Żydzi pojawili się w Białobrzegach najprawdopodobniej w drugiej połowie XVIII wieku. Pierwsze statystyki demograficzne, które uwzględniają ludność żydowską, pochodzą z 1821 roku. Miejscowość zamieszkiwało wówczas 505 osób, z czego 138 było Żydami (27,3%)[1.1].  W kolejnych latach liczba Żydów systematycznie wzrastała.  W 1827 r. wśród 785 mieszkańców 332 było Żydami (42,3%), a w 1862 r. na 932 białobrzeżan – 549 było wyznania mojżeszowego (58,9%)[1.2].

Początkowo białobrzeska ludność żydowska należała do gminy wyznaniowej w Przytyku. Własną gminę powołała dopiero w 1861 roku. Wtedy też powstała drewniana synagoga i – prawdopodobnie – cmentarz[1.3]. Budynek bożnicy mieścił też cheder i mykwę[1.4].

Pierwsza synagoga spłonęła w wyniku przypadkowego pożaru, do którego doszło 25 sierpnia 1867 roku. Gmina żydowska zwróciła się wówczas do gubernatora radomskiego o odszkodowanie i zgodę na budowę nowej bożnicy. Na ręce jej przedstawicieli – Abrama Hochberga i Chila Birnbauma – przekazano kwotę 500 rubli i zgodę na wystawienie nowej synagogi[1.5].

Kolejny pożar, który miał miejsce 23 lutego 1878 r., zniszczył mykwę i koszerną rzeźnię. Decyzję o ich odbudowie dozór bożniczy podjął dopiero w 1881 r., co miało kosztować gminę 1448 rubli. O pozwolenie na odbudowę mykwy gmina starała się jeszcze w 1893 roku[1.1.5].

Większość białobrzeskich Żydów nie była zamożna. W 1896 r. spośród 220 płatników podatku 14 należało do pierwszej (najbogatszej) klasy podatników, 109 należało do klasy IV (najbiedniejszej), zaś 35 w ogóle było zwolnionych od uiszczania tego zobowiązania[1.1.5].

W 1910 r. miejscowość nawiedził kolejny pożar. W jego wyniku ucierpiało 100 żydowskich domów. Gmina odbudowała się dzięki pomocy Żydów z Radomia. Wtedy też do Radomia Szraga Jair Rabinowicz (1815–1912) przeniósł utrzymywany przez siebie sąd chasydzki[1.6].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, w 1919 r. Białobrzegi zamieszkiwało 3578 osób, z czego 2200 było Żydami (61,4%). W późniejszych latach populacja miejscowości zmniejszyła się. Spowodowane to było m.in. migracją ludności do większych miast, jak Radom i Warszawa, w pierwszych latach po zakończeniu pierwszej wojny światowej[1.7]. W 1921 r. Białobrzegi liczyły 2419 mieszkańców, z czego 1418 było Żydami (58,6%)[1.8].

Podczas wyborów parlamentarnych w 1919 r. białobrzescy Żydzi mogli wybierać kandydatów m.in. spośród dwóch list żydowskich: Zjednoczonego Żydowskiego Komitetu Wyborczego i Poalej Syjon. Na pierwszą zagłosowało 526 osób. Lewicowi syjoniści znaleźli natomiast zaledwie dziewięciu zwolenników[1.1.5].

W następnych wyborach, które miały miejsce w 1922 r., białobrzescy Żydzi mogli wybierać m.in. kandydatów z czterech list żydowskich: Ogólnego Żydowskiego Związku Robotniczego w Polsce, Żydowskiego Robotniczego Komitetu Wyborczego, Bloku Mniejszości Narodowych oraz Żydowskiego Demokratycznego Bloku Ludowego. Na listę Bloku Mniejszości Narodowych padło 580 głosów, podczas gdy na pozostałe – ani jeden[1.1.5].

Podczas wyborów parlamentarnych w 1930 r. Żydzi mogli wybierać m.in. spośród dwóch list: Bundu i Poalej Syjon. Pierwsza znalazła 75 zwolenników, druga żadnego[1.1.5].

W 1936 r. miały miejsce wybory do rady gminy żydowskiej. Białobrzescy Żydzi wybierali kandydatów spośród pięciu list: nr 1 – ortodoksów, nr 2 – syjonistów, nr 3 i 4 – ortodoksów oraz nr 5 – rzemieślników. Najwięcej głosów – 102 – padło na listę nr 5, z której kandydowali sympatycy Bundu. Mandaty zdobyli blacharz Lejbuś Szpiegiel i szewc Moszek Dorfman. Druga pod względem poparcia uplasowała się lista nr 3, na którą padło 91 głosów. Do rady zostali wybrani z niej kupiec Dawid Kohn i kołodziej Mordka Waintraub. Na listę nr 4 padły 72 głosy. Mandaty otrzymali z niej rzeźnik Josek Birenbaum i szewc Icek Nuta. Na listę nr 1 i 2 padło po 49 głosów. Z pierwszej do rady dostał się kupiec Chaim Waintraub, z drugiej lekarz Henryk Sensieb[1.1.5].

Białobrzescy ortodoksi, socjaliści i syjoniści współpracowali z działaczami radomskimi. Pierwszy lokalny oddział partii politycznej powstał w mieście jednak dopiero w czerwcu 1939 roku. Był to oddział Ogólnożydowskiego Związku Robotniczego Bund w Polsce, który skupił ok. 30 działaczy ze Szlamą Szwarckopfem i Jorkiem Formanem. Ten ostatni stanął na czele Cukunftu, młodzieżówki partii. O wiele dłużej działały w miejscowości struktury nielegalnego ruchu komunistycznego. Jego znanymi działaczami narodowości żydowskiej byli Mendel Rajchama i Chaim Goldwaser[1.9].

W miejscowości działał lokalny oddział Kultur-Ligi. W 1929 r. w skład jej zarządu wchodzili m.in. Lejzor Miller, Icek Belcberg i Jankiel Tettenbaum. Oddział liczył ok. 30 członków. Organizował pogadanki, odczyty oraz prelekcje naukowe. Prowadził bibliotekę i kółko dramatyczne. Prenumerował też prasę bundowską, m.in. „Jugend Wekier” i „Fołkscajtung” [1.1.5].

W Białobrzegach prowadził działalność lokalny odział żydowskiej kasy pożyczek bezprocentowych Gemilus Chesed[1.1.5].

Miejscowym rabinem przez cały okres dwudziestolecia wojennego był Szaja Rajewski. Jako ostatniego rabina w Białobrzegach wymienia się natomiast Majlicha Blumenfelda[1.1.5].

Według księgi pamięci białobrzeskich Żydów, żydowskie dzieci uczęszczały wraz z polskimi do szkoły elementarnej przy ul. Kościelnej. W klasach I–II miały być jednak nauczane tylko przez żydowskich nauczycieli. Dopiero w następnych oddziałach lekcje miały się odbywać wspólnie z chrześcijańskimi rówieśnikami[1.10]. Mieszkaniec Białobrzegów wspomina natomiast, że żydowskie dzieci z klas I–III pobierały naukę w chederze, który miał się znajdować u zbiegu ul. 11 listopada i Suskiej (obecnie Żeromskiego). Dopiero po zakończeniu tej edukacji miały rozpoczynać naukę z dziećmi polskimi[1.11].

Aktywność ekonomiczna białobrzeskich Żydów okresie międzywojennym skupiała się na rzemiośle, handlu i usługach. W 1932 r. działało w mieście 228 zakładów rzemieślniczo-usługowych, z czego 101 należało do przedstawicieli ludności żydowskiej. Żydzi byli też posiadaczami 18 spośród 19 działających w miejscowości zakładów krawieckich. W rękach żydowskich znajdowało się również 6 spośród 11 istniejących w Białobrzegach piekarni, a także po 2 cukiernie i herbaciarnie[1.1.5]. Mieszkaniec miejscowości wspomina jednak, że większość Żydów należała do biedoty, trudniącej się drobnym rzemiosłem i handlem obnośnym[1.1.11]. Ten sam mieszkaniec zapamiętał, że Żydzi zajęli dominującą pozycję w handu prowadzonym przy ul. Krakowskiej. Bardziej okazałe domy przy tej ulicy miały należeć do nich. Przedstawicielami ludności żydowskiej miała być też większość handlarzy, którzy sprzedawali swe towary na odbywającym się co środę targu.

Innemu świadkowi zapadł w pamięć sklep mięsny prowadzony przez Joska Birenbauma. Miał on być otwarty także w niedzielę, do południa. Zapamiętał też, że Żydzi powszechnie sprzedawali śledzie[1.12].

Wymieniony wyżej Birenbaum w 1928 r. wziął udział wraz z Ickiem Baumgarenem w przetargu na wydzierżawienie rzeźni miejskiej. W 1928 r. inny białobrzeski Żyd Abram Koper zawarł z władzami miejscowości umowę na założenie w Białobrzegach oświetlenia elektrycznego. Według wspomnień do Żydów należały też młyn i tartak, usytuowane u zbiegu ul. Krakowskiej i 11 Listopada[1.1.12].

Mieszkaniec Białobrzegów zapamiętał, że po pierwszej wojnie światowej pojawiły się w miejscowości pierwsze samochody prywatne. Właścicielem jednego z dwóch wówczas takich aut miał być niewymieniony z nazwiska Żyd[1.1.12].

Świadek relacjonuje, że w pierwszych latach niepodległości z Białobrzegów do Radomia podróżowano żydowskim wozem nakrytym plandeką. W połowie lat dwudziestych pojawiły się natomiast połączenia autobusowe. Wtedy też dwóch białobrzeskich Żydów – Nusym Rozenberg i Abram Grunbaum – uruchomiło linię autobusową na linii Radom – Białobrzegi - Warszawa[1.1.12].

W 1939 r. w Białobrzegach mieszkało 1814 Żydów, co stanowiło 60% ludności miasta[1.13]. Było wśród nich 180 kupców i handlarzy, 328 rzemieślników, 141 robotników, 7 przedstawicieli wolnych zawodów oraz 28 bezrobotnych[1.1.12].

Wojska niemieckie wkroczyły do Białobrzegów 9 września 1939 roku. Władze okupacyjne nałożyły na Żydów kontrybucję w wysokości 40 tys. zł., co było sumą ogromną przy kondycji finansowej tamtejszej ludności żydowskiej. Żydów poddano też innym represjom – objął ich nakaz noszenia oznaczeń na ubraniach oraz konfiskaty mienia[1.14].

Władze niemieckie utworzyły Judenrat, którym kierował kupiec Abram Goldberg[1.15]. Funkcję sekretarza pełnił I. Tenenbaum[1.1.5]. Judenrat powołał 20-osobową policję żydowską, którą dowodził Nusym Minkowski[1.16].

W zimie na przełomie 1939 i 1940 r. władze okupacyjne zapędziły ludność żydowską do robót, m.in. odśnieżania lokalnych dróg, budowy mostów oraz pracy w lokalnych majątkach i Zakładach Energetycznych Okręgu Radomsko-Kieleckiego pracujących na rzecz Niemców[1.1.15].

W  kwietniu bądź maju 1941 r. Niemcy utworzyli otwarte getto, która zajęło część miejscowości, leżącą na zachód od ul. Krakowskiej[1.1.15]. Z terenu dzielnicy żydowskiej nie wysiedlono jednak wszystkich rodzin polskich, ze względu na trudne warunki lokalowe[1.1.5].

Niemcy przesiedlali do Białobrzegów Żydów z innych miejscowości. Wiosną 1941 r. trafiły tu 53 rodziny z Przytyku. Ludność żydowska przybywała też ze Stromca i Wyśmierzyc. W maju i sierpniu 1941 r. deportowano tu również Żydów z Warszawy. W lipcu bądź sierpniu 1942 r. do Białobrzegów trafili Żydzi z Jedlińska. Trafiała tu również ludność żydowska Warki, Mogielnicy, Grójca, Nowego Miasta nad Pilicą. Część przybyłych stanowili uciekinierzy z innych miejscowości, którzy liczyli, że znajdą w Białobrzegach lepsze warunki do egzystencji. Większość z nich była kompletnymi nędzarzami[1.17].

28 maja 1941 r. w białobrzeskim getcie utworzono Żydowską Samopomoc Społeczną, którą kierował lekarz dr Rafał Bułka. Racje żywnościowe ustanowione dla Żydów przez okupanta wynosiły wówczas jedynie 8 dekagramów chleba dziennie i 40 dekagramów cukru miesięcznie na jedną osobę. Dzięki Żydowskiej Samopomocy Społecznej w sierpniu 1941 r. przy ul. Polańskiej powstała tania kuchnia, która wydawała dziennie 600 skromnych posiłków, przeważnie bezpłatnych. W tym czasie o prawo do nich ubiegało się jednak ponad 1725 osób[1.1.5]. Tymczasem getto w tym okresie według oficjalnych statystyk mieściło 2865 Żydów[1.1.15].

Dzięki współpracy Żydowskiej Samopomocy Społecznej z Judenratem udało się też uruchomić szpital epidemiczny. Jego kierownikiem został A.N. Liberman. Placówka dysponowała jednak zaledwie 15 łóżkami. Tymczasem w getcie w zastraszającym tempie rozprzestrzeniała się czerwonka i tyfus[1.1.5].

W styczniu 1942 r. getto zostało zamknięte. Ludność żydowska nie mogła go opuszczać pod karą śmierci. Wielu jednak przekraczało jego granice w poszukiwaniu żywności, co częstokroć kończyło się tragicznie[1.18].

Patrole żandarmerii niemieckiej często wkraczały do getta. Rozstrzeliwały one wówczas Żydów, którzy zostali przyłapani na nienoszeniu opaski z gwiazdą Dawida, bądź też tych, o których wiedziano, że bez pozwolenia opuszczali teren dzielnicy żydowskiej. Szczególnym okrucieństwem wobec Żydów odznaczył się żandarm Joseph Pfalzgraf[1.19].

Ostateczna likwidacja getta została przeprowadzona przez Niemców we wrześniu bądź październiku 1942 roku. Policja żydowska pukała od drzwi do drzwi, nakazując Żydom gromadzić się na rynku. Do getta wkroczyła też żandarmeria niemiecka, policja polska oraz ukraińscy kolaboranci. Wymordowano na miejscu wszystkich pacjentów szpitala epidemicznego. Niemcy zabili też wielu chorych, starców i dzieci. Powojenna ekshumacja wykazała, że na terenie cmentarza pogrzebano 125 ciał[1.20].

Spośród Żydów zgromadzonych na rynku Niemcy wyselekcjonowali około 100 młodych zdolnych do pracy. Pozostali, ok. 3500 osób, zostali pognani w kierunku Dobieszyna. W trakcie marszu eskorta biła i mordowała tych, którzy nie byli w stanie dotrzymać tempa kolumnie. Na tych, którzy dotarli na miejsce, czekały bydlęce wagony, którymi zostali wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Treblince, gdzie znaleźli śmierć w komorach gazowych[1.21].

Grupa około 200 Żydów, wyselekcjonowanych wcześniej przez Niemców bądź przebywających w trakcie akcji likwidacyjnej w pracy poza gettem, została zamknięta w trzech domach w pobliżu rynku. Została ona zatrudniona przez hitlerowców do uporządkowania getta, pracy w Zakładach Energetycznych Okręgu Radomsko-Kieleckiego lub do innych zajęć na rzecz policji bezpieczeństwa. Większość z tych Żydów została przewieziona w grudniu 1942 r. do fabryki amunicji w Skarżysku-Kamiennej, skąd trafili do niemieckich nazistowskich obozów koncentracyjnych, m.in. do Częstochowy i Auschwitz. Kilku białobrzeskich Żydów przetrwało wojnę w niemieckich nazistowskich obozach pracy w Suchej, Pionkach i innych[1.22].

Nota bibliograficzna

  • Bialobrzegi, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and during the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 137.
  • Białobrzegi: studia i szkice z dziejów miasta, red. R. Renz, Radom 1999.
  • Krzemińska D., praca na konkurs Historia i kultura Żydów Polskich, Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, sygn. VI/2004/123.
  • Penkalla A., Żydzi na terenie guberni radomskiej w latach 18151862, Radom 1991.
  • Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Margaree, M. Dean, 2012, ss. 199–200.
  • Sefer zikaron le-kehilat Bialobrzeg, Tel Awiw 1991 [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/Bialobrzegi/Bialobrzegi.html  [dostęp: 9.09.2014].
  • Wziątek M., praca na konkurs Historia i kultura Żydów polskich, Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, sygn. VI/2004/121.
Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Wziątek M., praca na konkurs Historia i kultura Żydów polskich, sygn. VI/2004/121.
  • [1.2] Penkalla A., Żydzi na terenie guberni radomskiej w latach 18151862, Radom 1991, s. 138.
  • [1.3] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Wziątek M., praca na konkurs Historia i kutura Żydów polskich, sygn. VI/2004/121.
  • [1.4] Wiech S., Miasto w okresie niewoli narodowej, [w:] Białobrzegi: studia i szkice z dziejów miasta, red. R. Renz, Radom 1999, s. 71.
  • [1.5] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Wziątek M., praca na konkurs Historia i kultura Żydów polskich, sygn. VI/2004/121.
  • [1.1.5] [a] [b] [c] [d] [e] [f] [g] [h] [i] [j] [k] [l] [m] [n] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Wziątek M., praca na konkurs Historia i kultura Żydów polskich, sygn. VI/2004/121.
  • [1.6] Bialobrzegi, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 137.
  • [1.7] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Wziątek M., Historia i kultura Żydów polskich, sygn. VI/2004/121.
  • [1.8] Bialobrzegi, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and during the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, s. 137.
  • [1.9] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Krzemińska D., praca na konkurs Historia i kultura Żydów polskich, sygn. VI/2004/123.
  • [1.10] Sefer zikaron le-kehilat Bialobrzeg, Tel Awiw 1991 [online] https://www.jewishgen.org/yizkor/Bialobrzegi/Bialobrzegi.html  [dostęp: 09.09.2014].
  • [1.11] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Krzemińska D., praca na konkurs Historia i kultura Żydów Polskich, sygn. VI/2004/123.
  • [1.1.11] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Krzemińska D., praca na konkurs Historia i kultura Żydów Polskich, sygn. VI/2004/123.
  • [1.12] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Krzemińska D., praca na konkurs Historia i kultura Żydów Polskich, sygn. VI/2004/123.
  • [1.1.12] [a] [b] [c] [d] Archiwum Fundacji Shalom, Białobrzegi, Krzemińska D., praca na konkurs Historia i kultura Żydów Polskich, sygn. VI/2004/123.
  • [1.13] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M, Dean, Bloomington 2012, s. 199.
  • [1.14] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Bloomington 2012, red. G.P. Magargee, M. Dean, s. 199.
  • [1.15] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M. Dean, 2012, s. 199.
  • [1.16] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2: Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M. Dean, 2012, s. 199.
  • [1.1.15] [a] [b] [c] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M. Dean, 2012, s. 199.
  • [1.17] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M. Dean, 2012, s. 199.
  • [1.18] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M. Dean, 2012, s. 199.
  • [1.19] Piątkowski S.,Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M. Dean, 2012, s. 199.
  • [1.20] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Magargee, M. Dean, 2012, s. 200.
  • [1.21] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Margaree, M. Dean, Bloomington 2012, s. 200.
  • [1.22] Piątkowski S., Dean M., Białobrzegi, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 19331945, t. 2, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, red. G.P. Margaree, M. Dean, 2012, s. 200.