W drugiej połowie XIX w. zaczęły powstawać w Łomży organizacje prosyjonistyczne:

 w 1872 r. utworzono lokalny oddział warszawskiego towarzystwa Przyjaciele Syjonu i Jerozolimy. W 1896 r. z inicjatywy Abrahama Cwi-Frankla powstało s

towarzyszenie Olei Regalim. Celem jego działalności było zbieranie środków na finansowanie wyjazdów wybranych członków do Palestyny. W 1898 r. utworzono 

oddział ogólnopolskiego stowarzyszenia Bnot Syjon (hebr., Córy Syjonu. Członkinie organizacji pracowały jako wolontariuszki w szkołach dla dziewcząt, gdzie uczyły języka hebrajskiego i historii narodu żydowskiego.

W 1909 r. powstała kolejna organizacja syjonistyczna – Ha-Techija (hebr., Odrodzenie), która bardzo szybko zyskała wielu zwolenników wśród żydowskiej młodzieży. Przy organizacji działała biblioteka. Ha-Techija wkrótce zyskała status jednej z najważniejszych i najbardziej wpływowych organizacji syjonistycznych w Łomży. Na jej czele stał dziewięcioosobowy zarząd nadzorujący pracę szeregu komitetów (m.in. komitetu do spraw kultury fizycznej, czytelnictwa, przygotowania do emigracji do Palestyny, organizowania kursów wieczorowych itp.). Z inicjatywy organizacji w 1917 r. założono oddział 

partii Mizrachi, a także odrodziła się Poalej Syjon. 

W latach 20. XX w., po okresie dominacji Ha-Techii, coraz większe wpływy i znaczenie zdobywała Mizrachi, prowadząca m.in. szeroko zakrojoną działalność edukacyjną. Pod auspicjami tej organizacji aż do 1939 r. działała w Łomży reformowana Talmud Tora, do której uczęszczało kilkuset chłopców. Przy Mizrachi istniały także organizacje: kobieca, młodzieżowa oraz robotnicza Ha-Poel ha-Mizrachi, która w latach 30. XX w. zrzeszała kilkudziesięciu członków.

Pierwsza komórka Poalej Syjon powstała w Łomży w 1903 roku. Organizacja działała wówczas nielegalnie i skupiała ok. 20 członków, wywodzących się głównie ze środowisk robotniczych. W 1904 r. łomżyńska Poalej Syjon zorganizowała masowy strajk, w którym wzięło udział ok. 300 robotników. W 1905 r. na skutek represji rządowych łomżyński oddział partii zlikwidowano, lecz już w 1915 r., w czasie okupacji niemieckiej, reaktywowano go. W późniejszym okresie, kiedy w partii doszło do podziału, większość członków łomżyńskiego oddziału opowiedziała się po stronie frakcji lewicowej. Grupa ta w krótkim czasie zyskała wielu zwolenników i z sukcesem brała udział w wyborach do rady miasta. Poalej Syjon-Lewica prowadziła w mieście szeroko zakrojoną działalność społeczną i edukacyjną. Pod auspicjami partii działały chóry i koła teatralne, wydawano także periodyk „Der Hammer”. Frakcja prawicowa partii Poalej Syjon w 1924 r. połączyła się z ugrupowaniem Ceirej Syjon (Syjoniści-Socjaliści). Utworzyli ją byli członkowie partii Ceirej Syjon (hebr., Młodzi Syjonu), która z kolei wyodrębniła się w 1918 r. spośród członków Ha-Techii. Skupiała głównie przedstawicieli klasy średniej i wolnych zawodów, a także robotników i rzemieślników. Po niespełna rocznej działalności w partii doszło do podziałów. Ostatecznie Ceirej Syjon została przekształcona w oddział organizacji Przyjaciele Syjonu Hebrajskiego Uniwersytetu w Jerozolimie.

W 1927 r. w Łomży założono oddział organizacji młodzieżowej Freiheit, działający pod auspicjami Poalej Syjon-Prawicy, Ceirej Syjon i Syjonistów-Socjalistów. Członkami tej organizacji byli głównie uczniowie szkół średnich. W ramach działalności Freiheit prowadzono kursy wieczorowe dla młodzieży pracującej. Na początku lat 30. XX w. ruch syjonistyczny zdobywał w Łomży coraz większą popularność. Szczególną pozycję miały ugrupowania Poalej Syjon i Syjonistów-Socjalistów, którzy podczas wyborów do rady miejskiej w 1932 r. zdobyli największą liczbę głosów. 

Od 1927 r. w Łomży działały także partia Syjonistów-Rewizjonistów, ruch Ha-Szomer ha-Leumi, a także liczne syjonistyczne organizacje młodzieżowe: Ha-Noar ha-Cijoni, założona w 1918 r. skautowska organizacja Ha-Szomer ha-Cair, od 1919 r. – He-Chaluc (Pionier), pod którego auspicjami prowadzono gospodarstwa rolne zorganizowane na zasadach kibuców (szkolono w nich młodzież przygotowującą się do wyjazdu do Palestyny). W latach 1921–1922 ok. 30 członków tej organizacji wyjechało do Palestyny[1.1]. W 1924 r. w ramach He-Chaluc działało też kilka mniejszych organizacji, m.in. He-Chaluc ha-Mizrachi, He-Chaluc ha-Cijoni, He-Chaluc ha-Cair. Łączna liczba członków organizacji przekroczyła 800 osób. W 1934 r. do organizacji skupionych w ramach ruchu He-Chaluc dołączyła grupa rzemieślników zrzeszona pod nazwą Ha-Owed. Ponadto w Łomży działały Ha-Iwri ha-Cair oraz Herclija.

W latach 1918–1919 narodził się w Łomży ruch komunistyczny, zrzeszający wielu członków spośród miejscowych robotników i inteligencji. Współpracowali oni z Rosjanami w czasie wojny polsko-bolszewickiej w 1920 r., a po jej zakończeniu większość członków partii opuściła miasto wraz z wycofującą się Armią Czerwoną. W okresie międzywojennym działalność partii komunistycznej była zakazana, a w 1926 i 1929 r. miały miejsce aresztowania osób podejrzanych o komunizm. W styczniu 1927 r. odbył się proces sądowy 52 osób (w tym 50 Żydów) oskarżonych o działalność komunistyczną, z których 11 skazano na karę więzienia.

Żydowski ruch socjalistyczny rozwijał się w Łomży od końca lat 90. XIX wieku. W 1897 r. powstała tu pierwsza komórka Bundu i przyciągnęła wielu zwolenników spośród robotników żydowskich. Organizowała liczne strajki i demonstracje. Największą popularność Bund zyskał w okresie rewolucji 1905–1907, która dotarła także do Łomży. Wielu aktywistów bundowskich, którzy wzięli udział w rewolucji, zostało aresztowanych i zesłanych na Syberię. W 1908 r. Bund otrzymał pozwolenie na otworzenie biblioteki z literaturą żydowską w jidysz oraz czytelni, która stała się siedzibą organizacji. W 1916 r., w czasie I wojny światowej, kiedy Łomża pozostawała pod okupacją niemiecką, Bund otrzymał dodatkowo zezwolenie na utworzenie klubu dla pracujących Arbeiter Bildungs Verein, prowadzącego działalność edukacyjną. W 1917 r. klub zrzeszał już kilkaset osób, jednakże jeszcze w tym samym roku doszło do rozłamu i część jego członków zadeklarowała się jako zwolennicy ruchu Syjonistów-Socjalistów. W czasie I wojny światowej, a także po odzyskaniu niepodległości Bund zacieśniał stopniowo współpracę z Polską Partią Socjalistyczną (PPS). Było to zapewne jedną z przyczyn pogłębiania się konfliktu pomiędzy Bundem a ruchem Syjonistów-Socjalistów i doprowadziło ostatecznie do rozłamu, w wyniku którego bundowcy wystąpili z Arbeiter Bildungs Verein i utworzyli własny Klub im. Grossera. W latach 20. i 30. bundowcy kontynuowali działalność edukacyjną i formacyjną wśród łomżyńskiej klasy robotniczej. W latach 30. założyli spółdzielnię Einigkeit sprzedającą potrzebującym artykuły pierwszej potrzeby po niskich cenach. Po 1918 r. pod auspicjami Bundu działały: organizacja młodzieżowa Cukunft, kobieca JAF i dziecięca SKIF. W latach 30. przedstawiciele tej partii odnosili znaczące sukcesy w wyborach do zarządu i rady miasta. W 1939 r., kiedy Łomża znalazła się pod okupacją sowiecką, działalność Bundu została zdelegalizowana, a jej przywódców aresztowano i zesłano na Syberię.

Print
Footnotes
  • [1.1] Lomzha, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 2, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 747.