Pierwsza rodzina żydowska przybyła do Bartoszyc w 1737 r. z Gdańska. Ojciec rodziny posiadał specjalny list ochronny wydany mu przez króla Fryderyka Wilhelma, który zezwalał na handel drobnymi przedmiotami wszelkiego rodzaju, a szczególnie wyrobami z jedwabiu oraz wełny. Rodzina była zamożna, bowiem stać ją było na prywatnego nauczyciela dla dzieci. W 1748 r. dorosły już syn założył swoją rodzinę i odtąd, przynajmniej do 1753 r. w Bartoszycach mieszkały dwie rodziny żydowskie. Jednak od co najmniej 1779 r. w mieście już nie mieszkali Żydzi. W 1801 r. w Bartoszycach chciał osiąść kupiec żydowski ze Złotowa, który chciał się trudnić handlem hurtowym. Dyrektorium Generalne oddaliło jednak prośbę złotowianina, motywując decyzję tym, iż Żydzi z nowych prowincji pruskich (pozyskanych w wyniku rozbiorów Polski) nie powinni zmieniać miejsca zamieszkania.

Sytuacja osadnicza uległa zmianie w 1812 r., kiedy w życie wszedł edykt emancypacyjny. Na początku tego roku nie było w Bartoszycach Żydów, lecz już najprawdopodobniej pod koniec roku mieszkała tutaj jedna rodzina żydowska. W roku następnym zanotowano w mieście dwóch Żydów. W kolejnych latach społeczność rozrosła się do kilkudziesięciu osób. Żydzi trudnili się przede wszystkim handlem i kupiectwem. U schyłku okresu wojen napoleońskich bartoszyckie władze miejskie, aby spłacić zadłużenia wobec Francuzów i Rosjan, zaciągnęły pożyczki u dwóch berlińskich Żydów.

W latach 40. XIX w. wspólnota liczyła ponad 60 członków. Do końca stulecia jej wielkość oscylowała między 60 a 90 osobami, które stanowiły 1–2% ogółu mieszkańców. Przy Rastenburgerstraße (ob. Kętrzyńska) utworzono cmentarz wyznaniowy, a – prawdopodobnie w latach 50. XIX w. –  wzniesiono synagogę u zbiegu Młyńskiej Drogi (Mühlenweg) i ul. Synagogalnej (Synagogenstraße). Po 1847 r. utworzono gminę wyznaniową, która pierwotnie najprawdopodobniej obejmowała też Żydów z Bartoszyc i Frydlandu (ob. Prawdinsk, Rosja).

Najzamożniejszą rodziną żydowską w mieście byli Meyerowie, którzy swoją pozycję zbudowali na zyskach płynących z przedsiębiorstwa młynarskiego. Początki firmy „Mahlmühle Meyer” sięgały jeszcze czasów przed 1845 r., choć oficjalnie utworzono ją w 1878 r. Siedem lat później Meyer zatrudniał 18 robotników. W latach 30. XX w. w ramach firmy I. Meyer działały młyny parowy i wodny oraz parowa tłocznia oleju. Oprócz produkcji mąki, Meyerowie zajmowali się również m.in. handlem zbożem, paszami i nawozami sztucznymi. W 1919 r. przy Johanniterstraße wzniesiono dwa domy dla pracowników „młynów”. Do przedsiębiorstwa można było się dodzwonić telefonując na numer 1 i 100! Isaac Meyer aktywnie włączał się w życie lokalnej społeczności. W 1903 r. z okazji 25-lecia firmy przeznaczył na cele dobroczynne 1000 marek. W 1909 r. podczas uroczystego otwarcia remizy przekazał strażakom „pojazd operacyjny.

Na początku XX w. bartoszyccy Żydzi stanowili silnie zasymilowaną część społeczeństwa. W 1910 r. społeczność stała się najliczniejsza – tworzyło ją 95 Żydów, stanowiąc ok. 1,3% ogółu mieszkańców. W czasie I wojny światowej w szeregach armii niemieckiej poległo trzech żołnierzy pochodzenia żydowskiego związanych z Bartoszycami.

W 1933 r. w mieście żyło 64 Żydów na ok. 8 tys. mieszkańców (0,8%). Czynnych płatników gminy synagogalnej było 23. Członkami zarządu gminy byli: Isaac Meyer (posiadacz miejskiego telefonu nr 1), Martin Braun i Isidor Ascher. Funkcję kantora pełnił Benno Heimann. Gmina obejmowała także Sępopol – 25 Żydów, Iławę Pruską (ob. Bagrationowsk, Rosja) – 12 Żydów,  Uderwangen  (ob. Czechowo, Rosja) – 4 Żydów. Posiadała synagogę przy Synagogenstrasse 8, cmentarz oraz rzeźnię rytualną[1.1].

Zaawansowane procesy asymilacyjne nie przeszkodziły w rozwijaniu się nastrojów antysemickich, zwłaszcza po zakończeniu I wojny światowej. Uważano, że rozrost społeczności żydowskiej zbiega się z okresami kryzysów państwa pruskiego i niemieckiego. Antysemityzm nasilił się w 1933 r. wraz z dojściem do władzy NSDAP. Już w kwietniu tego roku doszło do pierwszych bojkotów żydowskich sklepów. W 1934 r. zmuszono Isaaca Meyera do sprzedaży „aryjskim” właścicielom swojego olbrzymiego przedsiębiorstwa. Wskutek prześladowań Żydzi wyzbywali się kolejnych majątków i opuszczali Bartoszyce, wyjeżdżając przede wszystkim do Berlina lub decydując się na emigrację, m.in. do Stanów Zjednoczonych.

W czasie Nocy Kryształowej, z 9 na 10 listopada 1938 r. spalono synagogę. W 1937 r. w Bartoszycach było jeszcze 12 rodzin żydowskich, w 1939 r. – już tylko 12 osób.

Wśród ofiar Zagłady znajdują się nazwiska 19 osób urodzonych lub mieszkających w Bartoszycach. Zostały one osadzone w więzieniu w Luckau i obozie w Buchenwaldzie, a następnie wywiezione do gett w Terezinie, Rydze i Łodzi. Miejscami ich śmierci stały się niemieckie nazistowskie obozy Auschwitz, Sobibór oraz Bernburg nad Saalą.

Bibliografia

• Graetz P., „Arisierung” der Mühlenwerke J. Meyer, [w:] Die Juden in Deutschland 1933–1945, red. W. Benz, München 1993.
• Hein M., Historia miasta Bartoszyce 1332–1932, Bartoszyce 2001.
• Kabus R., Juden in Ostpreussen, Husum 1998.
• Löwenstein L., Die jüdischen Gefallenen des Deutschen Heeres, der Deutschen Marine und der Deutschen Schutztruppen 1914–1918. Ein Gedenkbuch, Berlin 1932.