Osadnictwo żydowskie w okolicach Bydgoszczy miało miejsce jeszcze w wiekach średnich. Przywilej królewski z 1555 r. zakazywał Żydom na zamieszkiwanie w tym mieście. Napływający Żydzi skoncentrowali się na sąsiadującym z nim Fordonie, gdzie funkcjonowała już gmina żydowska. Nowy etap osadniczy w mieście nad Brdą rozpoczął się od około 1766 r., a po pierwszym rozbiorze Polski (1772 r.) zanotowano w Bydgoszczy cztery rodziny żydowskie.  W 1774 r. Żydów w Bydgoszczy było 11. W 1804 r. – 40, 1816 – 233, 1837 – 420, 1842- 683, 1852 – 820, 1861 – 1372, 1871 – 1963. Stanowili kolejno od 0,7% do 7,8 % mieszkańców miasta. W ostatnich trzech dekadach XIX stulecia ludność żydowska miasta zmniejszyła się.

Według Heppnera i Herzberga gmina żydowska w Bydgoszczy powstała jeszcze pod koniec XVIII wieku. Na początku XIX w. miejscowi Żydzi zorganizowali dom modlitwy oraz szkółkę religijną dla chłopców. Od lat dwudziestych XIX w. zabiegali o zgodę na budowę synagogi. W 1816 r. na Wzgórzu Wissmanna zezwolono im założyć cmentarz.

W 1834 r. zakończono budowę pierwszej bydgoskiej synagogi, której wnętrza doposażano przez następne sześć lat. Około 1882 r. jej budynek został sprzedany i rozebrany. W 1882 r. rozpoczęto budowę nowej synagogi, o którą zabiegano od lat sześćdziesiątych. Jej budynek oddano do użytku dwa lata później. W sąsiedztwie synagogi do końca lat dziewięćdziesiątych powstało kilka instytucji życia żydowskiego (np. biuro gminy, szkoła żydowska i rzeźnia rytualna).

Żydzi bydgoscy w końcówce XIX w. zajmowali się handlem i rzemiosłem. Sprzedawali produkty rolne, konie, skóry, cygara, prowadzili lombardy i obsługiwali transport rzeczny. Niektórzy zmonopolizowali lokalny rynek handlem suknem. Wśród Żydów byli też przedstawiciele wolnych zawodów – przewagę mieli księgarze i przemysłowcy. Zaczęli oni liczyć się w świecie biznesu i finansów (np. Aronsohnowie). Żydowscy bankierzy, adwokaci, notariusze, lekarze, nauczyciele i publicyści weszli w skład władz miejskich i reprezentowali miasto w berlińskim parlamencie.

W początkach XX w. działało w mieście kilkanaście organizacji i stowarzyszeń, niektóre z nich powstały jeszcze w połowie XIX w. – m.in. Towarzystwo Odwiedzania Chorych i Umierających, Bractwo Pogrzebowe „Chewra Kadisza” (z obowiązującym od 1850 r. statutem),  Związek Braterski „Chewra Achim” (od 1869 r.), Stowarzyszenie dla Popierania Żydowskiej Historii i Literatury oraz Towarzystwo Pomocy Niemieckim Żydom w Berlinie. Oddział Bydgoszcz.

W  początkach Polski Odrodzonej nastąpił w mieście odpływ ludności żydowskiej. W latach 1919–1922 miasto opuściło około 1 tys. Żydów. Wkrótce jednak zostało zasiedlone przez nowych Żydów, głównie z terenów tzw. Kongresówki. W 1923 r. było ich w mieście 823, w 1928 r. – 1480, 1930 r. – 1644, 1932 r. – 1907, 1934 r. – 1971, 1936 r. – 2101, 1938 r. – 2042 i 1939 r. – 2057. W 1920 r. Żydzi stanowili  0,7%, a w 1939 r. – 1,4% ogółu mieszkańców miasta.

Osadnictwo żydowskie skupiło się w centrum miasta w sąsiedztwie kompleksu synagogalnego – na ulicach Długiej, na Podwalu, Wełnianym Rynku, Starym Rynku, Jezuickiej. Żydzi zamieszkiwali też Śródmieście – ulice: Dworcową, Gdańską, Marszałka Focha, Jagiellońską i Cieszkowskiego. W 1935 r. na obszarze bydgoskiej gminy wyznaniowej naliczono 189 przedsiębiorstw prowadzonych przez jej członków. Do największych należała m.in. hurtownia „Elhardt i S-ka” oraz składy: futer i skór, cykorii i kawy, a także niektóre sklepy manufakturowe oraz z galanterią i łokciowizną. Dość liczną grupę wśród bydgoskich Żydów stanowili rzemieślnicy. W 1937 r. działało w mieście 50 żydowskich przedsiębiorstw rzemieślniczych. Dominowali krawcy, cholewkarze i kuśnierze. Liczna była też żydowska inteligencja. Przed wybuchem drugiej wojny światowej Bydgoszcz zamieszkiwało 47 urzędników, 6 lekarzy i dentystów, 5 inżynierów, 2 adwokatów, 2 wojskowych oraz rysownik, muzyk, redaktor. Niewielką grupę w strukturze społeczno-zawodowej przedwojennego miasta stanowili żydowscy przedstawiciele żydowskiej klasy robotniczej: przedsiębiorcy i robotnicy.

Przez cały okres międzywojenny powstało w mieście wiele organizacji społeczno-zawodowych, kulturalno-oświatowych oraz partii politycznych. Już np. w 1923 r. kupcy utworzyli oddział Towarzystwa Kupców Żydowskich W połowie lat dwudziestych zawiązano oddział Centralnego Związku Rzemieślników Żydów. W 1934 r. powstało Stowarzyszenie Żydowskich Handlarzy Domokrążnych i Drobnych Kupców. Swoje organizacje posiadali  młodzi – np. od 1924 r. działał w Bydgoszczy Związek Młodzieży Żydowskiej, a w latach trzydziestych dość aktywna była młodzieżówka syjonistów-rewizjonistów: „Bejtar”. Jeśli chodzi o ugrupowania polityczne, to przez całe międzywojnie największym zainteresowaniem cieszyli się zwolennicy obozu syjonistycznego, który tworzyły: Organizacja Syjonistyczna i Organizacja Ogólnych Syjonistów. Szczególnie widoczne było to przy okazji wyborów do władz gminy. W 1937 r. swoich kandydatów na członków zarządu gminy wystawili: Żydowski Blok Demokratyczny, Syjoniści Rewizjoniści, Związek Rzemieślników Żydowskich, Blok Syjonistyczno-Gospodarczy, Zjednoczony i Bezpartyjny Blok Rzemieślników i Drobnych Kupców oraz Lista Syjonistyczna. Najwięcej głosów zdobyli przedstawiciele ugrupowań syjonistycznych. Natomiast niewielkim powodzeniem cieszył się opozycyjny do organizacji syjonistycznych, zawiązany w mieście jako oddział w 1938 r., Powszechny Żydowski Związek Robotniczy „Bund”.

Przypuszcza się, że przed zajęciem miasta przez Niemców (3–4 września 1939 r.) co najmniej połowa Żydów opuściła Bydgoszcz. Kilkadziesiąt osób zginęło podczas pierwszych aresztowań. Do 4 października prawie wszystkich Żydów osadzono w budynkach koszarowych przy ulicy Artyleryjskiej i Warszawskiej. Ponadto w koszarach przy Gdańskiej niemieccy okupanci zorganizowali „Judenbarak”. Zburzono synagogę oraz zniszczono cmentarze. Część bydgoszczan została rozstrzelana w lasach w okolicach Tryszczyna, Rynkowa, Koronowa, Borówna. Pod Miedzyniem rozstrzelano w październiku Żydów fordońskich. W Fordonie, w tzw. Dolinie Śmieci, zabito około 400 Żydów z Bydgoszczy i okolic.

Pewna grupa bydgoszczan znalazła się w getcie w Tomaszowie Mazowieckim, a stamtąd trafiła do obozu zagłady w Treblince; część też przebywała w getcie warszawskim. W latach 1941-1943 w bydgoskim więzieniu przetrzymywano Żydzi z Gdańska, a w 1944 r. w więzieniu śledczym Gestapo przy Wałach Jagiellońskich – około 250 Żydów z Polski, Węgier, Austrii, Rumunii i Francji. W lipcu 1944 r. do Komanda Bydgoszcz, stanowiącego podobóz Bromberg Brahnau, trafiło transportami z KL Stutthof ponad 805 więźniarek. Przesiedleni bydgoszczanie ginęli m.in. w komorach Auschwitz, w Dachau i Stutthof. Niejaki Abram Bitter, urzędnik, pojawia się jako przymusowy grabarz w warszawskiej relacji Szlamy Winera (początek 1942 r.), czyli pierwszym szczegółowym doniesieniu na temat obozu zagłady w Chełmnie nad Nerem, miejsca eksterminacji Żydów z obszaru Kraju Warty.  W styczniu 1945 r. w okolicach Bydgoszczy i Fordonu znalazło się około 1500 żydowskich więźniarek różnej narodowości z podobozu Chorab, przypisanego do KL Stutthof.

Szacuje się, że wojnę przeżyło około 100–120 żydowskich mieszkańców Bydgoszczy. W tamtejszym Komitecie Wojewódzkim Centralnego Komitetu Żydów Polskich w czerwcu 1946 r. zarejestrowano 75 osób. W tym samym roku Wydział Oświaty bydgoskiego oddziału CKŻP zorganizował półinternat dla dzieci, założona została też Biblioteka Żydowska. Rok wcześniej – Kuchnia Ludowa. Pod koniec lat czterdziestych bydgoski oddział CKŻP liczył około 250–270 osób, choć dane dotyczą również miast: Torunia, Golubia, Rypina, a nawet Koszalina. W grudniu 1948 r. oddział liczył już 247 członków. W pierwszej połowie lat pięćdziesiątych żydowskich mieszkańców miasta było około 150. Dekadę później było tylko 48 osób, a na początku lat siedemdziesiątych – kilkunastu.

Od 1951 r. żydowskie życie organizował bydgoszczanom oddział Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego Żydów w Polsce. Inne organizacje – powstałe po 1945 r. – jeszcze w końcówce lat czterdziestych uległy likwidacji (np. oddział Towarzystwa Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej). Liczba osób decydujących się na emigrację po tzw. wydarzeniach marcowych wzrastała z roku na rok, a likwidacja w 1971 r. oddziału TSKŻ niemalże przyczyniła się do kresu istnienia społeczności żydowskiej w Bydgoszczy. Nieliczni, którzy w latach siedemdziesiątych XX w. pozostali w mieście, nie odbudowywali już struktur życia społecznego. W 2002 r., według danych spisu powszechnego, w Bydgoszczy żyło jedenaście osób pochodzenia żydowskiego.

Przemysław Nowicki 

Bibliografia

• Alabrudzińska E., Żydowska Gmina Wyznaniowa w Bydgoszczy (1920–1939), [w:] Emancypacja – asymilacja – antysemityzm. Żydzi na Pomorzu w XIX i XX wieku, red. Z. H. Nowak, Toruń1992.
• Alabrudzińska E., Mniejszości wyznaniowe w Bydgoszczy w latach 1920–1939, Toruń 1995.
• Biegański Z., Mniejszość żydowska w Bydgoszczy 1920–1939, Bydgoszcz 1999.
• Kawska-Jedlińska A., Kawski T., Społeczność żydowska w Bydgoszczy w XX wieku, Bydgoszcz 2015.
• Kawski T., Zyglewski Z., Żydzi w Fordonie. Zarys dziejów, [w:] Żydzi w Fordonie. Dzieje – kultura – zabytki, red. T. Kawski, Bydgoszcz 2008.
• Kemlein S., Żydzi w Wielkim Księstwie Poznańskim 1815–1848. Przeobrażenia w łonie żydostwa polskiego pod panowaniem pruskim, Poznań 2001.
• Nowicki P., Zanim „przybył z zaświatów”, nazywał się Winer. Krąg rodzinny i konspiracyjny Szlamka, uciekiniera z ośrodka zagłady w Chełmnie nad Nerem, „Zagłada Żydów. Studia i Materiały. Pismo Centrum Badań nad Zagładą Żydów Instytutu Filozofii i Socjologii Polskiej Akademii Nauk” nr 5, Warszawa  2009.
• Skupień A., Ludność żydowska w województwie poznańskim w latach 1919–1938, Poznań 2007.