Cmentarz żydowski w Tarnowie (ul. Szpitalna)

Cmentarz żydowski w Tarnowie zajmuje teren pomiędzy ul. Szpitalną, Starodąbrowską i Słoneczną (działka nr 54, obręb 0105) – wejście znajduje się od ul. Szpitalnej. Należy do najcenniejszych w Polsce, a jego wpis do rejestru zabytków nastąpił 28.09.1976 r. pod numerem A-22. Jest to nekropolia czynna, udostępniona dla zwiedzających. Właścicielem jest Gmina Wyznaniowa Żydowska w Krakowie.

Cmentarz należy do najstarszych żydowskich nekropolii w Polsce. Dokładna data założenia nie jest znana. Na podstawie zachowanych materiałów źródłowych można zakładać, że istniał już w 1581 roku. Cmentarz założono poza miastem, na terenie wsi Pogwizdów. Na przestrzeni wieków jego powierzchnia była sukcesywnie powiększana. Wiadomo, że zakupu gruntów dokonywano m.in. w 1840, 1893, 1900 i 1924 roku. Podczas I wojny światowej na cmentarzu chowano ciała żołnierzy poległych podczas walk w okolicach Tarnowa.

Podczas okupacji w okresie drugiej wojny światowej na rozkaz Niemców część macew wyrwano i wykorzystano do utwardzenia drogi i chodników; pomimo to zachowała się większość. W latach Zagłady cmentarz stał się miejscem masowych egzekucji. Niemcy rozstrzelali tu tysiące Żydów. Szacuje się, że w zbiorowych grobach spoczywa około 3 tys. ciał zgładzonych na cmentarzu oraz zmarłych i zabitych w getcie. Na terenie cmentarza znajdują się także indywidualne groby ofiar.

Oryginalna brama wejściowa, przez którą przeszły setki Żydów prowadzonych na śmierć, znajduje się od 1991 r. w Muzeum Holokaustu w Waszyngtonie. Oryginał zastąpiono kopią. Przy wejściu znajduje się wzniesiony w początkach XX w. dom przedpogrzebowy. W jego wnętrzu zachował się kamienny stół, służący do rytualnej ablucji zwłok. Ogrodzenie jest współczesne z elementami historycznego. Charakter historyczny ma mur ceglany od zachodu. Ogrodzenie współczesne ciągnie się z pozostałych stron. Są to metalowe przęsła na betonowej podmurówce od południa, z pozostałych stron mur ceglany, od północy częściowo z osadzonymi na murze metalowymi przęsłami.

Do dziś na powierzchni 3,2 ha zachowało się ok. 3 tys. nagrobków (z badań georadarem wynika, iż liczba pochówków wynosi 11 tys.). Najstarszy upamiętnia kaznodzieję i znawcę kabały Chaima syna Icchaka, zmarłego w dniu 5 szewat 5437 r. (08.01.1677). Na cmentarzu znajduje się także ciekawy zespół nagrobków z XVIII wieku. Na terenie nekropolii obok tradycyjnych macew można odnaleźć także nagrobki w formie przypominających sarkofagi tumb, ściętych trójkątów zwieńczonych przypominającymi odwrócone szyszki sterczynami, obelisków, kolumn oraz rozbudowane nagrobki typu architektonicznego. Stanowią one kamienny zapis zróżnicowania społeczności tarnowskich Żydów oraz procesu przenikania kultur.

Tarnowski cmentarz jest miejscem pochówku wielu wybitnych osobistości. Spoczywają tu między innymi rabini i cadycy: Szmuel Szmelke Segal Horowic syn Jehoszuy Arocha (zm. 1713) – przez 40 lat rabin Tarnowa, autor kilku opracowań o tematyce religijnej; Icchak Ajzyk Lewkowicz (zm. 1754) – od 1724 roku rabin tarnowski; Icchak syn Jakowa Chaima (data śmierci nieznana) – rabin Tarnowa po śmierci Icchaka Ajzyka Lewkowicza; Izrael Rapaport syn Abrahama Abele (zm. 1881) – rabin Tarnowa w latach 1844–1881; Abraham Abele Schnur (zm. 1917) – rabin w Oświęcimiu, a od 1899 r. w Tarnowie; Meir Arak syn Arona Jehudy (zm. 1925) – rabin w Złotym Potoku, Jazłowicach i Buczaczu, autor licznych opracowań o tematyce religijnej; Arie Lejbusz Halberstam, syn Jecheskiela Szragi z Sieniawy (zm. 1930) – cadyk z Tarnowa, do jego grobu wciąż pielgrzymują chasydzi z kręgu sądecko-bobowsko-sieniawskiego; Jechiel Horowic syn Meira z Dzikowa (zm. 1928) – przywódca chasydów w Pokrzywnicy, od 1892 roku rezydujący w Tarnowie; Naftali Horowic syn Jechiela (zm. 1931) – chasydzki rabin w Pokrzywnicy, po śmierci ojca osiadły w Tarnowie; Chaim Eliezer Unger syn Jakowa Icchaka z Żabna (zm. 1907) – cadyk, wnuk Izraela Elimelecha z Żabna, mieszkający w Radłowie, a następnie w Tarnowie; Eliezer Horowic syn Abrahama Chaima Horowica z Połańca (zm. 1942) – rabin w Grodzisku, następnie w Tarnowie, założyciel miejscowej jesziwy, zabity przez Niemców podczas drugiej wojny światowej. Znajdują się tu grobowce znanych żydowskich rodzin: Maschlerów, Merzów, Szancerów, Aberdamów. Pochowany jest tu np. znany pisarz Mordechaj Dawid Brandstaetter (zm. 1928). Obiekt objęty jest ochroną konserwatorską.

W 1946 r. Dawid Beckert ustawił na cmentarzu pomnik, do budowy którego wykorzystał złamaną kolumnę pochodzącą z ruin Nowej Synagogi w Tarnowie. Pod kolumną na granitowej tablicy wyryto napis w językach hebrajskim i polskim: „Tu spoczywa 25 000 Żydów wymordowanych bestialsko przez zbirów niemieckich w czasie od 11.VI.1942 roku do 5.XI. 1943 roku". U góry tablicy wyryty jest napis hebrajski – cytat z wiersza Nachmana Bialika: „A słońce świeciło i nie wstydziło się".

W sierpniu 1987 r. cmentarzem zainteresowała się Fundacja Rodziny Nissenbaumów. W lutym 1989 r. została zawarta umowa w zakresie odbudowy muru, w sierpniu tego samego roku rabin Aaron Teitelbaum zwrócił się do Fundacji z prośbą o zajęcie się cmentarzem. 28 sierpnia 1989 r. Fundacja otrzymała w tym zakresie specjalne pełnomocnictwo. Na jego mocy Fundacja wykonała, przy finansowym udziale rabina Aarona Teitelbauma, rabina Chaskela Bessera i innych osób oraz Urzędu Miejskiego w Tarnowie – 152 m ogrodzenia murowanego z cegły i 137 m ogrodzenia z przęseł metalowych na cokole betonowym.

W lutym 1988 r. powstał w Tarnowie Komitet Opieki nad Zabytkami Kultury Żydowskiej w Polsce, z którego inicjatywy prowadzone są prace porządkowe i renowacyjne na cmentarzu. Odnowiono ogrodzenie, a od 2000 r. cmentarz jest systematycznie czyszczony. Szeroko zakrojone prace konserwacyjne przeprowadzono zwłaszcza w latach 2017–2019. Objęły one m.in. odtworzenie alejek poprzez wykonanie utwardzonej nawierzchni, restaurację i konserwację ogrodzenia, konserwację i restaurację domu pogrzebowego oraz dostosowanie go do celów ekspozycyjnych. Dla wygody zwiedzających umieszczono tablice, omawiające poszczególne części cmentarza. Ciągle dokonywane są nowe odkrycia – w 2023 r. znaleziono kolejne 100 macew z XIX w.; znajdują się one w najbardziej oddalonej od wejścia części nekropolii.

Spis pochowanych na cmentarzu żydowskim w Tarnowie udostępniła Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich w Polsce pod adresem https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_98 [dostęp: 26.05.2023].