Gran Wiera, właśc. Dwojra Grynberg (20.04.1916, Białystok (?) – 19.11.2007, Paryż) – pieśniarka, artystka kabaretowa.
Wiera Gran urodziła się jako Dwojra Grynberg, najprawdopodobniej 20 kwietnia 1916 r. w Białymstoku. Była córką Luby (Liby) z domu Kaplan oraz pochodzącego z Łomży Eliasza Grynberga, dla którego było to drugie małżeństwo. Miała jeszcze dwie starsze siostry Helenę (Hindę) i Marylę (Marjem). Na początku lat 20. XX w. rodzina zamieszkała w Wołominie. Ze wspomnień Wiery wynika, że jej ojciec zmarł w dzieciństwie. W 1931 r. rodzina przeniosła się do Warszawy. Dwojra uczęszczała do szkoły, rozpoczęła też naukę w Szkole Gimnastyki i Tańca Artystycznego przy Królewskiej 21, prowadzoną przez tancerkę i choreografkę Irenę Prusicką. Ze względu na bardzo złą sytuację materialną dziewczynka starała się dorabiać. Jak sama wspominała, początkowo pracowała w fabryce przy podnoszeniu oczek w swetrach, później dzięki wsparciu Prusickiej dostała niewielki angaż jako tancerka w klubie „Café Paradis”.
Karierę taneczną Dwojry przekreślił poważny wypadek – złamanie miednicy, które uniemożliwiło dalsze występy. Równocześnie jednak przez przypadek okazało się, że posiada ciekawy, niski głos o ciemnej barwie. Właściciel „Café Paradis” zaproponował jej rolę refrenistki. W lutym 1934 r. po raz pierwszy stanęła na scenie. Szybko stała się „ulubienicą publiczności” ze stałym kalendarzem występów. Pisano, że „jedyna w swoim rodzaju” potrafi zmienić „nocny klub w świątynię rzewnej miłosnej piosenki”[1.1]. Przybrała pseudonim Wiera Gran.
Zaczęła występować w Polskim Radiu. Nagrywała płyty dla „Syrena Electro”, a później także dla „Odeonu”. Jeździła z występami do klubów w Krakowie, Łodzi, Lwowie. Wiosną 1937 r. na krótko weszła w skład obsady Wiosennej parady gwiazd w teatrze „Wielka Rewia” przy ul. Karowej 18, u boku takich gwiazd jak Mira Zimińska, Ludwik Sempoliński czy Loda Halama; została jednak z niej usunięta z powodu absencji na spektaklu.
Od 1938 r. stałym miejscem jej występów w Warszawie stał się klub „Café Vogue” przy ul. Złotej. W tym samym roku r. upomniał się o nią srebrny ekran. Wystąpiła w filmie w jidysz On a hejm (Bezdomni) w reżyserii Aleksandra Martena na podstawie dramatu Jakuba Gordina. Zagrała u boku znanych żydowskich artystów, m.in. Idy Kamińskiej, Szymona Dżigana i Izraela Szumachera. Premiera filmu odbyła się wiosną 1939 roku. Zdobył dużą popularność.
Wybuch II wojny przekreślił plany wyjazdu do Francji. Została początkowo w Warszawie, występując w kawiarni. Po zajęciu stolicy przez wojska niemieckie zdecydowała się na wyjazd na wschód. Początkowo celem miała być Druja, gdzie jej ukochany, lekarz Kazimierz Jezierski, miał objąć posadę w sowieckim szpitalu. Udali się jednak do Lwowa, gdzie Wiera miała rodzinę. Liczyła też na zaistnienie w odradzającym się tam pod władzą sowiecką życiu artystycznym. We Lwowie przebywali kilka miesięcy. Wiera występowała w kawiarni „Palace” i w teatrach „Stylowy” i „Marysieńka”. Zależało jej na sprowadzeniu matki z Warszawy; gdy to się nie udało, zdecydowała się na powrót.W Warszawie zastała całkiem inną rzeczywistość – pierwsze prześladowania Żydów, tworzące się getto. Rodzina musiała opuścić mieszkanie przy Hożej 40. W „Gazecie Żydowskiej” z września 1940 r.[1.2] odnajdujemy anons informujący o występach m.in. Wiery Gran w kawiarni artystów rewiowych „Bon Apetit” przy Nalewkach 37. Pojawiała się tam jeszcze wiosną 1941 roku.
„Gazeta Żydowska” R. 1, nr 16 (13 września 1940), s. 12.
Po zamknięciu getta występowała, tak jak wielu innych artystów żydowskich, w mieszkaniach prywatnych. Zaczęła też śpiewać w „Café Sztuka” przy Lesznie 2, która wkrótce stała się najpopularniejszym, najbardziej prestiżowym lokalem rozrywkowym w dzielnicy zamkniętej. „Sztuka” uchodziła za miejsce elitarne bardzo wyróżniała się na tle głodu, chorób i nędzy getta. Bywali tam ludzie o nie zawsze nieskazitelnych życiorysach, szmuglerzy, żydowscy policjanci, pracownicy okrytej złej sławą „Trzynastki”, a nawet Niemcy. Recitale Gran cieszyły się wielkim powodzeniem. Występowała także w towarzystwie innych muzyków, m.in. pianistów Adolfa Goldfedera i Władysława Szpilmana. Śpiewała napisaną dla niej przez poetę Władysława Szlengla piosenkę Jej pierwszy bal z muzyką Szpilmana. Wiosną 1942 r. brała udział w kabarecie satyrycznym Żywy Dziennik, tworzonym przez autorkę i kompozytorkę Polę Braun, wspomnianego Szlengla, poetę i aktora Leonida Fokszańskiego oraz piosenkarza Józefa Lipskiego. Występowała w przedstawieniach w teatrach getta, m.in. w rewii Batalion humoru w reżyserii Jerzego Jurandota, wystawianej w „Feminie” przy Lesznie 35 w czerwcu 1941 roku. Dołączyła również do zespołu artystów występujących w benefisie Stefanii Grodzieńskiej w „Melody Palace” przy Rymarskiej 12.
„Gazeta Żydowska” R. 2, nr 52 (30 czerwca 1941), s. 4.
2 sierpnia 1942 r. dzięki pomocy wielu osób udało jej się wyjść z getta. Pozostawiła tam matkę oraz dwie siostry. Zamieszkała w Babicach z Kazimierzem Jezierskim, podając się za jego żonę – Weronikę Jezierską. W czerwcu 1944 r. urodziło im się dziecko, syn, któremu dali na imię Jerzy Zbigniew. Chłopiec zmarł jednak po 3 miesiącach. Nie jest do końca pewne, czy wzięli ślub, być może stało się to już po wojnie, w 1947 albo 1949 roku.
Po zakończeniu wojny Wiera Gran powróciła do śpiewania. Występowała w Polskim Radiu, grała w u Jurandota w Teatrze Syrena w Łodzi, dawała recitale w różnych miastach Polski. Musiała jednocześnie mierzyć się z oskarżeniami o współpracę z Niemcami, które zostały wysunięte pod jej adresem już wiosną 1945 roku. Dochodzenie prokuratorskie zostało umorzone. W listopadzie tego samego roku sprawą jej kolaboracji zajmował się sąd Związku Artystów Scen Polskich, który też nie dopatrzył się niczego niestosownego. Rok później sprawa trafiła do sądu społecznego przy Centralnym Komitecie Żydów w Polsce. Po trzech latach postępowania Wiera Gran została uznana za niewinną. Oskarżenia pozostały z nią jednak aż do śmierci.
W 1950 r. wyjechała z Polski do Izraela, ale tam również oskarżono o kolaborację. W 1952 r. przeniosła się więc do Francji, gdzie udało jej się wrócić na scenę. Początkowo występowała w kabarecie Zygmunta Berlanda w hotelu „Comodor”. Rok 1953 spędziła w Wenezueli. Gdy powróciła do Paryża, jej kariera ponownie rozkwitła. Święciła triumfy w teatrze Alhambra u boku Charlesa Aznavoura w repertuarze francuskim i rosyjskim. Występowała w kabaretach „Dinarzad” i „Etoile de Moscou”. Wróciła do nagrywania płyt. Jeździła z recitalami po całym świecie. Koncertowała w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych, Hiszpanii, Szwajcarii, Belgii i Meksyku. W 1965 r. zawitała też do Polski. W Izraelu była nadal bojkotowana.
Występowała do początku lat 70. XX wieku. Po zakończeniu kariery skupiła się na próbach wyjaśnienia spraw z przeszłości. Wystosowała pozwy o zniesławienie pod adresem Jonasa Turkowa, który w tym czasie wydał hebrajskie tłumaczenie swoich wspomnień o getcie warszawskim Azoj iz es gewejn, a także aktora Pesacha Bursteina i Adolfa Bermana. Wszystkie procesy zakończyły się umorzeniem. W 1980 r. opublikowała własne wspomnienia pt. Sztafeta oszczerców. Swoją wersję na temat lat okupacji przedstawiła również w trzygodzinnym wywiadzie dla USC Shoah Foundation, udzielonym w 1995 roku.
Koniec życia spędziła w domu spokojnej starości w Lailly-en-Val, a przez ostatnie miesiące przed śmiercią przebywała pod opieką polskich szarytek w Paryżu. Zmarła 19 listopada 2007 r. w Paryżu. Pochowano ją w kwaterze żydowskiej na podparyskim cmentarzu Pantin. Do ostatnich dni życia prześladowały ją cienie przeszłości i nierozwiązane sprawy, które już nigdy nie doczekają się odpowiedzi.
Skończona wędrówka
Komedia? Czy dramat?
Nie wiem
Z karnetem zostałam sama
Skończona bajka moja liliowa
I tak już nie modna
Jak walc Casanova
Od serca do serca droga nie prosta
Przeminęli z wiatrem, a walc pozostał[1.3].
Bibliografia
- Gran W., Sztafeta oszczerców. Autobiografia śpiewaczki, Paris 1980.
- Tuszyńska A., Oskarżona Wiera Gran, Kraków 2010.
