Pierwsze wzmianki o Żydach w Bełzie pochodzą z 1413 r., jednak prawdopodobnie wyznawcy judaizmu mieszkali tu już wcześniej[1.1]. Miasto było wzmiankowane na liście gmin żydowskich, obłożonych podatkiem królewskim w 1507 r. Już w tym czasie w Bełzie istniała synagoga. W 1538 r. w miejscowości mieszkało 27 żydowskich rodzin[1.2].
Na przełomie XVI i XVII w. rabinem w Bełzie był Joel syn Samuela Sirkes, słynny talmudysta i znawca halachy, autor dzieła "Beit Chadasz". W Bełzie przebywał też rabin Jehoszua syn Aleksandra ha-Kohen Falk, autor ksiąg "Beit Izrael" i "Sefer Meirat Enaim". W czasie powstania Chmielnickiego w latach 1648-1649 około 200 bełskich Żydów zmarło wskutek epidemii oraz głodu. Kolejnym ciosem dla społeczności żydowskiej był Potop Szwedzki, podczas którego zabito kilkadziesiąt dzieci[1.1.1].
Pierwszy przywilej dla gminy żydowskiej w Bełzie wydał król Zygmunt I Stary, a nabyte przez bełskich Żydów prawa potwierdzali później Zygmunt II August i Stefan Batory[1.1.2].
Na początku XIX w. Bełz stał się jednym z najpotężniejszych ośrodków chasydzkich. Założycielem miejscowej dynastii cadyków był Szalom Rokeach, zwany Sar Szalom. Był on uczniem Jakuba Icchaka Horowica, (hebr. יעקב יצחק הורוביץ) słynnego "Widzącego z Lublina”, dzięki którego rekomendacji w 1817 r. został rabinem Bełza. Po śmierci swego nauczyciela, Szalom Rokeach został uznany cadykiem. Pierwszy "Belzer Rebbe" był uznawany za cudotwórcę, potrafiącego wypędzać dybuki z ciał nawiedzonych przez nie osób oraz wyzwalać ludzkie dusze uwięzione w zwierzętach. Kładł nacisk na spełnianie dobrych uczynków i przestrzeganie nakazów religijnych, a liczne zagadnienia omawiał ze swoją żoną Małką. Po śmierci Szaloma Rokeacha w 1855 r. jego następcą został najmłodszy syn Jehoszua Rokeach (1855-1894), który zaangażował się w działalność polityczną i utworzył ortodoksyjne ugrupowanie Machzikei ha-Dat. W 1894 r. cadykiem został Isachar Dow syn Jehoszuy Rokeach, który pełnił tę funkcję do 1927 r [1.3].
W 1834 r. w Bełzu wzniesiona została Wielka Synagoga - monumentalny obiekt w stylu mauretańskim. W XIX wieku miasto stało się naukowym i duchowym centrum chasydyzmu galicyjskiego. Szczególną sławę zyskała bełska jesziwa. W 1880 r. w Bełzu mieszkało 2135 Żydów, którzy stanowili 51,7% ogółu mieszkańców. Do końca wieku liczba wyznawców judaizmu wzrosła do 2872 osób[1.1.1].
Bełzowi powszechnie przypisuje się popularną piosenkę „Majn sztetele Bełz”, jednak pojawiają się opinie, że źródłem inspiracji dla autora – urodzonego na Węgrzech Jacoba Jacobsa – było mołdawskie miasto Bielce (Bălți), w języku jidysz zwane również Belc.
W 1910 r. w Bełzie żyło 3625 Żydów, którzy stanowili 60,2% mieszkańców Bełza. Okres pierwszej wojny światowej przyczynił się do spadku liczby bełskich Żydów. Podczas spisu powszechnego w 1921 r. w Bełzie odnotowano obecność już tylko około 2100 osób pochodzenia żydowskiego, jednocześnie procentowy udział ludności żydowskiej w ogólnej liczbie mieszkańców spadł do 50,7%. W 1926 roku czwartym cadykiem bełskiej dynastii chasydzkiej został 49-letni Aaron syn Isachara Dowa Rokeach.
Po wybuchu II wojny światowej Bełz początkowo dostał się do radzieckiej strefy okupacyjnej, a 10 października 1939 r. – na mocy porozumienia III Rzeszy z ZSRR – zajęły go wojska niemieckie. Przez przejęciem miasteczka przez Niemców zdecydowana większość miejscowych Żydów zbiegła na wschód. W Bełzie naziści utworzyli obóz pracy przymusowej, do którego spędzili Żydów z okolicznych miejscowości. W maju 1942 r. w Bełzie przebywało 1540 Żydów. W dn. 2 czerwca 1942 r. około 1000 osób zostało deportowanych z Bełza do Hrubieszowa, skąd później trafili do obozu zagłady w Sobiborze. We wrześniu 1942 r. ten sam los spotkał 504 pozostawionych w Bełzie Żydów[1.1.1].
Cadyk Aaron syn Isachara Dowa Rokeach wraz z bratem Mordechajem po pobycie w kilku gettach, w maju 1943 r. uciekli do Budapesztu, skąd na początku 1944 r. przedostali się do Palestyny. Po przybyciu do Eretz Israel cadyk Aaron założył swój chasydzki dwór oraz jesziwę. Jego dzieło kontynuuje bratanek Isachar Dow syn Mordechaja z Biłgoraja.
Bełz do dziś stanowi cel pielgrzymek wielu chasydów, którzy odwiedzają groby cadyków na miejscowym cmentarzu. Dla ich potrzeb w ostatnich latach obok cmentarza wzniesiono hotel wraz z synagogą.
- [1.1] S. Spector, G. Wigoder, The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, New York 2001, vol. I, s. 104-15
- [1.2] A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa, s. 23-24
- [1.1.1] [a] [b] [c] S. Spector, G. Wigoder, The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, New York 2001, vol. I, s. 104-15
- [1.1.2] A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa, s. 23-24
- [1.3] A. Cała, H. Węgrzynek, G. Zalewska, Historia i kultura Żydów polskich. Słownik, Warszawa, s. 47-48
