Do 1862 r. Żydom nie wolno było osiedlać się w Busku, które było własnością katolickiego zgromadzenia zakonnego norbertanek. Zamieszkiwali więc okoliczne wsie. Wiadomo jednak, że w 1850 r. mieszkało nielegalnie w Busku 30 rodzin żydowskich, które wynajmowały mieszkania u chrześcijan. Napływ ludności żydowskiej do Buska nastąpił po 1862 r. i z końcem kolejnego dziesięciolecia populacja ludności żydowskiej Buska wynosiła 384 osób. Gmina żydowska obejmująca miasto Busko oraz gminę wiejską Busko powstała w latach osiemdziesiątych XIX wieku. Zbudowano wówczas drewnianą bożnicę i założono cmentarz. Społeczność żydowska posiadała także kostnicę i dom stróża przy cmentarzu. 

Żydzi odgrywali znaczącą rolę w życiu gospodarczym miasteczka. Stanowili zaplecze usługowe dla mieszkańców miasteczka oraz przybywających do niego kuracjuszy. Wytwórnię cukierków posiadał M. Binansztok, wody sodowej – L. Szenkier, drukarnię – J. Tapioł, młyny: J. Guzendhajt, A. Rozen, olejarnie: H. Herszkowicz, Sz. Kasza, zakłady krawieckie: I. Bieda, Ch. Fajertak, S: Flajszakier, Ch. Dalewicz, Sz. Gdalewicz, F. Lajtman, Ch, Nisenbaum. Piekarzami byli: W. Birenbaum, J. Hefler, Sz. Lipkowicz, M. Nożyk. Zakłady szewskie prowadzili M. Berkowicz, I. Lewandowski, F. Oszenkier, B. Wajnberg, a zegarmistrzowskie: A. Erlich, B. Oberman, S. Klajnplac. Handlowali tekstyliami: Ch. Cukierman, Sz. Grojs, D. Kurc, Sz. Wincyster; bydłem: E. Herszkowicz, J. Lewkowicz; drewnem J. Fiszel, A. Wygodny; galanterią: M. Herszkowicz, N. Herszkowicz, M. Strosberg, J. Tapioł; jajami – C.Taubenblatt; nabiałem: Lejb Taubenblatt, Lejzor Taubenblatt; obuwiem: L. Herszkowicz, M. Pasternak; piwem – M. Kaufman; artykułami spożywczymi: J. Brun, Sz. Gertner, I. Kaufman, K. Kaufman, I. Lewkowicz, J. Rosenberg, M. Rozencwajg, W. Szpiegielman, E. Tajtelbaum, N. Wajsblat, M. Zajfman, szkłem D. Tajtelbaum, zbożem: L. Pfefer, M. Cukier, L. Taubenblat, żelazem: Ch. Prajs, Sz. Rozenberg. Restauracje prowadzili: D. Goldberg, J. Herszkowicz, J. Sylman. Żydzi byli także właścicielami kilku hoteli i pensjonatów w mieście, takich, jak „Bristol”, „Brzozówka”, „Wersal”, „Willa angielska”.

Po I wojnie światowej, w 1921 r., w Busku mieszkało 1464 Żydów (37,1% mieszkańców). Buska społeczność żydowska wzniosła murowaną synagogę w miejsce drewnianej. W budynku synagogi znajdowało się mieszkanie rabina, kancelaria zarządu gminy oraz koszernia ptactwa. Gmina posiadała też dom modlitw przy ul. Kilińskiego, nie było natomiast mykwy. Kąpiele rytualne odbywały się w prywatnej łaźni Ch. Wajcmana. Główny dochód gminy pochodził z uboju. 

W 1917 r. zarejestrowano w Busku Żydowskie Stowarzyszenie Biblioteki Miejskiej, w 1921 r. – Żydowskie Stowarzyszenie Biblioteki, w 1924 r. – Żydowskie Stowarzyszenie „Kadima”, w 1926 r. – Stowarzyszenie Biblioteki I. L. Pereca, w 1936 r. –  Żydowską Organizację Ha-Szomer Ha-Cair. 

Po zajęciu miasta przez Niemców we wrześniu 1939 r. w mieście znalazły się jednostki Kripo (policja kryminalna), Gestapo, Żandarmerii (mającej siedzibę w willi „Wersal”) oraz jednostka polskiej policji granatowej. Wiosną 1940 r. utworzono Judenrat. Przewodniczącym został Szaja Gertner. Do miasta napływali uchodźcy – Żydzi z okolicznych miejscowości. W grudniu 1940 r. populacja Żydów w Busku wynosiła 1700 osób. W styczniu 1941 powstał komitet samopomocy na okręg Busko (Kreis Busko). Wśród jego władz znajdowała się lekarka Aniela Goldschmied. Komitet zajmował się głównie dystrybucją żywności i drobnych artykułów codziennej potrzeby.

Na przełomie 1940 i 1941 r. do Buska i innych miejscowości z okręgu deportowano Żydów z Radomia (1500 osób) i Płocka (966 osób). Spowodowało to ogromne przeludnienie. Wiosną 1941 r. Niemcy utworzyli w mieście otwarte getto. Obejmowało ono dwie lub trzy ulice, w tym z pewnością ul. Stopnica, przy której stała synagoga. Za opuszczanie getta groziła początkowo kara finansowa, później wprowadzono karę śmierci. 

W getcie funkcjonował szpital zakaźny, izolatka dla chorych oraz komitet do spraw higieny kierowany przez dr. Anielę Goldschmied i dr. L. Zareckiego, który zarządzał kąpiele i przeprowadzał inspekcje czystości w domach. Komitet samopomocy społecznej organizował także naukę dla dzieci z pierwszej i drugiej klasy. W getcie w październiku 1941 r. funkcjonowało jeszcze sporo żydowskich przedsiębiorstw, w tym wiele zakładów krawieckich. Latem 1942 r. 670 mężczyzn wysłano do pracy przy modernizacji drogi Busko – Wiślica.

Liczba Żydów do października 1942 r. wzrosła do około 2 tys., głównie wskutek przymusowych przesiedleń z innych miejscowości. W końcowym okresie funkcjonowania getta było ono bardzo zatłoczone. 1 października 1942 r. dzielnicę otoczyły oddziały żandarmerii. W dniu wywózki okupanci kazali Żydom wyjść z domów w ciągu 5 minut i ustawić się w rzędach po 10 osób. Dzieci i starcy zostali zabici na miejscu. Tych, których Niemcy znaleźli w kryjówkach, od razu rozstrzeliwano. Niemcy nakazali Żydom marsz do Jędrzejowa (oddalonego o 38 kilometrów), stamtąd wysłali ich do obozu zagłady w Treblince. Po drodze, w Pińczowie, przeprowadzili selekcję i część Żydów wysłali do pracy w fabryce HASAG (Hugo Schneider AG) w Skarżysku-Kamiennej. Pewna liczba osób zdołała uciec w czasie przeprawy przez rzekę Nidę za Pińczowem. W Busku-Zdroju w pomoc Żydom angażowała się m.in. Irena Budzyńska, która pomogła uratować życie wielu osobom.

Bibliografia

• Guldon Z., Źródła do dziejów mniejszości etnicznych na Kielecczyźnie w okresie I wojny światowej w Archiwum Państwowym w Kielcach, [w:] Ludność żydowska w regionie świętokrzyskim. Materiały z sesji naukowej w Starachowicach 17 X 1987 r., red. Z. Guldon, Kielce 1989.  
  
• Kraemer J., Busko [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 1939–1945, Vol. II, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A., red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012.
• Maciągowski M., Jaka korzyść z uzdrowiska?, „Słowo Ludu” 2006, nr 16 A.
• Penkalla A., Żydowskie ślady w województwie kieleckim i radomskim, Radom 1992.
• Urbański K., Gminy żydowskie małe w województwie kieleckim w okresie międzywojennym, Kielce 2006.