Pierwsi Żydzi osiedlili się w Bieżuniu w pierwszej połowie XVIII w. za zgodą ówczesnego właściciela miasta Andrzeja Zamoyskiego. W 1764 r. mieszkało tutaj 20 rodzin żydowskich.
W 1794 r. w Bieżuniu działało 97 żydowskich rzemieślników. Do cechów należało jedynie 27 rzemieślników i drobnych kupców, w tym: 1 sukiennik, 4 handlarzy suknem, 1 introligator, 1 szklarz, 2 właścicieli pasmanterii, 6 krawców, 9 kupców, 1 kuśnierz i 2 rzeźników. Poza cechem pozostawała także akuszerka.
W latach sześćdziesiątych lub siedemdziesiątych XVIII w., przy rynku, w miejscu byłych koszar wojska saskiego, wzniesiono drewnianą bóżnicę. Już w 1839 r. bóżnica znajdowała się w stanie ruiny; zawaliła się w 1872 roku. Dozór Bóżniczy podjął w 1835 roku starania o wybudowanie nowej bożnicy. Jej projekt powstał jednak dopiero w 1873 r., a budowa trwała bardzo długo – od 1883 do 1902 roku.
W 1830 r. bieżuński Dozór Bóżniczy liczył 508 osób. Społeczność żydowska dysponowała cmentarzem. W połowie XIX w. w mieście działało 5 chederów. W 1912 r. rozpoczęła działalność jesziwa „Podstawy Tory“.
W latach siedemdziesiątych XIX w. poznańscy bankierzy Weiss i Senator założyli w Bieżuniu duży tartak. Deski i materiały budowlane trafiały do odbiorców z całego Królestwa Kongresowego. Część eksportowano. Drzewo spławiano Wkrą, Narwią i Wisłą do Gdańska. Działała także garbarnia należąca do członka gminy żydowskiej.
Po wybuchu I wojny światowej jesienią 1914 r. wycofujący się Rosjanie wysiedlili Żydów z Bieżunia. Część, mimo zagrożenia, niebawem powróciła do miasta.
W początkach XX w. swoją działalność polityczną rozpoczęli syjoniści. Lokalnym przywódcą tego ruchu w Bieżuniu był Lejb Kelman. W środowisku żydowskim działały również inne partie i ich przybudówki. Poza syjonistami, największym poparciem cieszył się socjalistyczny Bund oraz ortodoksyjna Aguda. W okresie międzywojennym na forum miejskim oraz wewnątrz gminy dochodziło do tarć między obozem ortodoksyjnym a syjonistycznym. Polaryzację postaw i wpływów w społeczności bieżuńskich Żydów ilustrują wyniki wyborów do władz gminy w 1931 roku. Bund uzyskał 38% głosów, a syjoniści i ortodoksi – po 30%.
Po wybuchu II wojny światowej w mieście nie utworzono getta. Żydzi z Bieżunia zostali w kilku turach wywiezieni przez Niemców do Mławy, Szreńska i Strzegowa. W 1942 r. zlikwidowano tamtejsze getta i wszyscy Żydzi zostali zamordowani przez Niemców w niemieckich nazistowskich obozach zagłady Auschwitz i Treblinka.
Więcej wiadomości o społeczności żydowskiej Bieżunia znaleźć można w polskim wydaniu Księgi pamięci Żydów bieżuńskich, tłum. A. Bielecki, przedmowa Sz. Weiss, red. i oprac. przypisów A. K. Wołosz, Bieżuń 2009.
Bibliografia
- Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 1939–1942, Warszawa 1984.
- Księga pamięci Żydów bieżuńskich, red. A. K. Wołosz, Bieżuń 2009.
