Szereszewska Leonia (Lola) (28.01.1895, Warszawa – 01.02.1943, Młociny Park) – poetka.

Przyszła na świat jako córka Pawła (Pesacha) Rotbarda (1871–1933) – mecenasa sztuki, członka prezydium Zarządu Żydowskiego Towarzystwa Krzewienia Sztuk Pięknych, społecznika, „jeden[ego] z najbogatszych Żydów w Warszawie”[1.1]. Matka Rozalia de domo Margulies (ok. 1875–1960) zajmowała się filantropią; działała w zarządach Towarzystwa Pomocy Ubogim Położnicom Żydówkom, Żydowskiego Towarzystwa Ubogich Matek w Warszawie[1.2].

Miała dwóch braci. Michał (1898–1943), plutonowy 36. Pułku Piechoty Legii Akademickiej (w styczniu i lutym 1918 r. brał udział w walkach o Lwów), absolwent Politechniki Warszawskiej, inżynier technolog[1.3]. Henryk (1904–1993) w 1920 r., podczas wojny polsko-bolszewickiej, pełnił służbę w straży obywatelskiej, w 1931 r. ukończył studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim, został adwokatem[1.4].

michal-pawel-henryk-rotbardowie-sztetl-polin.png

Od lewej Michał, Paweł i Henryk  Rotbardowie. Portret Michała Rotbarda – źródło: Żydzi bojownicy o niepodległość Polski. 1918–1939 [reprint], red. N. Getter, J. Schall, Z. Schipper, Warszawa 2002, s. 424. Portret Pawła Rotbarda –  źródło: „Nasz Przegląd Ilustrowany” (dodatek do „Naszego Przeglądu”) 1933, nr 28, s. 6. Portret Hentyka Rotbarda – źródło: dowód osobisty akademicki H. Rotbarda, Archiwum Uniwersytetu Warszawskiego, Teczka studencka Henryka Rotbarda, sygn. RP 23115.

Nie udało się jak dotąd ustalić wykształcenia Leonii. Wiadomo, że wyszła za mąż 2 marca 1915 r. za Henryka Hermana Szereszewskiego (1890–1961), doktora nauk ekonomicznych, od 1922 r. wiceprzewodniczącego zarządu Powszechnego Banku Depozytowego w Warszawie, a w latach 30. XX w. zastępcy dyrektora przedsiębiorstwa wyrobów gumowych Semperit[1.5]. Ze względu na pozycję w firmie E.M. Czyż i H. Szereszewski w Warszawie pomiędzy Leonią a Henrykiem „nastąpił układ na mocy intercyzy z dnia 12[25] lutego 1915 r., ustalający wyłączność majątku i wspólność dorobku”[1.6]. Szereszewscy mieli dwie córki: Dagmarę Zofię (ur. 08.12.1919) oraz Elżbietę Mirosławę (ur. 28.06.1921).

Przed I wojną światową Szereszewska bywała w „Udziałowej” – miejscu spotkań artystów, poetów i literatów Młodej Polski. Władysław Grzelak, autor wspomnień o cyganerii warszawskiej w latach 1908–1913, poświęcił poetce kąśliwy passus:

„Jedną z kandydatek na kawiarnianą Safonę była Lola Szereszewska, przyszła autorka Kontrastów tudzież dwóch tomików poezji, wydanych własnym nakładem, co dla rodziny bankierskiej nie nastręczało chyba żadnych trudności”[1.7]

Kontrasty, zbiór krótkich poematów prozą, ukazał się w 1917 r. nakładem Gebethnera i Wolffa. Szereszewska wskazała miejsce powstania niektórych utworów; można wysnuć wniosek, że w okresie pierwszej wojny światowej podróżowała po Europie, była w m.in.: Neapolu, Rzymie, Florencji, Mesynie, Berlinie i Sztokholmie.

Rok 1917 można uznać przełomowy – poetka otrzymała wyróżnienie za nowelę Amenophis IV w konkursie zorganizowanym przez redakcję czasopisma „Sfinks”[1.8]. Utwór ten dołączyła dwa lata później do tomu „fantazji historycznych” Trimûrti (Warszawa 1919), zadedykowanego „świetlanej pamięci przyjaciółki” Izabelli Krystall, skrzypaczki, która zmarła w 1918 r. z powodu zakażenia po skaleczeniu ust o wyszczerbiony kieliszek[1.9]. Ze wzmianek prasowych można się dowiedzieć, że 14 stycznia 1928 i 5 stycznia 1929 r. Szereszewska pełniła funkcję gospodyni na warszawskich balach Akademickiej Korporacji Syjonistycznej „Zelotia”[1.10].

W latach 30. opublikowała zbiór wierszy i krótkich poematów prozą pt. Ulica (Warszawa 1930) oraz dwa tomy poezji: Niedokończony dom (Warszawa 1936) i Gałęzie (Warszawa 1938). Utwory ogłaszała również na łamach czasopism polskich oraz polsko-żydowskich, m.in. „Ewa”, „Chwila”, „Czarno na Białym”, „Czerwony Sztandar”, „Gazeta Robotnicza”, „Gong”, „Ilustrowany Dziennik Ludowy”, „Kamena”, „Kino”, „Naokoło Świata”, „Nasza Opinia”, „Okolica Poetów”, „Robotnik”, „Ster”, „Sygnały”, „Szpilki” i „Tydzień Literacki Polski Zbrojnej”.

szereszewska-lola-list-sztetl-polin.jpg

List Loli Szereszewskiej do Kazimierza Andrzeja Jaworskiego, rkps, 28 lutego 1938 roku, k. 224–225, papier listowy opatrzony logo sanatorium: Priessnitz Sanatorium Gräfenberk Č.S.R., źródło: Muzeum Narodowe w Lublinie,  sygn. MC/Rp/199/179/ML.

Współtworzyła środowisko literackie ówczesnej Warszawy. 2 lutego 1930 r. wzięła udział w „Wieczorze poetek” w klubie WIZO, swoją twórczość zaprezentowały także m.in. Sulamita Szapiro i Melania Wassermanówna, a Thea Weinberg wygłosiła odczyt O poezji i kobietach[1.11]. W 1937 r. otrzymała nagrodę w konkursie na wiersz o książce za liryk zatytułowany O książkach[1.12]. W 1938 r. intensywnie pracowała twórczo. W lutym przebywała w sanatorium Priessnitza w Jesionikach. O pobycie poinformowała Kazimierza Andrzeja Jaworskiego – redaktora „Kameny”[1.13]. Walor dokumentacyjny mają także kartki pocztowe, które poetka wysłała w latach 1938 i 1939 do Karola Wiktora Zawodzińskiego. W jednej z nich, z 16 maja 1939 r., nazwała go z sympatią „ojcem salonu literackiego”[1.14].

W 1939 roku znalazła się wśród kandydatów do nagrody w plebiscycie Kogo nie wolno pominąć w „Antologii poezji polskiej 1918–1940”, zorganizowanym przez redakcję pisma „Skawa”. O wyborze zdecydowali czytelnicy. Jej nazwisko odnotowano w ostatnim numerze gazety z lipca–sierpnia, obok m.in. Brzechwy, Iłłakowiczówny, Kasprowicza, Makuszyńskiego, Przerwy-Tetmajera, Przybosia, Staffa i Tuwima[1.15].

Po najeździe Niemiec na Polskę w 1939 r.  prawdopodobnie trafiła do Lwowa. Należała do grona „zrzeszonych debiutantów” Komitetu Organizacyjnego Pisarzy Lwowskich, który powstał 13 października 1939 r. na gruzach Związku Zawodowego Literatów[1.16]. Z zapowiedzi wydrukowanych w „Czerwonym Sztandarze” (1941, nr 129, s. 6) wynika, że utwory Szereszewskiej miały się pojawić w drugim numerze „Almanachu Literackiego” – pisma Lwowskiej Organizacji Związku Pisarzy Radzieckiej Ukrainy. Tom poetycki Szereszewskiej uwzględniono również w planie wydawniczym lwowskiej filii Państwowego Wydawnictwa Mniejszości Narodowych na rok 1941[1.17].

W tym miejscu ślad się jednak urywa. Z różnych, skąpych i sprzecznych relacji[1.18] na uwagę zasługują zapiski Jadwigi Stańczakowej dotyczące mieszkania przy ul. Gabriela Piotra Boduena 6 (róg ul. Jasnej) w Warszawie:

„Ta kamienica była bardzo wymyślną budowlą. Ze strony naszej kuchennej klatki schodowej, gdzie znajdowała się winda z drucianej siatki, prowadził długi korytarz z różnymi schodkami do mieszkań na stronę Jasnej. […] Tymi krętymi drogami przedostawałam się do moich koleżanek szkolnych Martyny i Miry Szereszewskich. Ojciec ich był bankierem. Matka, pani Lola, poetką. Cała rodzina zginęła w czasie okupacji pod Warszawą, podobno wydana Niemcom przez służącą”[1.19].

szereszewska-leonia-um-warszawa-powazki-sztetl-polin.jpg

Grób Loli i jej córek, Dagmary Zofii i Elżbiety Mirosławy Szereszewskich na Starych Powązach w Warszawie. Fot. UM Warszawa.

Trudno ocenić wiarygodność tej relacji, ale rzeczywiście, w 1923 r. w lokalu przy ul. Jasnej 8 w Warszawie był zameldowany Henryk Herman Szereszewski[1.20].

Lola Szereszewska oraz jej córki, Dagmara i Elżbieta, zostały zamordowane 1 lutego 1943 r. w Młocinach Parku (inna nazwa: Miasto Ogród Młociny), gdzie prawdopodobnie wówczas się ukrywały. Pogrzeb odbył się 6 lipca 1946 r. na warszawskim cmentarzu Stare Powązki. Można domniemywać, że wcześniej przyjęły chrzest w obrządku rzymskokatolickim, w kościele św. Karola Boromeusza odbyło się bowiem nabożeństwo żałobne, a na tablicy inskrypcyjnej ich nagrobka widnieje skrót „świętej pamięci”.

Herman Szereszewski wyruszył w 1938 roku z Hawru do Nowego Jorku, później przebywał w Hawanie, skąd w 1941 r. podróżował znów do Nowego Jorku, do swojej siostry Fanny Szabad-Akston[1.21]. 16 września 1941 r. Herman – znany jako także Richard Sherry – złożył wniosek o obywatelstwo Stanów Zjednoczonych, a w Declaration of Intention stwierdził, że miejsce pobytu żony oraz córek jest mu nieznane[1.22]. Ożenił się ponownie w 1946 r., a zmarł 13 kwietnia 1961 roku. Z Zagłady ocaleli także matka i brat poetki (Henryk), którzy po 1945 r. przeprowadzili się do Łodzi, a w 1951 r. – do Sydney, gdzie przebywali aż do śmierci[1.23]. Michał „zginął śmiercią tragiczną 29 listopada 1943 roku”, jak napisano na tablicy inskrypcyjnej nagrobka; został pochowany na cmentarzu żydowskim w Warszawie w mogile ze swoim ojcem.

warszawa-cmentarz-zydowski-okopowa-nagrobek-michal-rotbard-polin-sztetl.jpg

Grób Pawła i Michała Rotbardów na cmentarzu żydowskim przy ul. Okopowej w Warszawie. Fot. A. Król / Muzeum POLIN.

Twórczość poetki wydobyła z zapomnienia Emilia Gałczyńska (Hirsch), która dokonała pionierskich odkryć biograficznych, zwracając uwagę, że dziś o Szereszewskiej „próżno szukać informacji w antologiach dwudziestolecia międzywojennego, słownikach, pracach dotyczących literatury XX wieku czy programach konferencji”[1.24]. W Międzywojennej poezji polsko-żydowskiej – zbiorze wierszy skomponowanym przez Eugenię Prokop-Janiec, znajdują się cztery utwory poetki: Sonet tatrzański, O pośpiechu, Jabłka, Oczekiwanie[1.25]. O Szereszewskiej wspomnieli także Władysław Panas[1.26] i Agata Zawiszewska[1.27]. Piotr Śliwiński zamieścił liryk Uchodźcy w tomie Wolny wybór. Stulecie wierszy 1918–2018[1.28]. W 2024 r. ukazały się Nieskończone zdania – tom poezji i krótkich poematów prozą – poprzedzony szkicem monograficznym pióra Rozalii Wojkiewicz[1.29]. Z kolei w Wierszach zebranych (oprac., red. Michał Trusewicz), opublikowanych rok później, podstawą edycji uczyniono liryki, w tym rozproszone na łamach czasopism, a także przekłady utworów Else Lasker-Schüler[1.30].

Fotografia portretowa Loli Szereszewskiej autorstwa Benedykta Jerzego Dorysa dostępna jest w zasobach cyfrowych Biblioteki Narodowej.

Podziękowania
Poszukiwanie informacji biograficznych o Loli Szereszewskiej i jej rodzinie trwa, jednak nie byłoby możliwe bez pomocy i życzliwości wielu osób. Bardzo dziękuję prof. dr. hab. Piotrowi Mitznerowi za umożliwienie mi pracy nad Nieskończonymi zdaniami, wnikliwą lekturę całości i cenne komentarze. Słowa wdzięczności kieruję do prof. dr hab. Katarzyny Kuczyńskiej-Koschany, dzięki której poznałam twórczość Szereszewskiej. Podziękowania zechcą również przyjąć: pani Hanna Gafni – pracowniczka The Ackman & Ziff Family Genealogy Institute w Nowym Jorku, pan Karol Gądzik – członek Zarządu Fundacji Stare Powązki, pani Anna Przybyszewska-Drozd – kierowniczka Działu Genealogii ŻIH im. Emanuela Ringelbluma w Warszawie, pani Julia Reichstein – pracowniczka biblioteki Melbourne Holocaust Museum, pani Jolanta Stefańczyk z Archiwum Zarządu Cmentarza Powązkowskiego w Warszawie, Witold Wrzosiński – dyrektor cmentarza żydowskiego przy ul. Okopowej w Warszawie. Za odkrywcze wskazówki dziękuję: dr hab. Magdalenie Rudkowskiej, dr hab. Dawidowi Marii Osińskiemu, dr Aleksandrze Sikorskiej-Krystek, dr Krzysztofowi Prabuckiemu oraz panu Mateuszowi Napieralskiemu.

 dr Rozalia Wojkiewicz

Bibliografia

• Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział Dokumentacji Osobowej i Płacowej w Milanówku, akt notarialny pomiędzy Leonią Rotbard a Hermanem Szereszewskim, nr rep. 154, zespół archiwalny nr 72/837/0, Kancelaria Józefa Puchalskiego, notariusza w Warszawie, sygn. arch. 6.
• Archiwum Państwowe w Warszawie, Oddział w Grodzisku Mazowieckim, Akta gminy Młociny, sygn. 2, s. 44–45.
• Gałczyńska E., „Kontrasty” snów zapoznanej poetki Loli Szereszewskiej, [w:] Sny kobiet, sny o kobietach – od romantyzmu do Młodej Polski, red. P. Batkiewicz, L. Kamińska, M. Ziółkowska, Kraków 2020, ss. 161–169.
• Gałczyńska E., Lola Szereszewska (1895–1943) – zapomniana poetka pogranicza, „Narracje o Zagładzie” 2019, nr 5, ss. 85–97.
• Hirsch [Gałczyńska] E., Wokół „Niedokończonego domu” oraz „Gałęzi” Loli Szereszewskiej (1895–1943) na łamach prasy dwudziestolecia międzywojennego, „Wschodnie Forum Nauki” 2021, t. 2, ss. 79–89.
• Międzywojenna poezja polsko-żydowska. Antologia, wyb., oprac., objaśnienia i wstęp E. Prokop-Janiec, Kraków 1996.
• Panas W., Pismo i rana. Szkice o problematyce żydowskiej w literaturze polskiej, Lublin 1996, ss. 59–60.
• Wojkiewicz R., Posłowie. Życie „wymknęło […] się z palców – jak motyl – znienacka”, [w:] Szereszewska L., Nieskończone zdania, wyb., szkic monograficzny R. Wojkiewicz, red. P. Mitzner, Lublin 2024, ss. 87–132.
• Wojkiewicz R., Młodopolskie „Kontrasty” Loli Szereszewskiej, „Poznańskie Studia Polonistyczne. Seria Literacka” 2024, nr 47(67), ss. 165–192.

Materiał powstał w ramach współpracy z Fundacją Konrad Adenauer Stiftung.