Po pogromie w 1905 r. rodzina zdecydowała się na powrót do Wilna. Buzgan trafił do szkoły przy studium nauczycielskim. Tam odkrył swoją pasję do deklamacji i występów. Z wielką pasją działał w  kółku dramatycznym Molskiego, w którym grano w języku rosyjskim.

Swoją teatralną drogę rozpoczął od pracy suflera. Z wędrownym zespołem teatralnym dotarł w 1921 r. do Łodzi, gdzie został przyjęty do Trupy Wileńskiej. Szybko jednak zamienił budkę suflera na pracę na scenie. Okazało się, że Buzgan ma doskonałą pamięć, umiejętność wydobycia z roli tego, co najważniejsze oraz świetne warunki fizyczne. Razem z Trupą zjeździł wiele miast i miasteczek w Polsce i Europie. W kolejnych latach grał na w składzie różnych zespołów teatralnych, m.in. Teatru Ludowego (Jidisz Folks-Teater) Nachuma Lipowskiego, Wileńskiej Trupy Dramatycznej, Warszawskiego Teatru Artystycznego (jid. Warszewer Jidiszer Kunst Teater, WIKT). Koniec lat 20. XX w. Buzgan spędził razem z żoną, także aktorką Rywą Szyler, w Rydze, występując w Teatrze Mniejszości, a później Nowym Teatrze Żydowskim. Tam przyłączył się też do objazdowej grupy aktorskiej na czele z Juliuszem Adlerem i Lidią Potocką. Po 1932 r. ponownie grał w przedstawieniach Trupy Wileńskiej, a później razem z Symche Natanem podróżował z trupą objazdową po Polsce.

W 1936 r. wystąpił w pierwszym fabularnym filmie w jidyszowym Al chet (jid. Za grzechy) w reżyserii Aleksandra Martena. W tym samym roku opublikował w jidysz Hantbuch far aktiorn (jid. Podręcznik dla aktorów), w którym zawarł mnóstwo praktycznych wskazówek, jak osiągać rozmaite ekspresje na twarzy aktora przy pomocy nakładania odpowiedniego makijażu.

W 1939 r. Chewel Buzgan został razem z żoną zaproszony do Argentyny na występy w Teatro Soleil w Buenos Aires. W Polsce została ich córka, którą zaopiekowała się jego matka. Wybuch II wojny światowej uniemożliwił im albo powrotu do Polski albo ściągnięcia córki do Ameryki Południowej. Buzganowie pozostali w Ameryce Południowej przez kolejne 10 lat. Występowali w tym czasie z aktorami wywodzącymi się Trupy Wileńskiej w Argentynie, Peru, Urugwaju, Boliwii oraz Chile.

W 1949 r. Chewel i Rywa Buzgan powrócili do Polski. Obydwoje przyłączyli się do łódzkiego zespołu Teatru Żydowskiego, którym kierowała Ida Kamińska. Tak wspominała ich powrót w swoich wspomnieniach Kamińska:

„Był to zespół na średnim poziomie, wzmocniony przez małżeństwo aktorskie: Chewela i Rywkę Buzganów. Zwrócili się do mnie, bym ściągnęła ich z Argentyny. W Rosji mieli jedyną córkę i wnuka. Chewel stanowił filar naszego zespołu, a jego żona również prezentowała wysokie umiejętności”.

[Kamińska I., Moje życie, mój teatr, Warszawa 1995, s. 207.]

 W 1955 r. żydowskie zespoły teatralne z Łodzi i Wrocławia zostały połączone, a siedzibą Państwowego Teatru Żydowskiego stała się Warszawa. Buzganowie zamieszkując w Warszawie, wreszcie osiedli gdzieś na stałe.  

Dołączyli  do zespołu, w którym grali aktorzy przedwojenni, dawni partnerzy ze scen Warszawy czy Wilna – Ida Kamińska, Marian Melman, Ruth Taru-Kowalska czy Michał Szwejlich.

Chewel Buzgan był jednym z wiodących aktorów. Grał w klasycznych sztukach teatru żydowskiego, m.in. Sender Blank, Rodzina Blank, Tewje Mleczarzu Szolema Alejchema, Dybuku An-Skiego, Marzycielach z Kapcańska Mendele Mojcher Sforima oraz w  dziełach dramatu światowego: Uriel Akosta Karla Gutzkowa, Wszyscy moi synowie Arthura Millera, Mieszczanie Maksyma Gorkiego czy Matka Courage i jej dzieci Bertolda Brechta. Wybitne kreacje stworzył w tytułowych rolach w Golemie Halperna Lejwika oraz Bar Kochbie Samuela Halkina. Buzgan Miał wyjątkowy talent mimiczny. Szybko potrafił przeobrazić się w nową postać. Bardzo lubił eksperymentować z charakteryzacją, makijażem scenicznym. Podczas ponad 20 lat pracy w teatrze żydowskim pod dyrekcją Kamińskiej, Buzgan wielokrotnie zajmował się tłumaczeniem, adaptacją oraz reżyserią sztuk. Wyreżyserował m.in. Golema Halperna Lejwika, Dybuka An-Skiego czy Tewjego Szolema Alejchema.

W 1968 r., kiedy wielu aktorów, zdecydowało się na emigrację w związku z kampanią antysemicką, Buzgan pozostał w Warszawie. Po wyjeździe Idy Kamińskiej przejął funkcję kierownika artystycznego Państwowego Teatru Żydowskiego. Zmarł 26 kwietnia 1971 r. i został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej, tuż obok Estery Rachel Kamińskiej.

Aleksandra Król

Bibliografia:

  • Archiwum Teatru Żydowskiego.
  • Buzgan Chewel, [w:] Zylbercwajg Z., Leksikon fun jidiszn teater, t. 1, Nju Jork 1931.
  • Klejt S., Chewel Buzgan, [w:] 25 lat Państwowego Teatru Żydowskiego w Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, Warszawa 1975.
Drukuj