Historia mówiona
Świadkowie historii
Projekty
Tematy

Dariusz Stankowski

Imię rozmówcy:
Dariusz
Nazwisko rozmówcy:
Stankowski
Badacz:
Małgorzata Kozera
Operator:
Przemysław Jaczewski
Sygnatura:
206
Data nagrania:
27 stycznia 2015
Miejsce nagrania:
Warszawa
Czas trwania nagrania:
04:01:32
Format:
Wideo
Język nagrania:
polski
Prawa autorskie do nagrania:
Muzeum Historii Żydów Polskich POLIN
Projekt:
Żydzi w Polsce

Tematy

II wojna światowa, Marzec 1968, Powroty Żydów po wojnie, Stosunki sąsiedzkie, Tożsamość żydowska, Żydzi w ZSRR.

Biogram rozmówcy

Dariusz Stankowski urodził się w 1919 roku w Chyrowie na terenie dzisiejszej Ukrainy jako Dawid Szternbach. Mieszkał w pobliskiej Smolnicy. Jego ojciec zajmował się handlem drewnem, a matka prowadziła wzorowy, żydowski dom. Miał czworo rodzeństwa. Z całej rodziny wojnę przeżył tylko jego najstarszy brat, który ukrywał się w Sanoku i siostra, która w 1935 roku wyemigrowała do Izraela.

Po wybuchu wojny Dariusz Stankowski został powołany do Armii Czerwonej, dwa lata walczył na Krymie. W 1942 roku został oskarżony o próbę antysowieckiego sabotażu i głoszenie nieodpowiednich, dla rosyjskiego żołnierza, poglądów. Został skazany na karę śmierci, którą następnie zamieniono na dziesięć lat pracy w łagrze na Syberii, bez możliwości powrotu.

Po bardzo ciężkim transporcie, podczas którego połowa więźniów zmarła z głodu i wycieńczenia, znalazł się w łagrze funkcjonującym w miejscowości o nazwie Iwdel (obwód swierdłowski). Przez dziesięć lat, poza niedzielami i sowieckimi świętami, pracował przy wycince tajgi w mroźnych warunkach. Codziennie musiał ściąć piętnaście drzew, i przygotowywać je do dalszej obróbki. Wieczorem otrzymywał siedemset gramów chleba.

Gdy po dziesięciu latach wyszedł na wolność, zatrudnił się przy ekspedycji leningradzkiej kierującej wydobyciem rudy żelaza. Z technika awansował na prestiżowe stanowisko pilota. Zaczęło mu się dobrze powodzić - wziął ślub, wybudował duży, wygodny dom, urodzili mu się dwaj synowie. Nawiązał kontakt z bratem, który przeżył wojnę i za jego namową w 1959 roku wrócił do Polski. Zamieszkał w Szczecinie. Na fali antysemickiej nagonki Marca 1968 jego synowie wyjechali do Izraela. Żona zmarła niecały rok wcześniej.

W 1971 roku Dariusz Stankowski ponownie się ożenił. Nie kultywował żydowskich tradycji i nie mówił o swoim żydowskim pochodzeniu. Doświadczenia wojenne i obozowe pozbawiły go religijności. Mimo to, jego syn z drugiego małżeństwa w dorosłym wieku przeszedł na judaizm i w duchu żydowskim wychowuje swoje dzieci.

 

Streszczenie

  1. Miejsce urodzenia i zamieszkania - okolice Chyrowa i Smolnicy; praca ojca – handel lasami; 00:00:00
  2. Sytuacja rodzinna – konieczność pomocy rodzicom, gdy reszta rodzeństwa była poza domem; wyjazd siostry rozmówcy do Palestyny w 1935 roku; 00:03:31
  3. Edukacja w szkole podstawowej i późniejsza nauka z prywatnym nauczycielem w domu; 00:06:05
  4. Społeczność Smolnicy; odwiedzanie synagogi przez trzy żydowskie rodziny w Smolnicy; działanie małej synagogi w prywatnym mieszkaniu jeden z żydowskich rodzin; 00:08:44
  5. Religijność rodziny, przestrzegania zasad koszerności; przygotowania do żydowskich świąt; 00:11:00
  6. Świętowanie Jom Kipur; 00:17:16
  7. Opis pieczenia chleba w piecu; 00:19:34
  8. Ukrywanie się brata Edwarda w polskiej rodzinie; praca Edwarda w gabinecie stomatologicznym w Sanoku; ostrzeżenie Edwarda przed zbliżającą się likwidacją Żydów z Sanoka przez współpracującego z nim Niemca; 00:23:25
  9. Film propagandowy, jak zabić Żydów, 00:25:12
  10. Pochodzenie matki z Baligrodu; pochodzenie ojca ze Stanów Zjednoczonych; zapoznanie się rodziców dzięki swatowi, podczas ojciec z Ameryki, by się żenić, swat: 00:29:49
  11. Oglądanie zdjęć mamy, cioci i wujka rozmówcy; 00:34:00
  12. Zachęty stryja rozmówcy, aby jego brat z rodziną przeprowadzili się do Stanów Zjednoczonych; 00:34:40
  13. Codzienność dzieciństwa rozmówcy, 00:36:40
  14. Rodzina i dom najlepszego kolego rozmówcy, Zbyszka, syna leśniczego; przyjaźń ze Zbyszkiem 00:39:33
  15. Nieprzykładanie wagi do pochodzenia i wyznania; 00:46:28
  16. Przyjazne stosunki między sąsiadami w Smolnicy; 00:47:56
  17. Miejsce rozstrzelania Żydów w okolicy Smolnicy; 00:51:00
  18. Przekazywanie sobie wiadomości przez mamę i ukrywającego się brata; żal brata, że mama nie ukrywała się razem z nim; rozstrzelanie mamy i młodszej siostry rozmówcy; 00:53:52
  19. Rodzina mamy, dziesięcioro córek, poznał brata i dwie siostry mamy w Ameryce, wyemigrowali do Ameryki przed wojną, ojciec ojca brata syn, babcia; 00:55:25
  20. Porozumiewanie się w domu w języku polskim; polszczyzna siostry rozmówcy, która wyjechała przed wojną do Palestyny; 00:59:54
  21. Ucieczka na rowerze przed zbliżającym się frontem; plany przekroczenia rumuńskiej granicy; przygotowanie do ucieczki; wymiana jedzenia za papierosy; dołączenie kolegów do ucieczki; schronienie się u znajomego gajowego i słuchanie komunikatów radiowych; zmiana planów i obranie kierunku na wschód; kradzież rowerów i ich odzyskanie przy pomocy rosyjskiej policji; 01:03:29
  22. Przypadkowe spotkanie z bratem Józefem zwolnionym ze służby wojskowej w Stryju; 01:21:31
  23. Wspólny powrót do domu i wzruszające spotkanie z rodzicami; 01:26:05
  24. Konieczność podjęcia pracy przez rozmówcę – praca kasjera w młynie i praca inspektora podatkowego; 01:29:25
  25. Wezwanie do wojska i służba wojskowa na Krymie; 01:35:05
  26. Oczekiwanie na wyrok; skazanie na karę śmierci; zmiana kary na wyjazd do łagru na Syberii; 01:37:45
  27. Droga n Syberię – przepłynięcie barką przez zaminowane Morze Czarne i rzekę Kubań; półtoramiesięczna podróż pociągiem w bardzo trudnych warunkach, w mrozie, niemal bez wody i jedzenia; 01:41:05
  28. Lizanie sopli lodu i jedzenie zamrożonych buraków cukrowych przez więźniów w trakcie podróży pociągiem; pierwszy normalny posiłek po półtora miesiąca; bardzo zła kondycja więźniów; tygodniowe dochodzenie do siebie dzięki regularnemu wyżywieniu; 01:46:50
  29. Dalsza droga; dotarcie do Iwdelłagu; rozpoczęcie pracy w obozie; działanie Centrum NKWD zarządzającego pracą więźniów; podział na brygady wyjeżdżające w tajgę; 01:52:05
  30. Organizacja pracy w tajdze; konieczność wycinki piętnastu drzew, żeby dostać siedemset gramów chleba; uczucia towarzyszące ciężkiej pracy; 01:56:25
  31. Warunki pracy - praca na mrozie bez rękawic; życie w ciągłym zmęczeniu; 02:00:50
  32. Załamanie po pięciu latach pracy, gdy niektórzy więźniowie zostali zwolnienie; poczucie beznadziei, myśli samobójcze, plany okaleczenia ręki; 02:04:02
  33. Kara w karcerze; 02:08:48
  34. Wyjście na wolność bez pieniędzy, dokumentów i ubrań; pobyt u starszej pani i znalezienie pracy przy wydobyciu rudy żelaza; 02:13:00
  35. Odbycie kursu wiercenia, awans na pilota samolotu; zadowolenie i satysfakcja z prestiżowej pracy; 02:15:43
  36. Podjęcie decyzji o powrocie do Polski, zapoznanie się z przyszłą żoną; 02:18:47
  37. Dobre warunki życia rozmówcy i jego rodziny, opis wybudowanego przez rozmówcę domu; droga do Polski przez Moskwę i zakupy w Moskwie, 02:22:00
  38. Organizacja ekspedycji leningradzkiej wydobywającej rud żelaza, wspomnienia z polowań; 02:26:18
  39. Brak poczucia strachu po doświadczeniach wojennych i obozowych; 02:30:29
  40. Bezcelowość życia w łagrze - myśli samobójcze i poczucie beznadziei, 02:32:50
  41. Różnorodność więźniów łagru; 02:35:00
  42. Brak obchodzenia świąt żydowskich po wojnie i odejście od religii; 02:37:00
  43. Okoliczności dowiedzenia się, że najstarszy brat żyje i nawiązanie z nim kontaktu; zrelacjonowanie bratu dobrej sytuacji życiowej swojej rodziny; 02:40:00
  44. Świadomość rozmówcy, że jego rodzina zginęła w czasie wojny; pisanie listów z Syberii do znajomych; 02:42:47
  45. Wojenne losy członków rodziny rozmówcy; 02:44:34
  46. Korespondencja ze znajomym ze Smolnicy; 02:46:35
  47. Przyjazd do Polski w 1959 roku; 02:47:55
  48. Siła fizyczna i zahartowanie rozmówcy; 02:50:30
  49. Życie w Szczecinie – mieszkanie, praca; 02:53:15
  50. Społeczność Żydów w Szczecinie, mało czasu na spotkania, rozrywka w piątek wieczorem z żoną na dancing i kino, towarzystwo jedna rodzina znajomych; 02:57:30
  51. Atmosfera nagonki antysemickiej 1968 roku; możliwości emigracji do Danii i Szwecji; 03:00:05
  52. Wyjazd synów do Izraela; ocena ich wyjazdu; przygotowania do wyjazdu; losy synów w Izraelu; 03:02:00
  53. Brak wiary w Boga po doświadczeniach wojny i obozu; stosunek żony katoliczki do religii, 03:06:22
  54. Zapoznanie z obecną żoną w sanatorium i dalszy rozwój relacji; zajście w ciążę i ślub; 03:08:20
  55. Brak znajomości biografii rozmówcy przez jego syna; 03:21:55
  56. Przyczyny konwersji syna na judaizm; wycieczka rozmówcy i jego syna do Izraela; 03:25:32
  57. Reakcja rozmówcy i jego żony na zainteresowanie syna judaizmem; zagłębianie się w judaizm i studia nad Torą przez syna; 03:27:00
  58. Obawa rozmówcy i żony o słuszność konwersji syna na judaizm; 03:34:25
  59. Zmiana imienia i nazwiska po przyjeździe do Polski za namową brata; historia przechowania brata w klasztorze w Przemyślu; 03:36:06
  60. Wychowanie dzieci syna; 03:38:25
  61. Związki z organizacjami i instytucjami, Chabad, szabaty, kolega, krytyka pensji, członkostwo w gminie żydowskiej; 03:44:40
  62. Dystans rozmówcy wobec pomysłu, aby jego wnuk został rabinem; 03:48:48
  63. Zaproszenie na Purim od rabina Chabad Lubawicz; świętowanie Purim przed wojną i współcześnie; 03:53:05
  64. Religijność syna i synowej; 03:56:04
In order to properly print this page, please use dedicated print button.