Początek osadnictwa żydowskiego w Wysokiem Litewskiem przypadł na połowę XVI wieku. Jego patronami byli magnaci, do których należało miasto, najpierw Wojnowie, a potem Sapiehowie. W 1671 r. król Michał Korybut Wiśniowiecki ustanowił jarmark na prośbę Benedykta Sapiehy. Sprzedawano na nim konie i bydło ukraińskie; zaczynał się w dzień św. Jakuba (25 lipca), a trwał od dwóch do czterech tygodni. Społeczność utrzymywała się także z handlu domokrążnego, rzemiosła i karczmarstwa. Bardzo szybko zyskała znaczną liczebność – już w 1702 r. Żydzi z Wysokiego i Rasny odprowadzali 358 złp 12 gr pogłównego, a w 1705 r. aż 700 złp; pod względem wielkości ustępowali tylko Brześciowi. Od początku istnienia gminy stała tu bóżnica drewniana, a na przełomie XVIII i XIX w. wystawiono także murowaną. W 1710 r. założono pinkas gminy. W 1757 r. powstał dom modlitwy, a w 1780 r. – bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza (nieformalnie istniało zapewne już wcześniej).

W XIX w. Wysokie charakteryzowało się wyjątkowo wysokim udziałem ludności żydowskiej, która praktycznie zmonopolizowała tutejszy handel. Znaczną popularnością cieszyły się coniedzielne targi na konie i bydło (zwłaszcza krowy rasy holenderskiej), a dodatkowy impuls rozwojowy dało w 1873 r. uruchomienie stacji kolejowej na drodze żelaznej brzesko-grajewskiej. Na przełomie XIX i XX w., obok licznych sklepów i zakładów rzemieślniczych działały gorzelnia parowa, browar, garbarnia, wytwórnia sznurów, fabryka świec, dwie olejarnie i trzy młyny.

Dzięki sprzyjającym warunkom ekonomicznym, społeczność rozwijała się pomimo niszczycielskich pożarów, które pustoszyły miasto, m.in. w 1884, 1889 i 1904 roku. Działała synagoga, cztery domy modlitwy oraz szpital żydowski. W 1857 r. otwarto szkołę Talmud-Tora; w latach 90. XIX w. uczęszczało do niej ok. 40 uczniów. W 1886 r. powstała żydowska szkoła podstawowa na 50 uczniów. Najwybitniejszym rabinem tego okresu był Jehuda Lejb Mosze Halewi, autor zbioru responsów Sea'arot Teiman. W 1897 r. mieszkało w Wysokiem 2876 Żydów na 3434 mieszkańców (83,8%).

Pierwsza wojna światowa, związane z nią rosyjska „ewakuacja”, a następnie emigracja, spowodowały zmniejszenie się społeczności. Jej sytuacja pogorszyła się na tyle, że konieczna była znaczna pomoc organizacji żydowskich z Ameryki, które ufundowały nawet sierociniec.

W 1921 r. w Wysokiem mieszkało 1994 Żydów na 2395 mieszkańców. Pod względem politycznym dominowali syjoniści (ogólno, Mizrachi, Poalej Syjon), a także Bund. Od początku lat 20. XX w. działała szkoła z językiem jidysz, od 1927 r. – hebrajska (obie borykały się pod koniec lat dwudziestych z wielkimi problemami). W 1929 r. otwarto bibliotekę publiczną z księgozbiorem jidysz. Rabinem Wysokiego był w tym okresie Icchak Aron Zilberfarb.

W 1939 r. Wysokie znalazło się pod okupacją sowiecką. Było tu wówczas ok. 2 tys. Żydów. Sowieci przeprowadzili nacjonalizację przedsiębiorstw i handlu, zlikwidowali także dotychczasowe swobody kulturalne i religijne.

Niemcy weszli tu już 22 czerwca 1941 roku. Latem tego roku utworzyli getto. Osadzili w nim ok. 5 tys. osób, w tym 2,5 tys. z Kamieńca Litewskiego. W dniu 22 listopada 1942 r. dzielnica zamknięta została zlikwidowana, a jej więźniowie wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Treblinka (choć 320 zamordowano na miejscu, a wielu młodym ludziom udało się uciec do okolicznych lasów). Po wojnie do miasta powróciło tylko dwóch Żydów.

Warto dodać, że synagoga murowana przetrwała okupację w dobrym stanie, zachował się nawet jej aron ha-kodesz, odkupiony w 1939 r. przez Muzeum Narodowe w Krakowie. Po 1945 r. obiekt wyremontowano, a wewnątrz urządzono dom kultury i halę sportową. Pomimo to, od lat 60. XX w. popadł w skrajne zaniedbanie, przez co dziś jest w stanie kompletnej ruiny.

Bibliografia

• Wysokie Litewskie, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 3, red. S. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 1470.
• Wysokie Litewskie, [w:] Pinkas Hakehillot Polin, t. V, red. S. Spector, Jerusalem 1990, ss. 249–250.
• Wysokie Litewskie, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, red. B. Chlebowski, t. XIV, Warszawa 1895, ss. 134–137.