Synagoga Wielka w Chełmie wznosiła się przy skrzyżowaniu ulic Szkolnej oraz Krzywej.

Powstała na mocy wydanego w 1660 r. przywileju króla Jana Kazimierza, zawierającego zgodę na wzniesienie murowanej i przesklepionej bożnicy, stojącej w miejscu synagogi spalonej w 1648 r. przez wojska kozackie (która z kolei stała na miejscu wcześniejszej bożnicy drewnianej, zniszczonej przez pożar w 1580 roku). Została zniszczona w pożarze w 1848 r., jednak do 1850 r. ją odbudowano. W 1879 r. przeprowadzono gruntowny remont, dobudowując babiniec wzdłuż ściany północnej. W 1907 r. budynek był w złym stanie technicznym, jednakże kolejny remont został przeprowadzony dopiero w 1933 r., kiedy to od strony zachodniej dobudowano kolejne pomieszczenie. 

Prostokątna sala główna, o nietypowym, dwunawowym układzie, stosunkowo niska, była przykryta sklepieniem krzyżowym, wspartym na dwóch kwadratowych słupach. Grube ściany budowli w narożach wzmocnione były masywnymi przyporami. Pojedyncze, przesklepione łukowo okna były rozmieszczone po trzy w ścianach bocznych oraz po dwa w ścianach szczytowych, przy czym, po dobudowaniu babińca, okno w elewacji północnej zostało częściowo zamurowane i przekształcone w okno wewnętrzne. We wnętrzu znajdował się wysoki, sztukateryjnie zdobiony aron ha-kodesz z XVIII lub XIX w. oraz wolnostojąca bima, której drewnianą balustradę zamieniono na żelazną w czasie remontu w 1911 roku. Polichromie ścian sali głównej, naśladujące marmurowe okładziny i formy architektoniczne, a także polichromie przedstawiające motywy roślinne i zwierzęce oraz widoki miast wykonano zapewne w 1911 lub 1933 roku

Obiekt został zburzony przez Niemców w latach 1940–1941, a ruiny rozebrano. Do dziś pozostały jedynie fundamenty.

Bibliografia

• Piechotkowie M. i K., Bramy Nieba. Bóżnice murowane na ziemiach dawnej Rzeczypospolitej, Warszawa 1999.
• Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.