Lewin Louis (29.12.1868, Żnin – 22.12.1941, Tel Awiw) – rabin i historyk. Jako jedyny nie-laik wśród autorów i współpracowników dzieła, przyczynił się w dużym stopniu do nadania wartości merytorycznej Z przeszłości i teraźniejszości gmin żydowskich w Poznańskiem (niem. Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in der Posener Länder) Heppnera i Herzberga (1904–1929).

Urodził się w Żninie w rodzinie kupieckiej. Gdy miał 9 lat, rodzice – Hermann i Bertha z domu Alexander – wyemigrowali do Oudtshoorn w Afryce Południowej (Kraj Przylądkowy), pozostawiając jednak dziecko w Prusach; przewieziono je do Frankfurtu nad Menem. Może wskutek tych niespotykanych okoliczności wykształcenie odebrał mając dopiero dobrze ponad 20 lat. Uczył się we Frankfurcie nad Menem (gimnazjum z maturą, nauka religii u M. Horowitza) oraz Berlinie i Heidelbergu (studia z zakresu historii i semitystyki). W 1895 r. złożył egzamin rabinacki w seminarium berlińskim.

W latach 1895–1897 był rabinem w bet midraszu w Inowrocławiu, następnie – w okresie 1897–1905 – rabinem gminy w Pniewach, w latach 1905–1920 – w Kępnie, a w 1920–1924 r. – w Katowicach. Z Polski wyjechał w 1925 roku. Wedle artykułu na stronie Yeshiva University, opuścił Katowice niedobrowolnie, lękając się o życie, po tym, jak publicznie bronił w prasie gminy żydowskiej i otrzymał anonimowe groźby o zamachu[1.1].

We Wrocławiu objął stanowisko rabina synagogi Abrahama Mugdana. W 1933 r. został docentem nauk talmudycznych w Żydowskim Seminarium Teologicznym we Wrocławiu. Pełnił też role kierownika żydowskiej szkoły Rhedigerheim oraz członka redakcji „Monatsschrift für Geschichte und Wissenschaft des Judentums”. Mieszkał przy Rehdigerplatz 3 (ob. Pereca). Niemcy opuścił dopiero w 1939 r.; 1 stycznia naziści zdążyli mu jeszcze nadać stygmatyzujące drugie imię „Izrael”.

W 1898 r. zawarł we Wrocławiu związek małżeński z Metą z domu Fraenkel z Rybnika (ur. 1868). Syn Daniel (ur. 1901) został rabinem i profesorem Yeshiva University w Nowym Jorku. Miał też córki: Julie (ur. 1899) i Verę Anitę (ur. 1903, zwaną Anitą). Anita wyszła w 1931 r. za nauczyciela Martina Miloslawera z Królewca.

Mimo wieloletniego pełnienia obowiązków rabina, zajęcie historyka towarzyszyło Lewinowi przez całe życie. Charakterystyczne było zwłaszcza badanie przezeń dziejów gmin żydowskich, w których pełnił posługę. Zamieścił kilkaset uwag do drugiej części tekstu Heppnera i Herzberga, podnosząc znacznie jego wartość merytoryczną (cytowane są one zarówno w przypisach, jak i tekście). Jego dysertacja doktorska z 1892 r. Rabbi Simon ben Jochai, ein historisches Zeitbild aus dem zweiten nachchristlichen Jahrhundert (pol. „Rabin Szymon ben Jochaj, portret historyczny z II w. n.e.”) została wydana we Frankfurcie nad Menem w 1893 roku. Pobyt w Inowrocławiu zaowocował artykułem Geschichte der Juden in Inowrazlaw (pol. „Dzieje Żydów w Inowrocławiu”) opublikowanym przez „Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen” 1900, nr 15 (1900). Następnie zamieścił w „Monatsschrift für die Geschichte und Wissenschaft des Judenthums“ kilkuczęściowe Materialien zu einer Biographie Wolf Heidenheims (pol. „Materiały do ​​biografii Wolfa Heidenheima”), poświęcone postaci wybitnego niemiecko-żydowskiego gramatyka i przedstawiciela haskali (1757–1832) („Monatsschrift für die Geschichte und Wissenschaft des Judenthums“ 1900, nr 44, ss. 127–138; 1901, nr 45, ss. 422–432; 1909, nr 53, ss. 360–364). Kolejne były monografie, mające dziś duże znaczenie dla przeszłości Żydów w Poznańskiem: Aus der Vergangenheit der jüdische Gemeinde Pinne (pol. „Dzieje gminy żydowskiej w Pniewach”, Pinne 1903) i zwłaszcza Geschichte der Juden in Lissa (Pinne 1904, angielskie tłumaczenie Wentworth Press 2018). Wydał też opartą na wcześniejszych artykułach pracę Deutsche Einwanderungen in polnische Ghetti (pol. „Emigracja z Niemiec do dzielnic żydowskich w Polsce”, Frankfurt nad Menem 1907).

Napisał liczne artykuły, podkreślające jego rolę stałego współpracownika periodyków „Monatsschrift für die Geschichte und Wissenschaft des Judenthums“ i „Jahrbuch der jüdisch-literarischen Gesellschaft“, m.in.: Die Judenverfolgungen im 2. schwedisch-polnischen Kriege (pol. „Prześladowania Żydów w czasie II wojny szwedzko-polskiej” [chodzi o tzw. potop szwedzki i działania żołnierzy Stefana Czarnieckiego – przyp. aut.], „Zeitschrift der Historischen Gesellschaft für die Provinz Posen” 1901, nr 16, ss. 79–100; Neue Materialien zur Geschichte der Vierländersynode (pol. „Nowe materiały do dziejów Sejmu Czterech Ziem“), „Jahrbuch der jüdisch-literarischen Gesellschaft“ 1904, nr 2 oraz 1905, nr 3 oraz 1916, nr 11; Deutsche Einwanderungen in polnische Ghetti (pol. „Emigracja z Niemiec do dzielnic żydowskich w Polsce”),  „Jahrbuch der jüdisch-literarischen Gesellschaft“ 1906, nr 4, ss. 293–330 oraz 1907, nr 5, ss. 75–154; Miscellen: Jüdische Proselyten in Grosspolen (pol. „Miscellanea: żydowscy prozelici w Wielkopolsce“) „Jahrbuch der jüdisch-literarischen Gesellschaft“ 1909, nr 7, ss. 375–377 oraz 1911, ss. 498–502 oraz 1916, nr 11, ss. 268–271; Jüdische Aerzte in Grosspolen (pol. „Lekarze żydowscy w Wielkopolsce“), „Jahrbuch der jüdisch-literarischen Gesellschaft“ 1911, nr 9, ss. 367–420; Ein Judentag aus Süd- und Neuosteuropa (pol. „Dzień żydowski w Europie Południowej i Nowowschodniej“ [chodzi może o ziemie zdobyte przez Niemców na Rosjanach w czasie I wojny światowej – przyp. aut.] („Monatsschrift für die Geschichte und Wissenschaft des Judenthums“ 1915, nr 59, ss. 180–192, 278–300; Aus dem jüdischen Kulturkampfe (pol. „Z pola żydowskiej walki o kulturę“) „Jahrbuch der jüdisch-literarischen Gesellschaft“ 1918, nr 12, ss. 165– 197.

Pozostał aktywny także po pierwszej wojnie światowej, wydając m.in. dwie kolejne książki: Die Landessynode der großpolnischen Judenschaft (pol. „Synody krajowe Żydów wielkopolskich”, Frankfurt nad Menem 1926) i Geschichte der israelitische Kranken-Verpflegungs-Anstalt und Beerdigungs-Gesellschaft zu Breslau, 1726–1926: Hevra kadisha, 5486–5686 (pol. „Dzieje izraelickiego zakładu opieki nad chorymi i bractwa pogrzebowego [Chewry Kadiszy] we Wrocławiu 1726–1926“, Breslau 1926) oraz artykuł Die jüdischen Studenten an der Universität Frankfurt an der Oder (pol. „Studenci żydowscy na uniwersytecie we Frankfurcie nad Odrą“), „Jahrbuch der jüdisch-literarischen Gesellschaft“ 1921, nr 14, ss. 217–238 oraz 1923, ss. 59–96 oraz 1924, nr 16, ss. 43–86.

O jego kompetencjach przychylnie wypowiadali się nawet surowo oceniający dzieło Heppnera i Herzberga krytycy, zarówno dawni (prof. Majer Bałaban), jak i współcześni (prof. Krzysztof Makowski). Bałaban pisał (pisownia uwspółcześniona):

„Dr Lewin jest rabinem pniewskim, a przy tym sumiennym historykiem. W ciągu kilku lat wydał on szereg mniejszych monografii i rozpraw z zakresu historii Żydów w Poznańskiem. Badania jego są źródłowe i wszechstronne, brak mu atoli zmysłu umiejętnej konstrukcji, wskutek czego prace te czynią wrażenie zbioru materiałów dorywczo uporządkowanych”[1.2].

Krzysztof Makowski:

„W sumie opublikował około stu prac. Dla badaczy dziejów Żydów w Poznańskiem mają one nieocenioną wartość. Oznaczają się bowiem bardzo solidną podstawą źródłową, która w sporym stopniu zaginęła bezpowrotnie. Emanuje z nich także ogromna erudycja autora i wnikliwe znawstwo opisywanych problemów. Pisarstwo Lewina ani w sferze metody, ani w sferze obszarów badawczych nie jest bynajmniej nowatorskie. Pod względem warsztatowym jego publikacje mogą służyć wszakże za wzór, co – moim zdaniem – stawia go w rzędzie najlepszych historyków poznańskich tych czasów”[1.3].

Zajmował się także kolekcjonerstwem i muzealnictwem. Podczas pobytu we Wrocławiu był doradcą naukowym Muzeum Żydowskiego, a także wydawcą jego katalogu (1929). Należał do wielu organizacji popularyzatorskich i naukowych, m.in. Stowarzyszenia na rzecz Żydowskiej Historii i Literatury (Verein für jüdische Geschichte und Literatur), Towarzystwa Rozwoju Nauk Judaistycznych (Gesellschaft zur Förderung der Wissenschaft des Judentums), Towarzystwa Historii Prowincji Poznańskiej (Historische Gesellschaft für die Provinz Posen), Towarzystwa Machzike Tora [hebr. „Dzierżący Torę“] (Machsike Torah-Gesellschaft) itd.

Był niestrudzonym badaczem i kolekcjonerem. W czasie posługi i działalności naukowej zebrał w Poznańskiem i na Śląsku wiele rękopisów rabinicznych, kazań, listów, memorbuchów („ksiąg pamięci”), dokumentów gminnych i księgowych, pieczęci, amuletów itd. Całość zajmowała 400 pudeł. We Wrocławiu wytrwale kopiował obszerne fragmenty materiałów archiwalnych i rękopiśmiennych (dziś bezcenne, bowiem oryginały nie przetrwały drugiej wojny światowej). W latach 30. XX w. – może w związku z nadejściem rządów nazistów w Niemczech – jego syn Daniel wywiózł kolekcję do Londynu. W 1948 r., dzięki staraniom Isaaca Lewina, profesora w Bernard Revel Graduate School, wszystkie przedmioty zostały zakupione przez Yeshiva University z Nowego Jorku, gdzie znajdują się do dziś w zbiorach specjalnych. Ponieważ środki na ten cel przekazała uczelni rodzina Etra, dawna kolekcja Lewina nosi dziś nazwę The Aaron Etra Collection. Natomiast sporządzony odręcznie przez historyka niemieckojęzyczny katalog zbiorów znajduje się w Centralnym Archiwum Historii Narodu Żydowskiego w Jerozolimie.

Ostatni rozdział życia Louisa Lewina był najbardziej nietypowy spośród trzech współtwórców, zaangażowanych w stworzenie Z przeszłości i teraźniejszości gmin żydowskich w Poznańskiem (niem. Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in der Posener Länder). Jak się wydaje, utraciwszy kolejno dwie ojczyzny – Wielkopolskę i Niemcy, na końcu drogi Lewin zaczął skłaniać się ku syjonizmowi. Udał się do Palestyny, w której otrzymał godność członka honorowego nowo zorganizowanego Archiwum Historycznego w Jerozolimie. Końcówkę życia spędził w mieście ortodoksów Bene Berak pod Tel Awiwem, gdzie został pochowany.

 Adam Dylewski

Bibliografia   

• Brocke M., Carlebach J., Biographisches Handbuch der Rabbiner, Teil 2: Die Rabbiner im Deutschen Reich 1871–1945, München 2009, ss. 389–390.
• Makowski K., Siła mitu. Żydzi w Poznańskiem w dobie zaborów w piśmiennictwie historycznym, Poznań 2004, ss. 39–41.

Warto przeczytać:

• Makowski K., Louis Lewin – historyk poznańskich Żydów, [w:] Dzieje polityczne, kultura, biografistyka. Studia z historii XIX i XX wieku ofiarowane prof. Zbigniewowi Dworeckiemu, Poznań 2002, ss. 313–323.