Winniki rozwinęły się w osadę miejską dopiero w XIX w., kiedy otworzono fabrykę tytoniu, a następnie drożdży. Społeczność żydowska rozwijała się razem z procesem przekształcenia się wsi w miasto. W tym czasie liczyła 40–50 rodzin – mniej niż 10 proc. wszystkich mieszkańców. Żydzi w Winnikach podlegali społeczności lwowskiej. Ich wspólnota była tak mała, że posiadała tylko jednego rzeźnika, który był również autorytetem w kwestiach koszerności. Co więcej, winniccy Żydzi chowali swoich zmarłych na cmentarzu we Lwowie.

W 1880 r. w Winnikach mieszkało 239 Żydów, którzy stanowili około 8 proc. wszystkich mieszkańców (2857). W 1890 r. ich liczba nieznacznie wzrosła do 302 osób, czyli około 9 proc. całej ludności (3390). W kolejnych latach winniccy Żydzi zanotowali jednak spadek – w 1900 r. było ich 266, około 7 proc. ogółu (3881), a w 1921 r. – 250, stanowiących około 7 proc. wszystkich mieszkańców (3603)[1.1].

W 1928 r. w Winnikach powstało dobroczynne towarzystwo kredytowe, które w 1929 r. udzieliło czterech pożyczek w wysokości 400 zł. W ramach towarzystwa w 1930 r. utworzona została organizacja Menora i oddział organizacji Betar, co wskazuje na dominujące wśród lokalnej społeczności wpływy rewizjonistów. Wydaje się, że organizacje te działały jedynie przez krótki okres, ponieważ dwa lata później w wyborach XIX Kongresu Syjonistycznego aż 24 z 25 głosów oddano na listę Erec Israel HaOvedet, związaną z religijnym syjonizmem.

Po wybuchu drugiej wojny światowej, kiedy teren był okupowany przez Sowietów, do Winników przybyli bogaci Żydzi ze Lwowa. Tym emigrantom nie wolno było mieszkać we Lwowie. Liczba Żydów w Winnikach wzrosła wówczas do 500.

29 czerwca 1941 r. miasto zostało zajęte przez wojska niemieckie. Wkrótce potem miejscowi Ukraińcy zorganizowali pogrom, obrabowali żydowskie mieszkania i zamordowali kilku żydowskich mężczyzn. Niemieccy żołnierze także wzięli udział w rabunku, a w kolejnych dniach zaczęli porywać Żydów z domów i ulic. Ci, których porwano, zostali zmuszeni do bardzo ciężkiej pracy.

Kilka tygodni po wkroczeniu Niemców, wszystkim żydowskim mężczyznom w wieku 13 lat lub więcej rozkazano zgłosić się na kilka dni do pracy. Umówionego dnia wszyscy stawili się na placu w pobliżu budynku gminy żydowskiej, jak im nakazano, z żywnością i z narzędziami do pracy. Uszeregowano ich w czwórki, rozkazano maszerować i śpiewać przy akompaniamencie orkiestry polskiej straży pożarnej, która grała marsze i polskie pieśni narodowe. Kiedy mężczyźni opuścili Winniki, orkiestra wróciła do miasta, a ukraińscy policjanci zabrali kolumnę 7 kilometrów dalej, do Piasków w pobliżu Lwowa. Żydom rozkazano wykopać głębokie doły i rozebrać się, a następnie wszystkich zastrzelono. Wśród zamordowanych znaleźli się również lwowscy Żydzi. W Winnikach pozostały jedynie kobiety i dzieci oraz kilku mężczyzn. Wszystkich skoncentrowano w jednym kwartale miasta, prawdopodobnie stało się to jesienią 1941 roku. Władze okupacyjne nakazały utworzenie Rady Żydowskiej (Judenrat), ale brakuje źródeł dokumentujących jej działalność. Wiadomo tylko, że większość Judenratu stanowiły kobiety.

W październiku albo w grudniu 1941 r. w Winnikach powstał obóz pracy dla Żydów. Około stu mężczyzn było tam aresztowanych, niektórzy pochodzili z Winników, a innych zesłano do obozu ze Lwowa, Jaryczowa Nowego, Jaworowa, Sokala i innych okolicznych miejscowości. Więźniowie brukowali drogi, pracowali jako tragarze na dworcu kolejowym, rąbali drewno i wykonywali wiele innych prac. Byli bici i często cierpieli głód. W kuchni obozowej pracowała mała grupa kobiet. W obozie przestrzegano ścisłej dyscypliny. Poranna kontrola wszystkich niedomagających miała miejsce na podwórku lub poza obozem. Judenraty w sąsiedztwie (z Sokala lub Jaryczowa Nowego) zaopatrywały obóz w żywność.

Żydowska społeczność w Winnikach uległa eksterminacji w pierwszym kwartale 1942 roku. Ukraińscy policjanci otoczyli dzielnicę żydowską, a następnie kobiety i dzieci załadowano na ciężarówki i wywieziono w nieznane miejsce. Wydaje się prawie pewne, że zamordowano je w Piaskach niedaleko Lwowa.

Obóz w Winnikach istniał do lata 1943 roku. Pod koniec jego funkcjonowania grupę lub kilka grup więźniów wysłano do innych obozów pracy. 23 lipca 1943 r. obóz zlikwidowano, a wszystkich pozostających w nim Żydów zamordowano.

Bibliografia

• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, t. 13, red. F. Sulimierski, W. Walewski, B. Chlebowski, Warszawa, s. 561.
• The Encyclopedia of Camps and Ghettos 1933–1945, t. II A, red. Goeffrey P. Megargee, ss. 783, 785.
• The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 3, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1448.
• Winniki [w:] JewishGen [online] http://www.jewishgen.org/yizkor/pinkas_poland/pol2_00188.html [dostęp: 25.02.2020].