Frenkel Henryka z domu Rozenblat (6.02.1880, Turek – 10.12.1939, Łódź) – pediatra, ordynatorka szpitala dziecięcego Anny Marii w Łodzi, długoletnia wiceprzewodnicząca Łódzkiego Oddziału Polskiego Towarzystwa Pediatrycznego.

Jej rodzicami byli Szulem Rozenblat i Rywka z Pińczowskich. W 1881 r. rodzina osiedliła się w Warszawie, gdzie Henryka kształciła się w państwowym gimnazjum rosyjskim; ukończyła je z wyróżnieniem w 1897 roku. Dwa lata po uzyskaniu świadectwa dojrzałości rozpoczęła studia na uniwersytecie w Genewie. Początkowo studiowała nauki przyrodnicze (bakalaureat w 1901 r.), a po rocznej przerwie wznowiła studia na wydziale lekarskim, które następnie kontynuowała w Zurychu i w Berlinie.

6 lipca 1907 r. uzyskała tytuł doktora medycyny na podstawie rozprawy Badania eksperymentalne nad wpływem wysokiego stężenia soli i wodorowęglanu sodu na wydzielanie soku żołądkowego [niem. Experimentelle Untersuchungen über die Wirkung des Hochsalzes und des Doppeltkahlensauren Natron auf die Magensaftsekretion][1.1].

Po nostryfikacji dyplomu lekarskiego w 1908 r. w Kazaniu rozpoczęła pracę jako lekarka miejscowa w nowopowstałym Szpitalu Anny Marii w Łodzi[1.2]. Współpracowała w tym okresie z lekarzami naczelnymi szpitala, wybitnymi pediatrami – Józefem Polikarpem Brudzińskim i Władysławem Szenajchem. Szkoliła się w zakresie bakteriologii oraz chorób dziecięcych w Krakowie, Paryżu, Berlinie; zwiedzała kliniki amerykańskie i brytyjskie.

W 1914 r. wyszła za mąż za Izydora Frenkla (1880-1929). Doczekała się z nim dwojga dzieci, Kazimierza ur. w 1919 r i Janinę Stefanię, ur. w 1922 roku. Do 1939 r. mieszkała w Łodzi przy al. Tadeusza Kościuszki 36, a tuż przed wybuchem wojny przeprowadziła się do kamienicy przy ul. Piotrkowskiej 203/205. Gabinet lekarski prowadziła przy ul. Andrzeja 7 (obecnie ul. Andrzeja Struga).

lodz-frenklowa-henryka.jpg

Kamienica Bernarda Glüksmana w Łodzi przy ul. Kościuszki 36, w której do 1939 r. mieszkała Henryka Frenklowa. Fot. Maria Ciesielska

W 1914 r. powierzono jej zorganizowanie ufundowanego przez Hermana i Minę Konstadtów żydowskiego szpitala dla dzieci przy ul. Zawadzkiej 44 (obecnie Wojewódzki Specjalistyczny Szpital im. dr. Wł. Biegańskiego przy ul. Próchnika). Wraz z wybuchem I wojny światowej szpital ten przeznaczono dla chorych na tyfus, a następnie ulokowano w nim miejski szpital publiczny. W związku z tymi zmianami dr Frenklowa musiała się zadowolić funkcją tzw. nadetatowego ordynatora oddziału wewnętrznego Szpitala Anny Marii. Pełniła ją od 1916 roku[1.3].

Jej zasługi dla ratowania najmniejszych pacjentów podkreślono z okazji jubileuszu trzydziestolecia działalności lekarskiej na łamach „Warszawskiego Czasopisma Lekarskiego” – stworzyła dwudziestołóżkowy oddział niemowlęcy będący „pierwszorzędną kliniczną placówką”, gdzie leczono dzieci „według najracjonalniejszych i najnowszych metod naukowych, w którym uczyło się lekarzy, że „medycyna to nauka i wielki społeczny obowiązek, a nie rzemiosło”[1.4].

Oprócz kierowania nowoczesnym oddziałem niemowlęcym dr Frenklowa kierowała równocześnie biblioteką szpitalną i „zbiornią” mleka kobiecego znajdującą się w przy oddziale wewnętrznym[1.5]. Obie te funkcje wymagały zaangażowania, przy czym pierwsza zapewniała dostęp do najnowszej wiedzy medycznej, zaś druga umożliwiała karmienie najmłodszych pacjentów mlekiem kobiecym. Jako kierowniczka lekarska łódzkiej „Kropli Mleka” zorganizowała w 1936 r. tzw. centralną zbiornię dla całego miasta. Propagowała wiedzę na temat prawidłowego karmienia niemowląt wygłaszając odczyty dla akuszerek[1.6].

O tym, jak ważna i nowa była wiedza lekarska na temat odrębności fizjopatologii niemowląt i małych dzieci pisał w połowie lat 30. XX w. dr Tadeusz Mogilnicki, lekarz naczelny Szpitala Anny Marii: „Rozwój szpitalnictwa dziecięcego w Polsce w XIX stuleciu był bardzo powolny, u schyłku ubiegłego stulecia mieliśmy zaledwie 6 szpitali dziecięcych i jedną klinikę – w Krakowie. Dopiero początek XX wieku zacznie posunął naprzód sprawę szpitali dziecięcych; powstają już zupełnie nowocześnie zarządzone szpitale dziecięce dzięki inicjatywie ofiarności prywatnej (w Łodzi, w Warszawie, w Lublinie, w Kielcach) i sanatoria społeczne (w Busku, w Zakopanem, w Łagiewnikach, w Tuszynku, Otwocku. Rabce. Siewierzu i t. d.). Należy podkreślić, że w Łodzi szpital Anny-Marii założony w 1905 roku i ufundowany przez małżonków Herbstów, jest obecnie największym szpitalem dla dzieci w Polsce, ma 260 łóżek etatowych w mieście i filie szpitala dla ozdrowieńców i lekko chorych w Sokolnikach pod Ozorkowem na 50 łóżek”[1.7].

Oprócz kierowania nowoczesnym oddziałem niemowlęcym dr Frenklowa kierowała równocześnie biblioteką szpitalną i „zbiornią” mleka kobiecego znajdującą się w przy oddziale wewnętrznym[1.8]. Obie te funkcje wymagały zaangażowania, przy czym pierwsza zapewniała dostęp do najnowszej wiedzy medycznej, zaś druga umożliwiała karmienie najmłodszych pacjentów mlekiem kobiecym. Jako kierowniczka lekarska łódzkiej „Kropli Mleka” zorganizowała w 1936 r. tzw. centralną zbiornię dla całego miasta. Propagowała wiedzę na temat prawidłowego karmienia niemowląt wygłaszając odczyty dla akuszerek[1.1.5].

Była wieloletnią wiceprzewodniczącą Łódzkiego Oddziału Towarzystwa Pediatrycznego, a w 1935 r. współorganizowała V Zjazd Polskich Pediatrów oraz odbywający się równolegle VI Zjazd Mikrobiologów i Epidemiologów w Łodzi. Poprzednie zjazdy lekarzy pediatrów odbywały się w ośrodkach akademickich, jednak w 1935 r. dostrzeżono konieczność organizacji spotkania pediatrów i bakteriologów w Łodzi[1.1.6].

Dr Tadeusz Załęski, kierownik Miejskiej Pracowni Bakteriologicznej, przewodniczący Komitetu Organizacyjnego VI Zjazdu Mikrobiologów i Epidemiologów pisał: „Dlaczego w Łodzi, nie posiadającej ani wyższej uczelni, ani większych ognisk kultury sanitarnej teoretycznej lub praktycznej? Dlatego, że Łódź jest po Warszawie miastem w Polsce największym co do liczby mieszkańców, a jednocześnie najbardziej z większych miast polskich upośledzonym pod względem sanitarnym. To też choroby zakaźne zbierają tu obfite żniwo”[1.9]. Obrady odbyły się w dniach 1–3 listopada 1935 r. w gmachu YMCA oraz w lokalu Łódzkiego Towarzystwa Lekarskiego. Wśród wykładowców był obecny prof. Mieczysław Michałowicz – wybitny pediatra, senator, a w latach 1930–1931 rektor Uniwersytetu Warszawskiego[1.10].

Dr Frenklowa doskonale zdawała sobie sprawę jak istotna jest wiedza z zakresu chorób zakaźnych w praktyce pediatry. Od 1917 r. wchodziła w skład komisji regulaminowej Sekcji do walki z gruźlicą przy Wydziale Zdrowotności Publicznej Magistratu m. Łodzi[1.11]. Wygłaszała liczne odczyty na temat kokluszu (krztuśca) i odry w wieku niemowlęcym, także na antenie Rozgłośni Łódzkiej Polskiego Radia[1.12]. Zapraszana była do dzielenia się swoją wiedzą fachową zarówno przez dziennikarzy jak i cenione organizacje naukowe m.in. Towarzystwo Lekarskie Łódzkie[1.13]. 

Była członkinią zarządu tymczasowego Stowarzyszenia Wolnomyślicieli Polskich[1.14]. Wchodziła w skład sądu Izby Lekarskiej Łódzkiej od 1923 roku[1.15]. Gdy w maju 1931 r. do urzędu prokuratorskiego w Łodzi wpłynęło pismo naczelnika wojewódzkiego Wydziału Zdrowotności Publicznej, dr. Skalskiego, zarzucające dr. Dynensohnowi, że sprzedał sprowadzoną z Niemiec i niedopuszczoną do użytku w Polsce szczepionkę przeciwkokluszową „Tuscosan", dr Frenklowa stanęła w jego obronie.

Jak pisała ówczesna prasa: „Przedmiotem zagadnienia była ciekawa kwestia, czy lekarz może popełnić wykroczenie formalne, jeśli ma na względzie dobro chorego?”[1.16]. We wszystkich instancjach lekarz został uniewinniony, ponieważ uznano, że lek odstąpił kolegom „nie z chęci zysku, ale dla ustalenia wyników jej stosowania, gdy interesował się bardzo doniosłym problemem zwalczania kokluszu przy pomocy Tuscosanu"[1.17]. Ponadto zauważono, że dzięki staraniom oskarżonego i dr Frenklowej, „zakład epidemiologiczny w Warszawie zainteresował się również szczepionką produkując w następstwie tego omawiany preparat. Preparat ów stosuje się obecnie w Polsce z dużym powodzeniem i dzięki temu bardzo wiele dzieci zostało uratowanych od śmierci z powodu kokluszu”[1.18].

Wkrótce po zakończeniu I wojny światowej środowiska nacjonalistyczne w Polsce rozpoczęły starania o wprowadzenie tzw. paragrafu aryjskiego, także w obrębie stanu lekarskiego. Celem takiego działania miała być „polonizacja” środowiska lekarskiego już na etapie naboru studentów na studia. Ci, którym udało się zdobyć upragniony indeks mieli być poddawani segregacji (tzw. getto ławkowe). Segregacji wyznaniowej studentów przeciwstawili się niektórzy profesorowie Wydziałów Lekarskich m.in. ówczesny prezes NIL Mieczysław Michałowicz, Jan Mazurkiewicz, Franciszek Czubalski, Franciszek Venulet, Kornel Michejda (w Wilnie) i Franciszek Raszeja (w Poznaniu).

Przeciwko gettu ławkowemu zaprotestował oficjalnie 19 października 1937 r. w auli Audytorium Kliniki Chorób Dziecięcych UW prof. Mieczysław Michałowicz, a w trakcie swojego wystąpienia w senacie mówił: „Proszę, by Pan Minister był łaskaw zwrócić uwagę p. p. Profesorom, jak to już czynię od wielu lat, że godność nauki to rzecz wielka, że spokój w świątyni pracy to więcej niż przywilej eksterytorialności wyższej uczelni”[1.19].

Prasa endecka zażądała pozbawienia go katedry oraz nałożenia zakazu leczenia dzieci i prowadzenia badań naukowych[1.20]. Przeciwnicy nazwali Michałowicza „mężem opatrznościowym zestrachanego Izraela, czy nowoczesnym Mojżeszem i Jozuem” oraz „notorycznym masonem”[1.21]. Wówczas grupa łódzkich lekarzy wysłała do profesora następujące pismo:

„Czcigodny Panie Profesorze!

W duszach obywateli Rzeczypospolitej Polskiej, dla których prawo i pojęcie wolności nie są pustymi dźwiękami, lecz stanowią istotę kultury, a przeciwieństwo gwałtu i anarchii, szlachetne słowa, które Pan Profesor wygłosił dn. 19 października r. b. ex cathedra są otuchą i bodźcem do przywrócenia świetnych tradycji Wolnej Polski. Mężne i obywatelskie wystąpienie Pana Profesora daje nam sposobność do wyrażenia Mu czci i złożenia hołdu przedstawicielowi istotnie demokratycznej myśli w Polsce. Dla nas, którzy Pana znamy od dawna, stanowisko Jego nie było niespodzianką, tylko potwierdzeniem tych obywatelskich cnót, które zawsze w Panu ceniliśmy i poważaliśmy. Łódź, 22 października 1937 r.

Podpisali: B. Frenkiel, H. Frenklowa, H. Kryszek, A. Margolisowa, J. Szustrowa, W. Tomaszewicz, St. Więckowski"[1.22].

Henryka Frenklowa nie opuściła Łodzi z chwilą wybuchu wojny. Popełniła samobójstwo wraz z siedemnastoletnią córką Janiną w grudniu 1939 roku[1.23]. Została pochowana 14 grudnia 1939 r. na cmentarzu żydowskim przy ul. Brackiej (str. L, kw. F, nr grobu 105C).

dr hab. n. hum. dr n. med Maria Ciesielska

Dorobek naukowy

• Rozenblatówna H., O nowszych badaniach z zakresu bakteriologji błonicy, „Przegląd Pedyatryczny” 1908, ss. 432–448 [online] https://archive.org/details/jbc.bj.uj.edu.pl.NDIGCZAS051253_1908_1909_004/page/447/mode/2up [dostęp 2.04.2026]
• Rozenblatówna H., Przyczynek kliniczny do symptomatologji Myxoedema infantum. „Czasopismo Lekarskie”, 1908, ss. 133–137.
• Rozenblatówna H., Przyczynek kliniczny do kazuistyki zboczenia wzrostu chrząstek, „Przegląd Pedyatryczny” 1910.
• Rozenblatówna H. Przyczynek kliniczny do Typhobacillosis wieku dziecięcego, „Przegląd Pedyatryczny” 1911.
• Rozenblatówna H., O stosunku skazy wysiękowej, wzgl. „limfatyzmu” do zołzów i gruźlicy, „Medycyna” 1911.
• Rozenblatówna H., Odczyny anafilaktyczne w gruźlicy dziecięcej, „Przegląd Lekarski” 1911.
• Rozenblatówna H., Przyczynek kliniczny do symptomatologji choroby plamistej Werlhofa, „Przegląd Pedyatryczny” 1911.
• Rozenblatówna H., Scrophulosis, lymphatismus, diathesis exsudativa, „Przegląd Pedyatryczny” 1911.
• Frenklowa H., Beiträge zur Frage der cutanen Tuberkulinreaktionen bei Kindern, „Zeitschrift f. Kinderheilkunde” 1913.
• Rozenblatówna H., O odczynach tuberkulinowych skórnych u dzieci, „Medycyna” 1913.
• Frenklowa H., Etiologja, epidemiologja, profilaktyka i seroterapja błonicy w świetle współczesnych poglądów, „Przegląd Pedyatryczny” 1914.
• Frenklowa H., Dwa przypadki samoistnej zgorzeli kończyn u dzieci, „Pediatria Polska” 1921.
• Frenklowa H., Dysenteria u dzieci, „Pediatria Polska” 1921.
• Frenklowa H., Zwei Fälle von spontaner Extremitätengangrän im Kindesalter, „Zeitschrift f. Kinderheilkunde” 1921.
• Frenklowa H., Nowsze badania nad rolą wapnia w chorobach dzieci, „Polska Gazeta Lekarska” 1922 [online] https://jbc.bj.uj.edu.pl/dlibra/publication/269323 [dostęp: 2.04.2026]
• Frenklowa H., Przyczynek do kliniki splenomegalji u dzieci, „Pediatria Polska” 1922.
• Frenklowa H., Rola głodzenia w patologji zdrowego i chorego oseska, „Pediatria Polska” 1923.
• Frenklowa H., Dwa przypadki zejścia śmiertelnego u niemowląt na skutek szczepienia ospy, „Pediatria Polska” 1924.
• Frenklowa H., Nowsze metody sztucznego odżywiania osesków na podstawie własnych spostrzeżeń, „Pediatria Polska” 1924.
• Frenklowa H., Przyczynek do leczenia tężca noworodków, „Pediatria Polska” 1924.
• Frenklowa H., Samet-Mandelsowa S., Wartość kliniczna szybkości opadania krwinek czerwonych u dzieci, „Pediatria Polska” 1924, ss. 76–91.
• Frenklowa H., Samet-Mandelsowa S., Wartość kliniczna szybkości opadania krwinek czerwonych w rozpoznawaniu i rokowaniu gruźlicy u dzieci, „Polska Gazeta Lekarska” 1924.
• Frenklowa H., O stosowaniu siarki w przewlekłym gośćcu stawowym u dzieci, „Pediatria Polska” 1925.
• Frenklowa H., Przyczynek do rozpoznawania i leczenia ostrego wgłobienia jelit u niemowląt, „Pediatria Polska” 1925.
• Frenklowa H., Margolisowa A., Badania nad odczynem rozpoznawczym Dick’a u dzieci, „Polska Gazeta Lekarska” 1926.
• Frenklowa H., Margolisowa A., Untersuchungen über die Dicksche Hautreaktion bei Kindern, „ f. Kinderheilkunde” 1926.Początek formularza
• 1926 Frenklowa H., Przyczynek do dietetyki niemowląt, „Pediatria Polska” 1926.
• Frenklowa H., Seroterapia płonicy, „Pediatria Polska” 1926.
• Frenklowa H., Zjawisko Arthusa u niemowlęcia, Pediatria Polska” 1926.
• Frenklowa H., Mandelsowa S., Odczyn śródskórny Mc. Clure’a i Aldricha u dzieci, „Pediatria Polska” 1928.
• Frenklowa H., O własnościach przeciwkrzywiczych naświetlanej ergosteryny. „Pediatria Polska” 1928.
• Frenklowa H., Mandelsowa S., Die intracutane Reaktion von Mc. Clure und Aldrich bei Kindern, „Zeitschrift f. Kinderheilkunde” 1929.Dół formularza
• 1930 Frenklowa H., Przypadek odmy zastawkowej otwartej pochodzenia zewnętrznego, „Pediatria Polska” 1930.
• Frenklowa H., W sprawie stosowania naświetlanej ergosteryny, „Czasopismo Lekarskie” 1930.
• Frenklowa H., Margolisowa A., Beitrag zum Verlauf u. zur Behandlung des Pleuraempyems im Kindesalter, “Monatschr. Kinderheilkunde” 1931.
• Frenklowa H., Margolisowa A., Metody i wyniki leczenia ropniaków opłucnej u dzieci na podstawie 634 przypadków, spostrzeganych w szpitalu Anny Marii w Łodzi, , „Pediatria Polska” 1931, t. XI.
• Frenklowa H., Margolisowa A., O ropniakach odmowych opłucnej i ropniach płuc u dzieci na podstawie przypadków, spostrzeganych w szpitalu Anny Marii w Łodzi 1911—1931, Referat na Ill-im Zjeździe Pediatrów, „Pediatria Polska” 1931, t. XI.
• Frenklowa H. Przyczynki do leczenia krztuśca szczepionką swoistą, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1932
• Frenklowa H., Ein Fall von Hamoglobinurie bei einem Kinde nach Genuss von Rauschbeeren, „Zeitschrift f. Kinderheilkunde” 1932, t. 52.
• Frenklowa H., Przypadek hemoglobinurii u dziecka po spożyciu borówek łochyń (Vaccinium uliginosum), „Polska Gazeta Lekarska” 1932
• Frenklowa H.Stosowanie diety jabłkowej w biegunkach u dzieci, „Pediatria Polska” 1932, t. XII.
• Frenklowa H., Z kazuistyki rzadkich schorzeń układu nerwowego u dzieci, „Polska Gazeta Lekarska” 1933.
• Frenklowa H., Czaplicki B., Sciesiński K., Ropne zapalenie ucha środkowego u dzieci w pierwszym roku życia, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1934.
• Frenklowa H., Margolisowa A., Ropne wysięki opłucnej u dzieci, [w:] Polskie Monografie i Wykłady Kliniczne z Pediatrii, Warszawa 1934.
• Frenklowa H., Przypadek zatkania przełyku u dziecka z zejściem śmiertelnym, „Polska Gazeta Lekarska” 1934.
• Frenklowa H., Przyczynek do akrodynii dziecięcej, „Pediatria Polska” 1935, t. XV.Frenklowa H., Spostrzeżenia nad chorobą posurowiczą u dzieci, „Pediatria Polska” 1935, t. XV.
• Frenklowa H., Chitłukówna K., Metody i wyniki przetaczania krwi na oddziale niemowlęcym szpitala Anny Marii dla dzieci, Referat na V Zjeździe Pediatrów, „Pediatria Polska” 1936.
• Frenklowa H., Przypadek Epidermolysis bullosa dystrophicans, „Pediatria Polska” 1936.
• Frenklowa H., Wyniki leczenia zakażeń paciorkowcowych u niemowląt związkami sulfomidowymi (prontosilem i antistreptiną), „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1937.
• Frenklowa H., Organizacja i działalność ośrodka mleka kobiecego w Łodzi, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1938.

    

Była także autorką rozdziałów na temat krzywicy w pierwszym podręczniku zbiorowym chorób dzieci pod redakcją prof. Wacława Jasińskiego[1.24] oraz współautorką monografii 1450 przypadków ropniaków opłucnej u dzieci. 1450 cas de pleurésie purulente chez les enfants (Warszawa 1934)[1.25].

dr hab. n. hum. dr n. med Maria Ciesielska

Bibliografia: 

• Barcikowski W., Polityk i społecznik, [w:] Mieczysław Michałowicz – człowiek, działacz, polityk, cz. 1, Warszawa 1972
• Gliński J.B, Słownik biograficzny lekarzy i farmaceutów, ofiar drugiej wojny światowej, Wrocław 1997, s. 93.
• Gołębiowska M., Szpital Anny Marii w Łodzi. Zasługi dla pediatrii. Łódź 2005.,
• Dr Henryka Frenklowa: w 30-ą rocznicę działalności lekarskiej, „Warszawskie Czasopismo Lekarskie” 1937, nr 23–24, ss. 431–432.
• Mogilnicki T., Dwudziestopięciolecie Szpitala Anny Marji dla dzieci w Łodzi, Łódź 1930.
• Wulman L., Tenenbaum J., The Martyrdom of the Jewish Physicians in Poland, New York 1963.

Materiał powstał w ramach współpracy z Fundacją Konrad Adenauer Stiftung.