Jestem tancerką i nic tanecznego nie jest mi obce. Wszystko co może służyć jako środek wyrazistości tanecznej staram się zgłębić, poznać i stosować w moich kompozycjach tanecznych[1.1].

Mannówna Franciszka (Mann, Mannhajmer Fela) – (1917, Warszawa – 23.10.1943, Auschwitz-Birkenau) – tancerka, oskarżana o współpracę z władzami niemieckimi w getcie, znana także z zastrzelenia niemieckiego oficera SS w obozie zagłady Auschwitz-Birkenau.

Urodziła się w Warszawie 1917 r. jako Franciszka Mannhajmer, córka Arona Adama Mannheimera pochodzącego najprawdopodobniej z Tarnowa. Miała brata. Rodzina mieszkała przy ul. Marszałkowskiej 139 w Warszawie, w pobliżu Dworca Głównego. Ojciec zginął w wypadku kolejowym na warszawskiej Pradze w grudniu 1929 roku; został pochowany na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie[1.2].

W młodym wieku uczęszczała do różnych szkół tańca. Około 1932 r. podjęła naukę w szkole Tacjanny Wysockiej, znanej z wysokiego poziomu edukacji. Następnie uczęszczała do Szkoły Gimnastyki i Tańca Artystycznego Ireny Prusickiej (ul. Królewska 31), studiowała także balet na Prywatnych Zawodowych Kursach Baletowych Zygmunta Dąbrowskiego (Nowy Świat 64) oraz akrobatykę w szkole tancerki Haliny Hulanickiej[1.3].

Mannówna łączyła artystyczne podejście do tańca i sztuki z występami adresowanymi do szerokiej publiczności. W połowie lat 30. XX w. wystąpiła w kilku filmach, m.in. Papa się żeni (1936), a także w filmie dokumentalnym ukazującym młode pokolenie niezależnych kobiet – Piękne Polki (1934)[1.4]. 23 lutego 1935 r. wystąpiła na balu z udziałem przedstawicieli dyplomacji portugalskiej i węgierskiej w Hotelu Europejskim w Warszawie. W 1937 r. miała angaż w Teatrze Wielka Rewia, w którym pojawiła się w operetce Oskara Straussa Czar walca, w reżyserii Toma Konrada, u boku takich gwiazd jak Tola Mankiewiczówna i Nina Grudzińska oraz baleriny Malina  Michalska i Lunia Nesterówna[1.5]. Była także solistką w Teatrze 8.15 w operetce Taniec szczęścia.

Szybko zwróciła na siebie uwagę krytyków. Od 1935 r. pojawiała się w artykułach, wywiadach i reportażach dotyczących warszawskiej sceny tanecznej. Krytyk teatralny i filmowy Henryk Liński (Henryk Lichtensztejn) śledził rozwój jej kariery od czasów nauki w szkole tańca Ireny Prusickiej i przeprowadził z nią kilka wywiadów.

W artykule z 1935 r.  Przez taniec do filmu i szczęścia zauważył:

„Gdyby nasi filmowcy rozejrzeli się uważnie w polskim narybku tanecznym, znaleźliby tam skarby nieprzebrane […] Oto Franciszka Mannówna, wyróżniona na konkursie »Kina« i odznaczona na wiedeńskim konkursie międzynarodowym. Mały wysiłek reżyserski, a byłaby z niej polska Clara Bow. Ma ten sam kuszący uśmiech, wdzięczne ruchy, zmysłowe ogniki w oczach, rozkoszne nóżki, a w tańcu przejawia dużo temperamentu i werwy”[1.6].  

W 1938 r., również na łamach „Kina”, w artykule Sukcesy artystyczne Mannówny pisał z kolei:

„Impet i rozmach uderzający w każdym tańcu Franciszki Mannówny, nasuwa nieodparte wrażenie, że to chyba najdoskonalsza personifikacja temperamentu tanecznego, ucieleśnienie radości życia w ruchu, ujętym w karby rytmiczne i uszlachetnionym tanecznym kształtem artystycznym”[1.7].

Rok 1939 był dla Mannówny bardzo udany. W kwietniu, w „Wielkiej Rewii” przy ul. Karowej 18, uczestniczyła w festiwalu tańca prowadzonym przez uznaną tancerkę Ruth Abramowicz-Sorel; dochód przeznaczony był na „dar wielkanocny dla bezroboczych i ich dzieci[pisownia oryginalna]”[1.8]. Zatańczyła w balecie Cyrk Siedmiu Grzechów. Prasa zauważyła jej występ: „Tańczą ten balet uczennice Ruth Sorel, między którymi wyróżnia się Mannówna”[1.9].

W maju wzięła udział w IV Międzynarodowym Konkursie Tańca w Brukseli, gdzie zdobyła czwartą nagrodę i tysiąc franków[1.10]; w czerwcu wystąpiła na festiwalu akrobatyki w Operze Królewskiej w Warszawie. Te trzy sąsiadujące w czasie wydarzenia czasie pokazują jej wszechstronność i zainteresowanie różnymi formami ekspresji.

Po wybuchu II wojny światowej Mannówna najprawdopodobniej opuściła Warszawę i udała się do Lwowa. Pierwsza wzmianka o jej powrocie do Warszawy pochodzi z czerwca 1940 r., kiedy została wysiedlona do getta. W getcie pozostawała aktywna artystycznie. 20 czerwca 1941 wzięła udział w przestawieniu Batalion Humoru otwierającym teatr „Femina” wraz z „najpopularniejszymi siłami artystycznymi dzielnicy”, m.in.: Wierą Gran i Stefanią Grodzieńską, z którymi znała się jeszcze ze szkoły tańca Ireny Prusickiej[1.11].

Występowała w kabaretach i przedstawieniach, m.in. Od Gminy do Feminy oraz Szafa gra w teatrze Femina; Di jidysze chasene[1.12](jid. Żydowskie wesele) oraz Szachne wi łojfstei? (jid. Szachne, dokąd pędzisz?) w Melody Palace. Wzięła udział w jubileuszowym przedstawieniu Diany Blumenfeld Freiliche kabcunym (jid. Weseli żebracy) w Melody Palace. W styczniu 1942 r. w teatrze Nowy Azazel urządziła „poranek benefisowy gwoli zaznajomienia publiczności z nowym programem choreograficznym”, tańcząc „fantazję biblijną w siedmiu częściach pt. »Salome«”[1.13]. W tym okresie była żoną Mordki (Marka) Rozenberga, muzyka pochodzącego ze znanej rodziny kupców tekstylnych z ulicy Nalewki.

W czasie pobytu w getcie krążyły pogłoski o jej współpracy z Niemcami i Gestapo[1.14]. Prawdopodobnie wystąpiła w niemieckim filmie propagandowym nakręconym w getcie w maju 1942 r., jako grająca na bębenku podczas przestawienia Sulamita w teatrze Nowy Azazel[1.15]. Wątek ten pojawił się też po wojnie, np. podczas procesu społecznego prowadzonego przez Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP) przeciwko Wierze Gran[1.16], która w swojej obronie twierdziła, że została pomylona z Mannówną, gdyż były przyjaciółkami z dzieciństwa, a ich nazwiska brzmiały podobnie: Mann – Gran[1.17].

Inne relacje wskazują na jej wpływy i możliwości. Lekarz Edward Reicher, pochodzący z Łodzi, wspominał, że pomogła mu zdobyć fałszywe dokumenty umożliwiające ucieczkę z getta i przeżycie wojny: „Chodziła na stronę aryjską indywidualnie. Miała odpowiednią przepustkę. Kontaktowała się z polskimi fałszerzami dokumentów. Mogła dużo pomóc i czyniła to chętnie. Należała do najbardziej uprzywilejowanych osób w getcie” [1.18].

Wiadomo, że w czasie powstania w getcie znajdowała się poza jego terenem. W maju 1943 r. opuściła Warszawę wraz z tzw. grupą Hotelu Polskiego. Najprawdopodobniej nie zatrzymała się w samym hotelu. Świadkowie, którzy przeżyli Zagładę, wspominają ją wraz z mężem, matką i bratem w transporcie do obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen. Istnieją relacje o zorganizowanym przez nią w obozie występie tanecznym[1.19].

Z Bergen-Belsen większość grupy Hotelu Polskiego 23 października 1943 r. została wywieziona do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady Auschwitz-Birkenau. Relacje członków Sonderkommanda – żydowskich więźniów pracujących w obozie – opisują tę grupę jako dobrze ubraną, w większości dobrze odżywioną. Po przybyciu skierowano ich do komór gazowych; w przebieralni doszło do buntu więźniów. Kobieta – najprawdopodobniej Mannówna – postrzeliła śmiertelnie esesmana Schillingera oraz raniła innego funkcjonariusza SS Emmericha.

Istnieją różne wersje tego, jak zdobyła broń – od uwodzicielskiego striptizu po rzut butem, aby wytrącić Niemca z równowagi[1.20]. Trudno ustalić, co dokładnie wydarzyło się w pomieszczeniu przy komorze gazowej, ponieważ nie żyją bezpośredni świadkowie; relacje opierają się głównie na przekazach członków Sonderkommanda[1.21]].

Bibliografia

• Grabowski J, Szantażowanie Żydów: casus Warszawy 1939–1945, „Przegląd Historyczny” 2008.
• Greif G., We Wept Without Tears: Testimonies of the Jewish Sonderkommando from Auschwitz, Yale University Press 2005.
• Haska A., Ohry K., Lista Soni Wajselfisz „Setki znajomych osób”. Lista z Bergen-Belsen, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały” 2016, nr 12, ss. 298–318.
• Mamontowicz-Łojek B., Terpsychora i lekkie muzy: taniec widowiskowy w Polsce w okresie międzywojennym (1918–1939), 1972.
• Tuszyńska A., Oskarżona. Wiera Gran, Wydawnictwo Literackie, 2010.