikację miejscowości, przyłączenie zdroju do kolei żelaznej, rozbudowę parku zdrojowego i inne. Gartenbergowie posiadali także rozległy obszar ziemi z lasami w pięknej krajobrazowo Dębinie, gdzie rozwinęli handel drewnem. Tam też wybudowali domy letniskowe, które dały początek rozwojowi miejscowości w kierunku letniska klimatycznego. Nawet po przeniesieniu się na stałe do Wiednia większości członków rodziny Gartenbergów Dębina pozostała popularnym letniskiem, bazą wypadową dla myśliwych, zwolenników polowań i pieszych wędrówek. Zarówno Dębina, jak i Skole, dzięki działalności opisanych rodzin, stały się popularne i przekształciły się z mało znanych wsi w kurorty klimatyczne, w których leczono schorzenia pulmonologiczne.

Podsumowanie

Kurorty kresowe były w skali Europy uzdrowiskami młodymi, ich rozwój przypadł przede wszystkim na przełom XIX i XX wieku. Społeczność żydowska przyczyniła się w sposób konstytutywny do medycznego, gospodarczego i kulturalnego rozwoju uzdrowisk Kresów Wschodnich. Jej rola w tworzeniu kultury uzdrowiskowej wiąże się zarówno z działalnością żydowskiej inteligencji i zamożnego mieszczaństwa, jak i lokalnych rzemieślników, karczmarzy czy sklepikarzy. Jest wynikiem bogatej i wielowątkowej tradycji żydowskiej oraz integracji judaizmu z nakazami higienicznymi i moralnymi zasadami religii. Uzdrowiska kresowe były zdrojami lokalnymi, ale pełniącymi istotną funkcję społeczną w regionie. Wypracowany w uzdrowiskach model spędzania czasu wolnego zwiastował nadchodzącą rewolucję społeczno-obyczajową. W najlepszym okresie rozkwitu – na początku XX w. uzdrowiska stały się ważną przestrzenią należącą do kultury i etosu akademicko-inteligenckiego. Żydzi na trwałe wpisali się w ten proces i współtworzyli historię szeroko rozumianej kultury uzdrowiskowej Kresów, a tym samym historię kultury środkowoeuropejskiego sposobu bycia i stylu życia.

dr Izabela Spielvogel 

Literatura

  • Bednarski A., Rzut oka na pierwsze ćwierćwiecze istnienia Wydziału Lekarskiego Lwowskiego, Lwów 1920.
  • Blassberg M., „Duchy Zdrojów”. Publiczny wykład wygłoszony w Krynicy dnia 24 sierpnia 1935 r. na dochód Funduszu Budowy Instytutu Balneologicznego w Krakowie, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 14, 1935 ss. 126 - 137.
  • Blumstein A., A Little Hous on Mount Carmel, Ilford 2003.
  • Choński K., Druskienickich wód natura, „Kresy Wschodnie”, r. 1, z. 4, 1930.
  • Czubiński J., Rewitalizacja historycznych układów urbanistyczno-architektonicznych w wybranych miejscowościach uzdrowiskowych położonych w dolinie rzeki Prut na Huculszczyźnie, „Przestrzeń i Forma” nr 23, 1, 2015.
  • Związek Żydowskiej Młodzieży Akademickiej „Arlosorowia”, , Warszawa 1939.
  • Edelman A., Leczenie karlsbadzkie przeprowadzone domowym sposobem, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 7, 1928.
  • Edelman S., O pilnej potrzebie wprowadzenia djetoterapii do leczenia zdrojowego w Truskawcu, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 6, 1927.
  • Edelman S., O ważniejszych wskazaniach dla stosowania djety roślinnej, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 7, 1928..
  • Fonberg I., Opisanie wody mineralnej Druskienickiej, przez Ignacego Fonberga, radcę dworu, profesora nadzwyczajnego w b. Uniwersytecie w Wileńskim i Cesarskiej Medyko-Chirurgicznej-Akademii, Wilno 1838.
  • Gąsiorowski N., Kuryłowicz W., Meisel H., Mikulaszek E., Z badań nad flarą bakteryjną borowiny w Morszynie, „Kosmos”, r. 62, 3, 1937, ss. 259–268.
  • Goldschmied A., Leczenie dietetyczne w zdrojowiskach, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 14, 1935, 40 –55.
  • HHancke F., Die Kinderheilstätte in Bad Langenau, [w:] Der sechszehnte schlesische Bädertag., red. P. Dengler, , Reinerz 1888, ss. 36–
  • HHenrici K., Anstalten für Schwachsinnige, Krippen, Kinder-Bewahranstalten, Kinderorte und Ferienkolonien, [w:] Handbuch der Architektur, z. 3, red. Durm, H. Ende, E. Schmidt, H. Wagner, Darmstadt 1891.
  • Hirschfeld H., Bericht über die vorjährige Badesaison in Colberg und über die Combination des Sool- und Seebades, „Balneologische Zeitung”, t. 9, nr 14, 1860, ss. 209–
  • Hirschfeld H., Der Auschwung des Soll- und Seebades Colberg, „Balneologische Zeitung”, t. 10, nr 21, 1861, ss. 321–3
  • Hirschfeld H., Kurerfolge des Sool-Bades Colberg mite einem statistischen Bericht über die klimatischen und sanitätischen Verhältnisse des Ortes, so wie über die chemische Beschaffenheit der Soole, „Balneologische Zeitung”, t. 9, nr 6, 1859.
  • Hoffbauer H., Przewodnik na Czarnohorę i do Wschodnich Beskidów. Wycieczki ze stacyi kolejowych Nadwórna, Łojowa, Delatyn, Dora, Jaremcze i Mikuliczyn, Kołomyja 1898, z. 11.
  • Konopka S., Rocznik Lekarski Rzeczpospolitej Polskiej na 1936 rok, Warszawa 1936.
  • Korczyński L., Józef Dietl jako lekarz i balneolog, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 7, 1928.Korczyński L., Nowosielski S., Odezwa Polskiego Towarzystwa Balneologicznego do dyrekcyi zakładów przemysłowych, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 7, 1928, ss. 265–266.
  • Koren N., Jewish Physicians. A biographical Index, Jerusalem 1973.
  • Kramsztyk S., O wodach mineralnych naturalnych i sztucznych i o żelazie aktywnem, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 7, 1928.
  • Krauss W., Die physikalische Medizin und die jüdischen Ärzte, [ w:], Jütte R. (red.), „Medizin, Gesellschaft und Geschichte, Jahrbuch des Institutions für Geschichte der Medizin der Robert Bosch Stifftung”, t. 14, 1995, s. 83–120.
  • Kravtsov S., Józef Awin on Jewish Art and Architecture, [w:] Malinowski J., Piątkowska R., Sztyma-Knasiecka , Jewisch Artists and Central-Eastern Europe. Art Centers-Identity-Heritage from the 19th century to the second world war, Warszawa 2010, ss. 131–144.
  • „Kosmos”, r. 62,   3, 1937.
  • Metcalfe R., Life of Vincent Priessnitz, London, 1898.
  • Miejscowość klimatyczna „Jaremcze” (525 metrów nad poziomem morza). Przewodnik dla zwiedzających ułożony staraniem Komitetu Redakcyjnego Klubu Jaremczańskiego, Lwów 1913.
  • Mikołaj z Maćkowic, Truskawiec z okolicami, Poznań 1850.
  • Mikołajski Sz., Wycieczki do naszych zdrojowisk. Żabie, „Kurier Lwowski”, r. 30, nr 290, 1912, s. 6.
  • Mikołajski Sz., Z wycieczki do zdrojowisk, „Głos Lekarzy”, r. 10, nr 14, 1912.
  • Morszyn, jedyny w Polsce zdrój wód gorzkich,, Lwów 1933.
  • Nicieja S.S., Kresowa Atlantyda. Historia i mitologia miast kresowych. t. 2. Uzdrowiska i letniska kresowe. Truskawiec, Jaremcze, Worocha, Skole, Morszyn, Opole 2013.
  • Od redakcji, Z sali sądowej, „Słowo Polskie”, nr 46, 1899, ss. 2–
  • Od redakcji, Doktorowie Uniwersytetu Jagiellońskiego, „Kurjer Lwowski”, r. 18. nr 82, 1900, s. 3.
  • Od redakcji, Krynickie wczasy, „Kurjer Lwowski”, r. 36, nr 420, 1918, s. 3.
  • Od redakcji, Ludność w miastach, „Kurjer Lwowski”, r. 26. nr 1333, 1911, s. 3.
  • Od redakcji, Pierwsza kobieta doktorem medycyny na Uniwersytecie Lwowskim, „Kurjer Lwowski”, r. 22. nr 72, 1904, s. 5.
  • Od redakcji, Poseł hr. Sternberg a Żydzi, „Kurjer Lwowski”, r. 25. nr 396, 1907, s. 3.
  • Od redakcji, Stanowisko lekarzy wobec kas chorych, „Głos Lekarzy”, r. 2, nr 7, 1904, s. 1. 
  • Od redakcji, Wiadomości bieżące, „Zdrojownictwo i Turystyka”, r. 1, nr 5, 1914, s. 56.
  • Od redakcji, Wykład architekty inż. Józefa Awina, „Kurjer Lwowski”, r. 29, nr 141, 1911, s. 4.
  • Od redakcji, Z Jaremcza, „Kurier Stanisławowski”, r.15, nr 776, 1900, s. 2.
  • Od redakcji, Z niwy dziennikarskiej, „Głos Lekarzy”, r. 2, nr 1, 1904, s. 10.
  • Od redakcji, Z Towarzystw naukowych, Lwowskie Towarzystwo Lekarskie, „Głos Lekarzy”, r. 3, nr 4, 1905, s. 8.
  • Od redakcji, Z Towarzystwa Ochrony kobiet, „Kurjer Lwowski”, r. 29. nr 151, 1911, s. 6.
  • Od redakcji: Bürgermeister Feuerstein in Wien, “Neues Wiener Tagblatt”, nr 169, 45, 1911, s. 169.
  • Pelczar Z., Stulecie Truskawca 1827-1927, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 6, 1927, s. 129.
  • Pelczar Z., Zakład zdrojowo- kąpielowy, inhalacyjno-solankowy i stacya klimatyczna wraz ze sprawozdaniem za rok 1894, Drohobycz 1895. 
  • Płonka-Syroka B.,  Międzynarodowa konferencja naukowa pt. „Higiena i judaizm”, „Medycyna Nowożytna”,  2/1, 1995, s. 163.
  • Płonka-Syroka B., Konferencja naukowa pt. „Medycyna i judaizm”, „Medycyna Nowożytna”, 2/2, s. 159.
  • „Przegląd Społeczny”. Miesięcznik poświęcony zagadnieniom pracy społecznej i opieki nad dzieckiem. Organ Związku Towarzystwo Opieki nad Żydowskimi Sierotami we Lwowie, r. 3, nr 8, 1929
  • Quirini-Popławski Ł., Muzeum Huculskie w Żabiem. Historia powstania, funkcjonowanie, współczesne próby reaktywacji, „Almanach Karpacki „Płaj””, nr 36, 2008, ss. 111–131.
  • Sawczak J., Z trzeciego Zjazdu Lekarzy w Krynicy, „Echo Krynickie”, r. 4, nr 1,2,3, 1930, s. 4..
  • Schatzker V., The Jewish oil Magnates of Galicia, Montreal & Kingston-London-Ithaca 2015.
  • Schlepper M., Franz Groedel, Bruno Kisch and the founding of the American College of Cardiology, „Journal of the American College of Cardiology”, 12, 2, 1988, ss. 577–578.
  • Schwarzbart A., Znaczenie metody inhalacyjnej dla polskich zdrojowisk, „Pamiętnik Polskiego Towarzystwa Balneologicznego”, t. 8, 1929, ss. 100–110.
  • Spielvogel I., Migała M., Spałek K., Opolskie uzdrowiska, Opole 2012.
  • Spielvogel, Przemiany w architekturze europejskich uzdrowisk, „Studia i Monografie Politechniki Opolskiej”, z. 467, Opole 2017.
  • Sroka Ł.T., Stowarzyszenie Humanitarne „Leopolis” we Lwowie (1899–1938), „Kwartalnik Historyczny”, r. 123, 2016.
  • Steinhaus H., Wspomnienia i zapiski, Londyn 1992.
  • Stella-Sawicki J., Nasze zakłady zdrojowe i Żydzi, „Kurjer Lwowski”, r. 4. nr 270, 1886.
  • Tenenbaum J., Ruch ludności żydowskiej w Galicji z uwzględnieniem innych krajów austryackich, „Almanach Żydowski” na rok 5678 (1917\1918), Wiedeń 1918.
  • Wiadomości Żydowskiego Towarzystwa Krajoznawczego w Polsce”.
  • Wróbel P., The Jews of Galicia under Austrian- Polish Rule, 1867–1918, „Austrian History Yearbook”, t. 25, 1994, ss. 97– 138.
  • Zadoff  M., Nächstes Jahr in Marienbad. Gegenwelten jüdischer Kulturen der Moderne, [w:] Brenner M., Rohrbacher S. (red.), Jüdische Religion, Geschichte und Kultur, t. 6, Göttingen  2007.
  • Zahorski W., Birsztany. Zakład wód mineralnych i solankowych, [w:] Dobrzycki H. (red.), Zdrojowiska, zakłady lecznicze i stacye klimatyczne w guberniach Królestwa Polskiego i najbliższych guberniach Cesarstwa oraz prywatne zakłady lecznicze w Warszawie, Warszawa 1896.