Pierwsi Żydzi pojawili się w Bobolicach dopiero w 1717 r., mimo że opłata za pozwolenie na osiedlenie się w mieście, w wysokości 6 talarów, ustalona została już w 1712 roku. Wzmianki z 1717 r. podają, że w mieście tymczasowo zamieszkał David Salomon ze Złotowa wraz z pięcioma innymi Żydami, którzy szukali schronienia przed niespokojną sytuacją, jaka panowała wówczas w Polsce. Salomon ubiegał się wówczas o pozwolenie za zamieszkanie w Szczecinku.

Od 1728 r. w Bobolicach mieszkał Michael Fischel, który płacił za ochronę ze strony państwa 19 talarów i 4 grosze. Dokument z przywilejami otrzymał dnia 28 października 1718 r., za cenę 41 talarów, mimo iż nie posiadał on „dobrego świadectwa”, o czym donosiło sprawozdanie Über das Judenwesen in Hinterpommern („O ludności żydowskiej na Pomorzu Tylnym”) z 1731 roku. W 1737 r. w gospodarstwie Fischela mieszkało 7 osób – on, jego żona, synowie David i Mendel, córka Maria oraz dwóch służących. Miał on jeszcze jednego syna i jedną córkę, którzy jednak mieszkali w Polsce.

W latach pięćdziesiątych w Bobolicach mieszkały już trzy rodziny żydowskie liczące w sumie 14 osób. W 1764 r. płaciły one razem 25 talarów i 12 groszy za ochronę. Istniała wówczas lista, na której znajdowali się ci z pomorskich Żydów, którzy „w zamian za otrzymanie ochrony zobowiązali się do corocznego sprzedawania za określoną kwotę wyrobów z tamtejszej fabryki [królewskiej pruskiej manufaktury porcelany] za granicą”. Na liście tej znajdował się Jacob Moses z Bobolic. Jak wynika z zachowanego pokwitowania z 22 kwietnia 1767 r. zapłacił on rządowi w Berlinie 600 talarów. Gdy w 1779 r. mieszkający w Karlinie Israel Salomon chciał ożenić się z Henne Isaac z Bobolic musiał opłacić ślub przyjmując od rządu wełnę, a eksportując porcelanę.

Z danych wynika, że w 1782 r. w Bobolicach mieszkało 22, a dwa lata później 25 Żydów. Podobnie jak to miało miejsce w przypadku innych miast pomorskich, wyłączność na handel bursztynami przekazana została żydowskiemu przedsiębiorcy. W 1785 r. w Berlinie odrzucił wniosek handlarzy z Bobolic, którzy domagali się zakazania tamtejszym Żydom handlu papierem, prochem, złomem oraz białym i niebieskim krochmalem, „ponieważ żaden związek rzemieślników ani gildia nie jest uprawniona do handlu wyłącznie tymi towarami”. Było to rozporządzenie wydanie przez Pommersche Kammer (Izba Pomorska). Magistrat miał w latach 1807–1812 wszcząć postępowanie przeciwko niezrzeszonym jeszcze Żydom z Bobolic.

Po roku 1810 liczba Żydów zamieszkałych w Bobolicach wzrosła, głównie dlatego, że osiedlali się tam Żydzi z Prus Zachodnich, a także przybyli z innych miast Pomorza. W roku 1812 mieszkało w mieście 21 rodzin żydowskich, co stanowiło w sumie 51 osób. Cztery lata później liczba ta wzrosła do 77, a w 1831 r. – aż do 139. Statystyki o prawdopodobnie najwyższych wartościach pochodzą z roku 1865, kiedy to gmina liczyła 199 członków. W dokumentach z Bobolic z lat 1815–1874 odnajdujemy 89 nazwisk osób pochodzenia żydowskiego, mieszkających tam choćby przez krótki czas.

Ponieważ liczba dzieci żydowskich również rosła, należało zorganizować dla nich szkołę oraz zatrudnić nauczycieli. Za możliwość posyłania dzieci do szkoły należało uiścić odpowiednią opłatę – 2 talary za syna i 40 groszy za córkę. W latach 1819–1873 odnotowano w gminie 54 przypadki zawarcia związku małżeńskiego oraz 281 zgonów, a średnia urodzeń wynosiła od 7 do 9 rocznie. Po wprowadzeniu nowego prawa w 1847 r. gmina żydowska opracowała własny, składający się z 81 paragrafów, statut, który w 1856 r. zatwierdzony został przez Nadprezydenta Miasta Szczecina (Stettiner Oberpräsident) hrabiego Behr-Negendanka.

Dnia 19 października 1883 r. statut został rozszerzony, a 12 lipca 1901 r. ustanowiony został nowy statut, bardzo podobny do poprzedniego. Został on zatwierdzony również przez Nadprezydenta Miasta Szczecina, barona von Mackensena, 4 lipca 1901 roku. W latach 80. i 90. wieku XIX liczba ludności żydowskiej w Bobolicach była względnie stała i wynosiła ok. 149 osób, co stanowiło 3% całej ludności miasta.

Na przełomie XIX i XX w. budżet gminy wahał się od 1400 do 1500 marek, funkcjonowały w niej też wtedy Stowarzyszenie Kobiet (Frauenverein) oraz Stowarzyszenie Chorych (Krankenverein). W 1899 r. przez krótki okres czasu gmina bobolicka liczyła 160 Żydów. W roku 1903 ich liczba wynosiła jeszcze ok. 116, potem jednak zaczęła spadać i w 1911 r. wynosiła już tylko 75 osób. Budżet gminy nie uległ większym zmianom. Od 1885 r. w gminie działała Chewra Kadisza, a także Żydowski Związek Kobiet (Israelitischer Frauenverein).

Na przełomie roku 1924 i 1925 w Bobolicach mieszkało ok. 67 Żydów. W 1930 r. w mieście odnotowano 62 osoby pochodzenia żydowskiego, które stanowiły ok. 1% całej ludności miasta. Spis z tego okresu podaje nam jedynie nazwiska 23 osób. Z kolei według spisu z 1935 r. w Bobolicach żyło jeszcze 26 czynnych zawodowo osób pochodzenia żydowskiego.

Ostatnim zatrudnionym w gminie żydowskiej urzędnikiem był nauczyciel i kantor Joachim Lachotzke (1937–1942), który jednocześnie pełnił tę samą funkcję w gminie w Słupsku. W 1942 r. został on wywieziony na wschód wraz z całą rodziną.

W pierwszych latach po przejęciu władzy przez narodowych socjalistów, większość prowadzonych przez Żydów przedsiębiorstw i sklepów mogła jeszcze funkcjonować. W maju 1939 r. w mieście przebywało jeszcze 14 Żydów. Nie wiadomo, czy komuś udało się później opuścić miasto, podobnie jak nie wiadomo, czy Żydzi z Bobolic znaleźli się w lipcu 1942 r. wśród Żydów transportowanych na wschód. W sierpniu 1942 r. 3 osoby pochodzenia żydowskiego z Bobolic były na liście osób deportowanych z Berlina do Terezina (Theresienstadt).

Nota bibliograficzna:

  • Salinger G., Zur Erinnerung und zum Gedenken. Die einstigen jüdischen Gemeinden in Pommern, t. 2, New York 2006, ss. 345–354.
Drukuj