Pisarz Izaak Baszewis Singer do końca swojego życia wracał w myślach oraz na kartach swoich utworów na ulicę Krochmalną w Warszawie, chociaż ta ulica w rzeczywistości przestała istnieć. Warszawa z jego młodzieńczych lat legła w gruzach, a żyjący przy okolicznych ulicach sąsiedzi zostali zamordowani.

Izaak Baszewis Singer, a właściwie Icek Hersz Zynger urodził się w Leoncinie, małym miasteczku na obrzeżach Puszczy Kampinoskiej. Wiele opracowań (także nagrobek pisarza) podaje jako datę jego urodzin 14 lipca 1904 roku. Sam Singer w latach 70. XX w. zdradził swojej sekretarce Dvorze Telushkin oraz biografowi Paulowi Kreshowi, że urodził się 21 listopada 1902 roku.

Był synem Pinchasa Menachema i Batszewy, córki biłgorajskiego rabina Jakowa Zylbermana. Miał starszą siostrę, późniejszą pisarkę, Ester Kreitman, starszego brata, również pisarza, Israela Joszuę oraz młodszego brata Moszego, który został rabinem.

Kiedy Icyk miał ok. trzy i pół roku rodzina przeniosła się do na drugą stronę Wisły, do Radzymina. Ojciec objął tam stanowisko przełożonego jesziwy, a chłopiec rozpoczął naukę w chederze. Kolejnym adresem rodziny Zyngerów był dom przy ul. Krochmalnej (początkowo pod nr 10, później 12) w Warszawie, nieopodal bazaru Janasza. Przenieśli się tam mniej więcej w 1907–1908 roku. Pinchas Zynger sprawował w stolicy funkcję rabina, nie był jednak oficjalnie zatrudniony przez gminę i uznany przez władze.

Przeprowadzka do Warszawy wywarła niewątpliwie wielkie wrażenie na małym, wrażliwym chłopcu. Obserwował ludzi na okolicznych ulicach, jakże innych od ulic Radzymina. Naśladując starszego brata zaczął sięgać po literaturę świecką. Chłonął informacje wyczytane w książkach oraz prasie.

Lata I wojny światowej były ciężkie dla rodziny Zyngerów. W 1915 r. w Warszawie panował głód, rozprzestrzeniała się epidemia tyfusu. Starszy brat Izrael Joszua ukrywał się przed wojskiem, młodszy zachorował na tyfus. W 1917 r. matka postanowiła wyjechać z młodszymi dziećmi do rodzinnego miasta, Biłgoraja i tam przeczekać do końca wojny. W tym czasie siostra (Hinde Ester Kreitman) była już mężatką; razem z rodziną uciekła z Holandii do Anglii.

W Biłgoraju Izaak udzielał prywatnych lekcji hebrajskiego, czytał książki i próbował swoich sił jako pisarz. Po zakończeniu wojny starał się powrócić do Warszawy. W 1921 r., przez rok, uczył się w warszawskim seminarium rabinackim Tachkemoni. Szybko jednak zrezygnował z edukacji. Powrócił do Biłgoraja, gdzie utrzymywał się z prywatnych lekcji języka hebrajskiego.

W 1923 r. dzięki poparciu starszego brata, Israela Joszuy, znanego już wówczas pisarza, znalazł zatrudnienie jako korektor w redakcji „Literarisze Bleter”. W czerwcu 1925 r. pisząc pod pseudonimem „Ce” wygrał konkurs na najlepsze opowiadanie ogłoszony przez własne czasopismo. W numerze „Literarisze Bleter” z 26 czerwca 1925 r. ukazał się jego pierwszy utwór – opowiadanie Ojf der elter (pol. Na starość).

Nawiązał także współpracę z gazetą „Undzer Ekspres”. W kolejnych latach jego opowiadania oraz felietony pojawiały się na łamach prasy pod pseudonimem Icchak Baszewis (od imienia matki Batszewy). Singer dorabiał również jako tłumacz, przełożył z niemieckiego na jidysz m.in. utwory Knuta Hamsuna, Ericha Marii Remarque’a czy Thomasa Manna.

Obracał się w środowisku literackim Warszawy, był częstym gościem w Klubie Związku Literatów i Dziennikarzy Żydowskich przy Tłomackiem 13. Przyjaźnił się z Hilelem i Aronem Zeitlinami.

W 1932 r. razem z Aronem Zeitlinem założył miesięcznik „Globus”. Na łamach tego pisma w 1933 r. ukazywała się w odcinkach jego pierwsza powieść Der sotn in Goraj (pol. Szatan w Goraju). W 1935 r. powieść została wydana w formie książkowej.

W tym samym roku Singer opuścił Polskę. Wyjechał do Stanów Zjednoczonych na zaproszenie brata, który wyemigrował tam rok wcześniej. Początkowo pracował jako korektor w dzienniku „Forwerts”, później otrzymał tam własną kolumnę, którą prowadził przez wiele lat. Pod pseudonimem I. Warszawski oraz D. Segal pisał felietony, krytyki literackie i teatralne, a także wspomnienia i odpowiedzi na listy czytelników. Już pod zanglicyzowaną formą imienia i nazwiska (Isaac Bashevis Singer) publikował kolejne utwory – w 1943 r. ukazało się książkowe wydanie Der sotn in Goraj, w 1950 r. – Di familje Muszkat (pol. Rodzina Muszkatów).

Baszewis z żelazną konsekwencją pisał swoje utwory w jidysz. Tłumaczył to w następujący sposób:

Ludzie często pytają mnie: Dlaczego pisze pan w umierającym języku? […] Po pierwsze lubię pisać historie o duchach. A nic lepiej nie pasuje do ducha jak umierający język. Im bardziej martwy jest język, tym bardziej żywy jest duch. Duchy kochają jidysz. Wszystkie mówią w tym języku.

Po drugie, wierzę w zmartwychwstanie. Wierzę, że Mesjasz wkrótce nadejdzie i wtedy miliony mówiących w jidysz ciał powstaną z grobów. Ich pierwszym pytaniem będzie: Czy jest jakaś nowa książka w jidysz do przeczytania?

[Przemówienie wygłoszone przez Izaaka Baszewisa Singera podczas bankietu noblowskiego w dniu 10.12.1978 r.]

Powieści i opowiadania ukazywały się drukiem w języku angielskim, a sam pisarz dbał o to, aby teksty były zrozumiałe dla anglojęzycznego odbiorcy. Tłumaczenia na inne języki dokonywane były właśnie z tego tzw. „drugiego oryginału”.

Singer ukazywał swoim czytelnikom całą mozaikę środowisk żydowskich, zmiany obyczajowe, jakim one podlegały i problemy, z jakimi przyszło im się mierzyć – Der knecht  (ang. The Slave, 1968; pol. Niewolnik, 1991), Der hojf (ang. The manor, 1967; pol. Dwór, 1983) , Der kuncenmacher fun Lublin (ang. The magician of Lublin, 1960; pol. Sztukmistrz z Lublina, 1983), Szojm (ang. Scum, 1991; pol. Szumowiny, 1992) czy Cerifikat (ang. The certificate, 1992; pol. Certyfikat, 1993). W wielu utworach przemycał wątki autobiograficzne podkreślające jego związki z Polską – Majn tatns bejs din sztub (ang. In my father’s court, 1963; pol. Urząd mojego ojca, 1992), Szosza (ang. Shosha, 1978; pol. Szosza, 1991) oraz Love and exile (1984; pol. Miłość i wygnanie, 1993). Akcja większości jego utworów rozgrywa się w przedwojennej Polsce.

Szczególnie  ważne w jego twórczości były krótkie opowiadania, które opublikowano w zbiorach – Short Friday and Other Stories (1965; pol. Krótki piątek, 1993), The Séance and Other Stories (1968; pol. Seans, 1991), Passions and Other Stories (1975; pol.  Namiętności,1992), The Spinoza of Market Street (1963; pol. Spinoza z ulicy Rynkowej, 1995), The Death of Methuselah and Other Stories (1988; pol. Śmierć Matuzalema, 1990). Był również autorem opowiadań dla dzieci  – Stories for Children (1984; pol. Opowiadania dla dzieci, 1993, 2005).  

Proza Singera jest tłumaczona na wiele języków i czytana przez kolejne pokolenia. Baszewis Singer był laureatem prestiżowych nagród oraz doktoratów honoris causa w Stanach Zjednoczonych, we Włoszech, Francji oraz Izraelu, a w 1978 r. otrzymał nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Na podstawie jego utworów powstały filmy fabularne – Yentl  (1983), The Magician of Lublin (1979) oraz Enemies. A love story (1989). Niektóre trafiły też na deski teatrów –  w Polsce m.in.: 1666 (2011; na podst. Szatana w Goraju), Wrogowie. Historia pewnej miłości (1995, 2009), Opowiadania dla dzieci (2007), O karpiu, kozie i trąbce, która gasiła pożary (2014).

Singer zmarł na Florydzie w 1991 roku.

Aleksandra Król

Bibliografia:

  • Hadda J., Isaac Bashevis Singer. A life, New York 1997.
  • Sherman J., Singer, Isaac Bashevis, [w:] The YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe [online] http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/singer_isaac_bashevis [dostęp: 25.08.2016].
  • Tuszyńska A., Singer. Pejzaże pamięci, Gdańsk 1996.
Drukuj