Dzieje Żydów w Bielsku-Białej  to – podobnie jak losy Bielska i Białej, które aż do 1951 r. były odrębnymi miejscowościami – dwie osobne historie. Starsze i bogatsze Bielsko istniało jako gród już w XI w., a prawa miejskie otrzymało w 1263 roku. Biała natomiast była wsią rolniczo-rzemieślniczą przy zamku obronnym na prawym brzegu rzeki Białej; samodzielną osadą rzemieślniczą została w 1613 r., a miastem dopiero w 1723 roku.

Początek żydowskiego osadnictwa na tych terenach jest związany z wojną trzydziestoletnią (1618–1648), w wyniku której nastąpiło wyludnienie wielu miast śląskich. Dążąc do poprawienia stanu finansów państwa, cesarz Ferdynand II złagodził politykę wobec Żydów, a w 1627 r. wydał edykt zezwalający im na osiedlenie się po zapłaceniu specjalnej opłaty w wysokości 40 tys. guldenów. Edykt cesarski zezwalał na warunkowe prowadzenie handlu i rzemiosła przez wyodrębnioną grupę Żydów uprzywilejowanych (niem. privilegierte Juden), których nazywano także Żydami dworskimi (niem. Hofjuden)[1.1]. Cesarz zezwolił im ponadto na dzierżawienie poboru ceł i podatków, mogli również nabywać domy na własność.

Ludność żydowska napływała z Moraw i Dolnego Śląska, przynosząc z sobą zachodnie wzorce organizacji życia społecznego i politycznego państwa, a także zwyczaje i obrządki religijne oraz język Żydów aszkenazyjskich.

Najstarsza wzmianka o obecności Żydów w Bielsku pochodzi z 1653 roku. Jest to informacja, że w mieście pobierał myto i handlował wódką mężczyzna zwany Mautjude (niem. „Żyd od myta”)[1.2]. Od XVI w. w Bielsku rozwijało się sukiennictwo, ceramika i handel, znaczne zyski czerpano także z wyrobu i sprzedaży alkoholu oraz gospodarki rolnej i rybnej, można więc przypuszczać, że bielscy Żydzi utrzymywali się w większości z handlu. Natomiast jeśli chodzi o Białą, to zeznania schwytanego w 1697 r. zbójnika beskidzkiego Mateusza Klimczaka, który stwierdził, że zrabowane przez siebie rzeczy sprzedał „Żydowi nad Białą”, pozwalają przyjąć, że tam Żydzi osiedlili się pod koniec XVII wieku.

W maju 1713 r. cesarz Karol VI wydał edykt tolerancyjny (niem. Toleranzpatent), zezwalający Żydom na osiedlanie się na Śląsku po opłaceniu specjalnego podatku tolerancyjnego. Edykt cesarski dzielił społeczność żydowską na dwie części: posesjonatów i nieposesjonatów (łącznie), którzy płacili niższy podatek, oraz Żydów tolerowanych. Edykt zabraniał Żydom m.in. dzierżawienia poboru ceł i podatków oraz handlu większością towarów[1.3].

W początkach XVII w. w sąsiedztwie dobrze prosperującego Bielska zaczęła wyrastać silna konkurencja gospodarcza – w 1710 r. w Białej utworzono komorę celną, a 9 stycznia 1723 r. osada otrzymała prawa miejskie. W Dziejopisie Żywieckim Andrzeja Komonieckiego z 1715 r. znajdujemy informację, że browary w Białej i Lipniku były dzierżawione przez Żyda Jakuba Lazarowicza. Do 1723 r. w Białej zamieszkiwały dwie lub trzy rodziny żydowskie, posiadające cztery domy. Tutejsi Żydzi utrzymywali się z dzierżawy browarów i szynków, a z czasem coraz częściej – z handlu wełną i suknem[1.4]. Z kolei sporządzony w 1737 r. spis płatników podatku tolerancyjnego ujawnił na terenie Bielska jednego Żyda – Józefa Mojżesza[1.5].

W październiku 1726 r. Śląski Urząd Zwierzchni uchwalił patent Wegen der Juden, zakazujący Żydom osiedlania się w miejscowościach i domach, w których ich wcześniej nie było. W ten sposób zakazano osiedlania się na Śląsku nowych Żydów (tzw. obcych). Patent wprowadził również tzw. zasadę inkolatu (łac. incolae – mieszkaniec): w każdej żydowskiej rodzinie zgodę na zawarcie małżeństwa i uzyskania prawa zamieszkania otrzymywał tylko jeden syn. Pozostali uważani byli za obcych i po uzyskaniu pełnoletniości musieli opuścić granice kraju[1.6].

Rozwój żydowskiej przedsiębiorczości wywoływał gwałtowne sprzeciwy i protesty chrześcijańskich przedsiębiorców oraz kupców, którzy zaczęli domagać się ponownego wygnania Żydów ze Śląska. Doprowadziło to do wydania w 1738 r. przez cesarza Karola VI edyktu, który nakazywał, aby wszyscy Żydzi, nie posiadający odrębnych przywilejów, opuścili Śląsk. Ci, którzy mogli pozostać, otrzymali jedynie pozwolenie na prowadzenie drobnego handlu oraz produkcji i wyszynku wódki na zasadzie arendy. Równocześnie władze miast otrzymały zezwolenie na wysiedlanie Żydów z centrów do dzielnic podmiejskich oraz zamienianie cmentarzy żydowskich i synagog w obiekty chrześcijańskie[1.7]. Edykt ten w znacznym stopniu ograniczył możliwość rozwoju żydowskiej przedsiębiorczości na Śląsku.

Tymczasem nowym starostą lipnickim został Zygmunt Linowski (1737), który dążył do zwiększenia znaczenia gospodarczego Białej. W tym celu zaczął sprowadzać na teren tutejszej jurydyki żydowskich kupców i rzemieślników z Małopolski. Zaowocowało to rozwojem powiązań handlowych miasta, ale także nasiliło konflikt pomiędzy mieszczanami a Żydami. Podłożem sporów były kwestie ekonomiczne[1.1.3].

Gdy po wojnie śląskiej w 1742 r. nastąpił podział Śląska, Bielsko weszło w granice Śląska Austriackiego (niem. Österreichisch Schlesien), natomiast Biała pozostała w granicach Polski. Zmiany te były dla obu miast korzystne, gdyż bliskość granicy zwiększała zyski z handlu. Do Bielska zaczęli napływać nowi osadnicy żydowscy, głównie handlarze wełną i tytoniem oraz szynkarze, którzy osiedlali się najczęściej na przedmieściach. W 1744 r. na mocy dekretu cesarzowej Marii Teresy miasto zyskało prawo do comiesięcznych targów oraz czterech wielkich jarmarków na bydło[1.8]. W 1750 r. powstały tu pierwsze manufaktury.

W 1752 r. Żydów Bielska dotknęły ograniczenia. Cesarzowa Maria Teresa wydała Patent Tolerancyjny, który zezwalał na pobyt na Śląsku Cieszyńskim tylko 88 rodzinom żydowskim. Według nowych przepisów po śmierci ojca na miejscu mógł pozostać jedynie najstarszy syn; pozostałe dzieci musiały po osiągnięciu pełnoletniości opuścić kraj.

W położonej w granicach polskich Białej żyło w tym czasie ok. 100 Żydów, którzy stanowili mniej więcej 20% ogółu mieszkańców. Prawdopodobnie już wtedy istniała tam gmina żydowska, posiadająca własny cmentarz, synagogę i odrębny sąd[1.9]. Żywy był nadal spór mieszczan z lipnickimi starostami o zbyt duże wpływy Żydów w mieście. Mieszczanie przypisywali Żydom wszystkie możliwe przestępstwa, także religijne; pewną rolę odegrali w tym sporze także jezuici.

Ostatecznie w 1757 r. bialscy mieszczanie wystąpili do sądu asesorskiego w Warszawie z prośbą o przyznanie miastu przywileju de non tolerandis Judaeis. Sąd przychylił się do prośby i jeszcze w tym samym roku wydał zakaz osadnictwa żydowskiego w starostwie lipnickim, z wyłączeniem arendarzy. Decyzji tej jednak nie poddał się nowy starosta hrabia Brühl, który zablokował wyrok sądu. Zbiegło się to w czasie z decyzją króla Augusta III – zapewnił on wszystkim, którzy zechcą osiedlić się w Białej, wolność osobistą. Królewskie przywileje w założeniu dotyczyły ewangelików, jednak skorzystali z nich także Żydzi[1.10]. Spór mieszczan ze starostami zaognił się jeszcze bardziej, gdy w 1760 r. hrabia Brühl przyłączył do Białej zamieszkaną przez Żydów jurydykę. Chcąc szybko się wzbogacić, starosta przymuszał mieszczan do korzystania z usług żydowskich kupców i rzemieślników. Jego rządca Czestregi posunął się nawet do tego, że uwięził burmistrza Białej Szymona Mortka i kilku radnych, którzy chcieli się pozbyć Żydów z miasta. Rajcy miejscy wezwali wówczas z Warszawy komisję królewską, która przyjechała do Białej w 1765 roku. Wydany na miejscu wyrok nakładał na Żydów karę pieniężną i nakazywał opuszczenie starostwa lipnickiego – de iure przywilej de non tolerandis Judaeis obowiązywał w Białej do 1848 roku. Uradowani z wyroku mieszczanie wypędzili z miasta wszystkich Żydów i zniszczyli stary cmentarz żydowski. Pomimo zakazu już ok. 1805 r. Żydzi zaczęli ponownie osiedlać się w Białej[1.11].

Po I rozbiorze Polski w 1772 r., Biała weszła w obręb zaboru austriackiego. Przyłączenie wschodniej Małopolski do posiadłości habsburskich wpłynęło korzystnie na rozwój tutejszego handlu, który kierował się teraz na wschód. Żydowscy kupcy szybko zaczęli w nim odgrywać kluczową rolę, zwłaszcza w handlu tekstyliami[1.12].

W latach 70. XVIII w. władze austriackie zliberalizowały podejście do Żydów, licząc na to, że żydowski handel pobudzi rozwój Śląska Austriackiego i przyspieszy integrację Galicji z resztą monarchii. Wydany w 1781 r. Patent Tolerancyjny dla Żydów Śląska Austriackiego zezwalał tzw. Żydom tolerowanym na prywatne praktykowanie swojej religii, ale bez możliwości posiadania własnych synagog i zatrudniania rabinów. Patent zobowiązywał też Żydów do nauczenia się języka niemieckiego oraz otwierał możliwość edukacji w chrześcijańskich szkołach i uniwersytetach. W 1787 r. cesarz Józef II zarządził, aby wszyscy Żydzi przyjęli niemieckie imiona i nazwiska; nakaz ten stał się ważnym czynnikiem asymilacyjnym Żydów bielskich[1.13]. W tym czasie (dane z 1790 r.) zamieszkiwało ich w Bielsku 86, co stanowiło 3,9% mieszkańców miasta. W większości zajmowali się dochodowym handlem tekstyliami z Węgrami, Rosją, Turcją i Persją. W 1817 r. rada miejska Bielska wykazała się bardzo dużą tolerancją i na życzenie żydowskich kupców wprowadziła drugi dzień targowy w środę (oprócz dotychczasowej soboty, która dla Żydów była dniem świątecznym).

W 1810 r. żydowski przedsiębiorca Joachim Adler otworzył w Lipniku – miejscowości w sąsiedztwie Białej, w której nadal obowiązywał zakaz osiedlania się Żydów – pierwszą fabrykę włókienniczą. Powstawanie fabryk pociągało za sobą bankructwo i upadek tradycyjnych tutejszych manufaktur sukienniczych, co wywoływało protesty polskich i niemieckich mieszkańców miasta[1.14].

W 1837 r. liczba żydowskich mieszkańców Bielska wynosiła już 427 osób[1.1.13]. Była to duża społeczność, której rosnące potrzeby dotyczyły także sfery religijnej, dlatego w 1839 r. otworzono w Bielsku pierwszy dom modlitwy. Bielscy Żydzi wchodzili w skład tzw. cieszyńskiego żydostwa (na podstawie Patentu Tolerancyjnego z 17.04.1752 r. cieszyńskie żydostwo tworzyli wszyscy Żydzi tolerowani ze Śląska Cieszyńskiego). Mniej więcej w tym czasie rozpoczęli oni starania o usamodzielnienie się i utworzenie niezależnej gminy żydowskiej z siedzibą w Bielsku[1.15].

Wydarzenia Wiosny Ludów (1848–1849) przyczyniły się do uzyskania praw politycznych przez ludność żydowską w Austrii. W 1848 r. został wydany Patent Rządzący, który zapowiadał równouprawnienie. Władze zniosły przywilej de non tolerandis Judaeis, od 1765 r. obowiązujący w Białej, co umożliwiło napływ Żydów do miasta. W krótkim czasie opanowali oni prawie cały handel i przemysł spożywczy. Formalnie Żydzi z Białej podlegali oświęcimskiej gminie żydowskiej.

Patent cesarski z 4 kwietnia 1849 r. zezwolił Żydom na swobodne wyznawanie swojej wiary, a żydowskie związki religijne otrzymały prawo do posiadania samodzielnego zarządu. W 1849 r. bielscy Żydzi otrzymali zgodę na założenie własnego cmentarza, a gmina żydowska w Cieszynie wyraziła zgodę, aby cieszyński rabin prowadził uroczystości religijne w Bielsku.

W tym samym roku bialscy Żydzi założyli cmentarz w Lipniku[1.1.15]. W kwietniu 1852 r. bielscy Żydzi zostali zwolnieni z opłat na utrzymywanie cieszyńskiego rabina, a 1 września urząd powiatowy wyraził zgodę na prowadzenie przez nich własnych ksiąg metrykalnych.

Powstaniu samodzielnej gminy żydowskiej w Bielsku sprzeciwiał się wybrany w 1858 r. rabin obwodowy ziemi cieszyńskiej, dr Simon Friedmann[1.16]. Mimo to pod koniec 1863 r. przełożeni bielskich Żydów: Beniamin Holländer, dr Ignatz Rößler oraz Salomon Tugendath zwrócili się do Ministerstwa Kultu i Oświecenia w Wiedniu z prośbą o utworzenie niezależnej gminy wyznaniowej. W swojej argumentacji napisali oni między innymi, że w mieście żyją 153 rodziny żydowskie, które odgrywają ważną rolę w rozwoju miasta. Ich członkowie potrzebują posług religijnych, a rabin cieszyński nie jest w stanie ich zaspokoić, ponieważ podlega mu zbyt duży teren. Bielscy Żydzi posiadają własny cmentarz, prowadzą księgi metrykalne, a do żydowskiej szkoły uczęszcza 150 dzieci. Jednak nie posiadając własnej gminy, są zobowiązani przekazywać składki do cieszyńskiej gminy żydowskiej, a w rezultacie w Bielsku brakuje finansów na utrzymanie wszystkich obiektów[1.17].

We wrześniu 1864 r. ministerstwo wydało pozytywną decyzję, a Rząd Krajowy w Opawie decyzją z dnia 27.12.1865 r. zatwierdził powstanie Gminy Wyznaniowej w Bielsku. Na jej czele stanął początkowo zarząd składający się z 3 przełożonych (B. Holländer, I. Rößler, S. Tugendath) i 5 doradców. Na stanowisko bielskiego rabina powołano urodzonego na Morawach dra Lazara Frankfurtera, który pełnił tę funkcję do 1874 roku[1.1.15].

Bielska gmina żydowska wkrótce została uznana za najbardziej postępową na całym Śląsku Austriackim. Tutejsi Żydzi asymilowali się szybko i byli bardzo zaangażowani w niemieckie życie polityczne oraz kulturalne. Część z nich nazywała siebie nawet Niemcami wyznania mojżeszowego[1.18].

Wydana w 1867 r. Ustawa Zasadnicza zrównała obywateli Austrii, nadając wszystkim jednakowe prawa obywatelskie i polityczne bez względu na wyznanie.

W 1868 r. władze austriackie zarejestrowały w Bielsku stowarzyszenie pogrzebowe i dobroczynne Chewra Kadisza. Statut bractwa zatwierdziły władze krajowe w Opawie 6 maja 1868 roku[1.19].

Wyłącznymi właścicielami przedsiębiorstw w mieście byli Niemcy i Żydzi[1.1.8]. W 1865 r. do żydowskich przedsiębiorców należały 3 fabryki sukna, farbiarnia i zakład apretury oraz 16 z 28 firm handlujących wełną i suknem[1.20].

W 1870 r. nastąpiła zmiana zarządu bielskiej gminy żydowskiej, który od teraz składał się z wybieralnego prezesa i 9 radców gminnych. Pierwszym prezesem został Beniamin Holländer, piastujący to stanowisko aż do swojej śmierci w 1879 roku. Od lutego 1875 r. nowym rabinem był dr Wolf Lesser. Poza pełnieniem funkcji rabinackich nauczał on także w bielskich szkołach średnich oraz był rewizorem w żydowskiej szkole ludowej. Mimo swego wyraźnie postępowego charakteru bielska gmina żydowska nie chciała utracić ortodoksyjnej części społeczności, dlatego od 1870 r. specjalnie dla nich utrzymywała w Bielsku osobny dom modlitwy i opłacała ortodoksyjnego podrabina[1.1.9].

Rok 1870 był ważny dla bialskich Żydów, wtedy to bowiem powstała samodzielna Gmina Żydowska Biała-Lipnik, skupiająca Żydów z Białej (270 osób) i okolicy. Była to ortodoksyjna gmina wyznaniowa, której członkowie żyli w zamkniętej społeczności religijnej, używali języka jidysz i hebrajskiego i zachowywali tradycyjną kulturę i religię, a postępowych Żydów z Bielska potępiali[1.21].

W ten sposób w dwóch sąsiednich miastach rozwinęły się dwie odrębne społeczności żydowskie. Wynikało to najprawdopodobniej z odmiennej historii obu ośrodków: Bielsko znajdowało się na Śląsku Austriackim i było pod silnym wpływem kultury austriacko-niemieckiej, natomiast Biała należała do Galicji, w której Polacy posiadali dużą autonomię kulturalną. Z tego też powodu mieszkańcy Białej nie ulegali tak bardzo wpływom niemieckim, a tutejsi Żydzi nie poddawali się procesom asymilacyjnym do kultury niemieckiej [1.1.18]. Każda ze społeczności – reformowana i ortodoksyjna – dążyła do wybudowania własnej synagogi.

W 1879 r. nowym prezesem zarządu bielskiej gminy żydowskiej został wybrany Adolf Brüll, który pełnił swoje obowiązki do 1898 roku. Jak widać funkcja prezesa gminy w Bielsku sprawowana była długi czas przez jedną osobę, co umożliwiało podejmowanie dalekowzrocznych i zapewniających stabilność decyzji. Dzięki temu postępowa gmina w Bielsku cieszyła się opinią najlepiej zorganizowanej gminy żydowskiej na terenie Śląska Austriackiego[1.22].

Społeczność żydowska Bielska powiększała się: w 1880 r. mieszkało tu już 1 660 Żydów, co stanowiło 12,7% ogółu mieszkańców. W mieście działało 65 fabryk sukna i tkalni, z czego 25 znajdowało się w rękach żydowskich przedsiębiorców. Tutejsza społeczność żydowska stanowiła elitę finansową miasta.

W końcu bielscy Żydzi podjęli decyzję o budowie dużej, nowoczesnej synagogi. Obiekt, wzorowany na „mauretańskiej” synagodze w Budapeszcie, otwarto w 1881 r.; budowla została wyposażona w organy[1.23]. W 1882 r. nowym rabinem bielskim został wybrany dr Adolf Kurrein. W 1889 r. powstała także synagoga w Białej. Oba obiekty wybudował Karol Korn[1.24].

Z rozbudową przemysłu w Bielsku i Białej wiązał się szybki rozwój przestrzenny obu miast. Jednym z najznamienitszych architektów miejskich był wspomniany Karol Korn (1852–1906)[1.25]. Drugą wielce zasłużoną dla rozwoju miasta osobą był Salomon Pollak (1840–1920). Dzięki niemu m.in. w 1895 r. w Bielsku uruchomiono linię tramwajową. Zbudowała ją spółka złożona z kapitałów 110 akcjonariuszy, wśród których 3/4 było narodowości niemieckiej, 1/4 – żydowskiej i jeden Polak. Było to charakterystyczne dla ówczesnego Bielska, którego elity finansowe stanowili właśnie Niemcy i Żydzi[1.26].

W 1888 r. bielski rabin dr Adolf Kurrein poprosił gminę o zwolnienie z pełnionych funkcji, a nowym rabinem bielskim został dr Saul Horowitz. Sprawował on swą funkcję do 1896 r., po czym przeprowadził się do Wrocławia. Na stanowisku ortodoksyjnego podrabina zatrudniony  został rabin Menachem Mendel Stern, który pełnił te obowiązki od 1890 r. aż do swojej śmierci w 1928 roku[1.1.15].

Bielsko i Biała były także jedną z kolebek ruchu robotniczego. W drugiej połowie XIX w. zaczęły tutaj powstawać stowarzyszenia robotnicze, które stopniowo przeobrażały się w ugrupowania socjalistyczne. Do pierwszych strajków robotniczych w obu miastach doszło w maju 1872 roku. Jednak do największych wystąpień doszło w 1890 r., kiedy to od salw żandarmerii zginęło 11 uczestników demonstracji w Białej. W odpowiedzi, 1 maja niemal wszyscy robotnicy z bielskich i bialskich fabryk przerwali pracę i wyszli na ulice obu miast. Od tego czasu wszystkie związki zawodowe – polskie (także endeckie), niemieckie i  żydowskie – współdziałały ze sobą. Robotnicy trzech narodowości byli związani więzami solidarności we wspólnej walce z kapitalizmem.

Na początku lat dziewięćdziesiątych XIX w. w Bielsku zaczął rozwijać się ruch syjonistyczny. Powstało wówczas stowarzyszenie Ha-Szachar, które stało się wkrótce oddziałem Organizacji Syjonistycznej oraz Związek Młodzieży Syjonistycznej „Hasmonea”, na początku XX w. przekształcony w Związek byłych Uczniów Szkoły Przemysłowej Narodowości Żydowskiej.

W 1896 r. nowym bielskim rabinem został dr Markus Steiner. Pełnił on swoje obowiązki do 1939 r. i był ostatnim rabinem w tutejszej gminie[1.1.15].

Bielscy Żydzi byli mocno zasymilowani z niemiecką społecznością miasta i chętnie angażowali się w działalność niemieckich stowarzyszeń, np. Leseverein czy Theatherverein. Żydowska elita polityczna i finansowa uczestniczyła w życiu kulturalnym i towarzyskim miasta, dzieci żydowskie uczyły się w niemieckich szkołach. Bardzo dobre stosunki łączyły gminę wyznaniową z gminami ewangelickimi Bielska i Białej. Gdy pastor Teodor Haase starał się o mandat do parlamentu, usilnie zabiegał o żydowskie głosy, co wywołało wśród polskiej katolickiej mniejszości wrażenie, że miasto opanowała „liberalno-ewangelicko-żydowska klika”, wroga oczywiście Kościołowi rzymskokatolickiemu[1.27].

Koniec XIX w. był jednak także czasem narodzin nowoczesnego antysemityzmu. W Bielsku również powoli rosły w siłę niechęci oraz uprzedzenia wobec Żydów. Coraz częściej zdarzało się, że niemieckie organizacje lub stowarzyszenia odmawiały przyjęcia Żydów do swego grona. W proteście przeciwko takiemu traktowaniu występowali z nich wtedy ich dotychczasowi żydowscy członkowie. Stało się jasne, że Żydzi potrzebują własnych organizacji i wkrótce zaczęły one powstawać, liczne i różnorodne. Jako jedne z pierwszych pojawiły się: w 1894 r. samopomocowa Israelitischer Hilfs- und Krankenverein (niem. Izraelickie Stowarzyszenie Pomocy Chorym), a w 1896 r. akademicka Jüdisch-akademische Ferialverbindung „Emunah” i artystyczna Jüdisch-literarischer Verein. Od 1889 r. w Bielsku działała również pierwsza na terenie Austrii loża ogólnoświatowej żydowskiej organizacji humanitarnej B’nei B’rith – loża „Austria-Esra”[1.28].

Bielscy Żydzi zajmowali się także sportem. W 1896 r. założyli oni pierwsze w świecie żydowskie towarzystwo gimnastyczne – Bielitz-Bialer Israelitischer Turnverein (niem. Bielsko-Bialskie Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczne). Z kolei w 1912 r. syjoniści utworzyli konkurencyjny Klub Sportowy Ha-Koach (hebr. Siła)[1.29]. Warto dodać, że 6 lat później przy klubie powstała sekcja pływacka, która w okresie międzywojennym odnosiła wielkie sukcesy, a trenująca tam Traude Dawidowicz zdobywała wielokrotnie mistrzostwo Polski[1.30]. Popularność pływania w Bielsku była tak duża, że Polski Związek Pływacki planował nawet zorganizowanie w mieście mistrzostw Polski[1.1.14].

W 1914 r. utworzono bielski oddział związku syjonistycznego Ha-Szomer ha-Cair, który stawiał sobie za cel ideologiczne przygotowanie młodzieży żydowskiej do emigracji do Palestyny[1.1.29].

Po wybuchu I wojny światowej, w 1915 r. w rejon Bielska i Białej napłynęła fala żydowskich uchodźców, uciekających z Galicji przed pogromami rosyjskich żołnierzy. Tutejsze gminy zaangażowały się w pomoc uciekinierom.

Po wojnie Biała znalazła się w granicach II RP, natomiast Bielsko – na spornym terenie Śląska Cieszyńskiego, o który w latach 1918–1920 trwały walki polsko-czeskie. Podczas tych sporów bielscy Żydzi starali się zachować neutralność, chociaż więzy kulturowe oraz ekonomiczne skłaniały ich ku Niemcom. Z tego powodu większą sympatię mieli dla Czechosłowacji, którą spostrzegali jako bardziej rozwiniętą gospodarczo i bardziej demokratyczną niż Polska. Gdy w dniu 28 lipca1920 r. Bielsko formalnie przyłączono do Polski, wielu tutejszych Żydów wyemigrowało do Austrii lub Niemiec. Po tych wydarzeniach zmieniła się struktura społeczna bielskiej gminy żydowskiej.

Bielsko i Biała bardzo szybko odnalazły się w nowej sytuacji geopolitycznej, stając się jednym z największych ośrodków przemysłu w II RP. Dominującymi gałęziami były tu włókiennictwo i przemysł elektromaszynowy.

Na początku lat 20. (dane z 1921 r.) w Bielsko zamieszkiwało 3 982 Żydów – 19,1% ogółu mieszkańców. Przeważali wśród nich właściciele średnich i małych zakładów przemysłowych oraz przedstawiciele wolnych zawodów (49,1% czynnych zawodowo żydowskich mieszkańców miasta). Pozostali to pracownicy umysłowi (23,2%) oraz robotnicy (15,3%)[1.31].

W 1921 r. Wilhelm Sobel z Bielska został delegatem na XII Kongres Syjonistyczny w Karlowych Warach. Aby zintegrować działalność oddziałów Organizacji Syjonistycznej z centralą krakowską, postanowiono utworzyć komitety okręgowe partii – bielski oddział Organizacji Syjonistycznej powstał 12.02.1922 r. i objął swym zasięgiem ówczesne powiaty: bialski, bielski, cieszyński, oświęcimski, wadowicki i żywiecki[1.32].

Pierwsze powojenne wybory do Rady Miejskiej Bielska odbyły się 29 października 1922 roku. Ugrupowania żydowskie (ortodoksyjne, syjonistyczne i asymilatorskie) wystawiły wspólną listę. Zdobyła ona 7 mandatów, z których 3 przypadły syjonistom: Zygmuntowi Arztowi, Gustawowi Baumowi i Wilhelmowi Sobelowi[1.33].

W tym samym roku przeprowadzono wybory do zarządu bielskiej gminy żydowskiej: prezesem wybrano Bertolda Simachowicza, a gmina została opanowana przez asymilatorów proniemieckich[1.34].

W latach 20. XX w. jednorodny ruch syjonistyczny zaczął ulegać dekompozycji. Złożyło się na to kilka przyczyn, m.in. rozwarstwienie społeczności żydowskiej oraz napływ do Bielska osadników żydowskich z Galicji. Nowym przybyszom nie odpowiadała świecka doktryna Organizacji Syjonistycznej i pragnęli oni połączyć ruch syjonistyczny z zasadami judaizmu. Do powstania w Bielsku w 1924 r. oddziału Organizacji Syjonistów-Ortodoksów „Mizrachi” w głównej mierze przyczynili się ortodoksyjni działacze z Białej. W latach 1925–1927 funkcję prezesa bielskiego komitetu lokalnego tej organizacji pełnił Abraham Weingart[1.1.33].

Jednocześnie w ruchu syjonistycznym uwidoczniły się wpływy socjalistyczne. Część żydowskich kupców, handlarzy detalicznych oraz rzemieślników utworzyła w 1925 r. oddział Syjonistycznej Partii Pracy „Hitachdut” (hebr. Związek), łączącej ideologię narodową z umiarkowanym socjalizmem. Z kolei komitet lokalny Organizacji Syjonistycznej w Bielsku skupiał głównie żydowską burżuazję i przedstawicieli wolnych zawodów[1.1.33].

Ze względu na niezbyt liczną warstwę robotniczą w Bielsku, w latach 20. w Bielsku nie istniały jeszcze oddziały socjalistycznych partii syjonistycznych. Bielskie syjonistyczne partie należały do central dzielnicowych w Krakowie, które obejmowały swym zasięgiem województwo krakowskie, śląskie i część lwowskiego po rzekę San[1.1.33].

W tym okresie bielscy syjoniści zaczęli tworzyć własne organy prasowe. W grudniu 1924 r. Organizacja Syjonistyczna uzyskała zgodę władz państwowych na wydawanie miesięcznika „Jüdisches Volksblatt”, pisanego w języku niemieckim (pierwszy numer ukazał się 29.01.1925 r.). Gazeta ukazywała się do wybuchu II wojny światowej[1.35].

Z kolei asymilatorzy proniemieccy od 1932 r. wydawali, początkowo jako bezpłatny dwumiesięcznik, pismo „Mitteilungen den Unabhängigen Komitees zur Wahrung Interessen der Kultusgemeinde Mitglieder in Bielitz”, które w 1934 r. zmieniło nazwę na „Jüdische Wochenpost mit Wirtschaftsblatt” i stało się płatnym tygodnikiem[1.36].

W 1924 r. Markus Langer wydał jedyny numer „Dos Jidisze Wort” (jid. „Słowo żydowskie”), pomyślany jako czasopismo o kierunku ortodoksyjnym. Jednak z powodu trudności finansowych (lub formalnych – Langer nie posiadał obywatelstwa polskiego), nie ukazały się kolejne numery. Sam Langer został wkrótce redaktorem drukowanego w jidysz „Szlezysze Presse” („Prasa Śląska”). Pismo ukazywało się do wybuchu wojny. W Bielsku ukazywały się także „Wiadomości ŻTT-N Makabi”[1.37].

W bielskich stowarzyszeniach żydowskich oraz gminie wyznaniowej silne wpływy mieli syjoniści. W latach 20. XX w. syjonistyczne Hitachdut zdominowało stworzony w końcu XIX w. Związek Samodzielnych Rzemieślników Żydowskich w Bielsku. W 1925 r. syjoniści przekształcili stowarzyszenie sportowe Bielitz-Bialer Israelitischer Turnverein w Bielsko-Bialskie Żydowskie Towarzystwo Gimnastyczno-Sportowe „Makabi”. Wraz z klubem sportowym „Ha-Koah” zostało ono wkrótce podporządkowane Zarządowi Okręgu Zachodnio-Południowej Polski Żydowskich Towarzystw Gimnastyczno-Sportowych „Makabi” z siedzibą w Bielsku. Warto wspomnieć, że latem 1926 r. Makabi zorganizowało w Bielsku międzynarodowe zawody żydowskich towarzystw sportowo-gimnastycznych.

W drugich wyborach do Rady Miasta Bielska (1925) ortodoksom nie udało się wprowadzić swojego kandydata, a w radzie znalazło się 3 asymilatorów proniemieckich (Edward Feuerstein, Zygmunt Robinsohn, Bertold Simachowicz) oraz 3 syjonistów ogólnych (Zygmunt Arzt, Gustaw Baum, Jeremiasz Popper). Na ławach rady zasiadł także dr Zygmunt Glücksmann, działacz Deutsche Sozialistische Arbeiterpartei in Polen[1.38].

W 1926 r. skupiona wokół Fryderyka Seiferta grupa żydowskich zwolenników asymilacji proniemieckiej usiłowała bez powodzenia założyć partię liberalną Jüdische Liberale Partei[1.39]. Dwa lata później połączyli oni swoje wysiłki z grupą asymilatorów propolskich i wspólnie założyli Unię Demokratyczną Żydów Województwa Śląskiego. Poglądy proniemieckie stopniowo traciły zwolenników, zwłaszcza po tym, jak w Niemczech doszli do władzy narodowi socjaliści. Wieści o mających tam miejsce antysemickich zajściach i prześladowaniach skutecznie zniechęcały do idei asymilacji proniemieckiej.

Bielscy syjoniści starali się powiększyć zasięg swych wpływów społecznych. W 1927 r. utworzyli oni organizację działającą na rzecz żydowskiej młodzieży. Był to oddział Towarzystwa Opieki nad Młodzieżą Żydowską „Ezra Chalucim”, którego powstanie zainspirował architekt dr Dawid Silberschein. W 1929 r. powstał oddział Towarzystwa Szerzenia Pracy Zawodowej i Rolnej wśród Żydów (ORT); w tym samych czasie bialski oddział Zjednoczenia Młodzieży Syjonistycznej „Ha-Noar ha-Cijoni” objął swym działaniem młodzież żydowską w Bielsku.

Powyższe organizacje stawiały sobie za cel ideologiczne i zawodowe przygotowanie młodzieży do osadnictwa w Palestynie. „Ezra Chalucim” gromadziła także fundusze na rzecz pomocy osadnikom w Palestynie. Z kolei wśród kobiet idee syjonizmu miał szerzyć oddział Zjednoczenia Kobiet Żydowskich WIZO (Women’s International Zionist Organisation), założony przez Selmę Robinsohn w 1929 roku[1.40].

Także lokalnej żydowskiej szkole powszechnej bielscy syjoniści pragnęli nadać charakter narodowy. W 1927 r. przy poparciu asymilatorów propolskich oraz władz państwowych, udało się im wprowadzić do szkół polski jako język nauczania (w miejsce niemieckiego), a od roku szkolnego 1931/1932 uczono w nich także hebrajskiego[1.1.40].

Na XV Kongres Syjonistyczny (Bazylea 1927) delegatami z ramienia tutejszej Organizacji Syjonistycznej zostali bielszczanie: Zygmunt Arzt i dr Bruno Schtetter[1.41].

Pod koniec lat 20. (dane z 1928 r.) w Bielsku i Białej mieszkało 4 520 Żydów, stanowiących 19,1% ogółu mieszkańców.

Do 1928 r. rada i zarząd bielskiej gminy wyznaniowej zdominowany był przez asymilatorów proniemieckich; jednak w tym roku zaczęły rosnąć notowania syjonistów – w wyborach do rady gminy uzyskali oni 6 z 30 mandatów[1.42].

Na ten sam rok przypadło też zebranie sprawozdawczo-wyborcze Chewra Kadisza, na którym stawiło się 60 członków Bractwa. Stwierdzono, że w 1927 r. dochód z cmentarza wyniósł 40 771 złotych. Wybrano nowy zarząd Bractwa[1.1.19].

Inne wydarzenia 1928 r. to otwarcie bielskiego oddziału Żydowskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Tarbut” (hebr. kultura)[1.1.40], oraz utworzenie sekcji narciarskiej przy towarzystwie gimnastyczno-sportowym Makabi (w 1931 r. przekształconej w ogólnopolskie Towarzystwo Turystyczno-Narciarskie „Makabi” w Bielsku). Związek byłych Uczniów Szkoły Przemysłowej Narodowości Żydowskiej „Hasmonea” zmienił w 1928 r. nazwę i stał się Związkiem byłych Żydowskich Uczniów Szkół Wyższych i Średnich „Emunah”[1.43].

W wyborach delegatów na XVI Kongres Syjonistyczny (Zurych 1929) bielski oddział Organizacji Syjonistycznej zdobył 650 głosów (66,9%), Hitachdut –171 (17,6%),  Mizrachi – 146 (15%), a Poalej Syjon-Prawica – 5 (0,5%). Delegatami Bielska zostali Zygmunt Arzt i G. Baum z listy Organizacji Syjonistycznej[1.44].

Podczas wyborów samorządowych z 1929 r. ugrupowania żydowskie utworzyły blok. Wspólną listę wystawili ortodoksi, syjoniści oraz asymilatorzy proniemieccy. Blok zdobył 6 mandatów, z czego 2 otrzymali przedstawiciele Organizacji Syjonistycznej (Zygmunt Arzt, Gustaw Baum), a 1 zdobył Maurycy Popiół z Hitachdut[1.1.44].

Na przełomie lat dwudziestych i trzydziestych XX w. w Bielsku pojawił się nowy odłam syjonistów[1.1.44].

W 1929 r. światową gospodarkę dotknął kryzys gospodarczy. Powiązania polskiej gospodarki z gospodarką światową wywołały dotkliwy spadek koniunktury, który objawił się spadkiem produkcji, a co za tym idzie, zatrudnienia. Społeczność żydowska niezwykle mocno odczuła konsekwencje kryzysu. Drobni przedsiębiorcy handlowi i niewielkie warsztaty rzemieślnicze nie wytrzymywały konkurencji na kurczącym się rynku i w wielkiej ilości upadały. Bardzo ciężkie było także położenie młodzieży żydowskiej, która nie mogła kontynuować edukacji i musiała szukać zatrudnienia nawet za niewielkie wynagrodzenie. Z danych dotyczących płatników podatków w gminach żydowskich wynika, że w 1933 r. ok. 78% ludności żydowskiej znajdowało się w ciężkich warunkach materialnych[1.45]. Wielki kryzys zahamował również rozwój Bielska i Białej, chociaż w skali kraju producenci bielscy odczuli go dość łagodnie.

Oba te przemysłowe miasta były ośrodkami ruchu robotniczego i socjalistycznego oraz częstej walki strajkowej, szczególnie w latach 1921–1923 i 1929–1936. Poważne wpływy wśród polskich robotników miała Polska Partia Socjalistyczna, a  w latach 30. XX w. działalność rozwinęła również Komunistyczna Partia Polski. W Bielsku reprezentował ją komitet okręgowy założony przez żydowskiego komunistę pochodzącego z okolic Bielska, Pawła Findera[1.46].

W miarę narastania kryzysu ekonomicznego postępowała radykalizacja społeczności żydowskiej w duchu skrajnie narodowym. Wybory do rady i zarządu bielskiej gminy wyznaniowej w 1931 r. zakończyły się uzyskaniem przez syjonistów łącznie 47,1% głosów, z czego Organizacja Syjonistyczna uzyskała ich 375 (31,9%), opanowany przez Hitachdut Związek Samodzielnych Rzemieślników Żydowskich – 96 (8,2%), a Mizrachi – 56 (4,8%)[1.1.42]. Nowym prezesem Zarządu został Zygmunt Arzt, który pełnił tę funkcję do 1939 roku.

Także w gronie kierowniczym stowarzyszenia Chewra Kadisza w 1931 r. nastąpiły zmiany. Wybrano nowy Zarząd Bractwa i komisję rewizyjną. Dochód z cmentarza w tym roku osiągnął niebagatelną kwotę 60 tys. zł, co stało się powodem konfliktu pomiędzy Bractwem a zarządem gminy, który postanowił przejąć dotychczasowe kompetencje Chewra Kadisza. Gmina potrzebowała środków na bieżące potrzeby, bractwo zaś obawiało się, że odcięcie stałego dochodu uniemożliwi mu działalność charytatywną, m. in. opłacanie lekarzy oraz zakup lekarstw. Stronom udało się dojść do porozumienia prawdopodobnie tylko dlatego, że wielu członków rady i zarządu gminy zasiadało także we władzach bractwa. Ostatecznie 1 stycznia 1932 r. gmina przejęła władzę nad zgromadzeniem oraz jego funduszami, a działalność Chewra Kadisza ograniczona została do chowania zmarłych. Gmina zobowiązała się przekazywać zryczałtowaną kwotę z każdej opłaty pogrzebowej, co miało zabezpieczyć finansowo działalność bractwa[1.47]. W latach 1933–1934 prezesem Chewra Kadisza był Alfred Wachtl, zaś jako ostatni pełnił tę funkcję Ignacy Marmor – od 1934 r. aż do wybuchu wojny. Za jego czasów funkcję honorowego prezesa pełnił profesor Eduard Feuerstein, a honorowym członkiem był rabin dr Markus Steiner[1.48].

W 1932 r. Henryk Löwy, członek Bractwa, zaproponował utworzenie kasy dobroczynności pośmiertnej, pomysł jednak nie znalazł wówczas poparcia. Dopiero rok później postanowiono wprowadzić go w życie, a realizację powierzono Zarządowi Bractwa. Na tym samym posiedzeniu kupiec Adolf Felix wniósł o utworzenie nowego domu starców, gdyż stary, prowadzony przez kuratorium Fundacji Simachowicza i mieszczący się w Jaworzu, był zbytnio oddalony i źle wyposażony. Postulat poparło Stowarzyszenie Kobiet Żydowskich, którego członkinie zaproponowały, aby budynek powstał  na należącej do Stowarzyszenia parceli przy ul. Cieszyńskiej. Do wybuchu II wojny światowej temat domu starców w Bielsku powracał parokrotnie, ale budowa nigdy nie ruszyła[1.49].

Na XVII Kongres Syjonistyczny (Bazylea 1931) zostało wybranych 2 bielszczan: Organizację Syjonistyczną reprezentował dr Izaak (Jakub) Grünstein, natomiast Unię Syjonistów-Rewizjonistów dr Dawid Wdowiński[1.50].

Od początku lat 30. XX w. działały w Bielsku popierane przez partie syjonistyczne organizacje zbierających pieniądze na rzecz odbudowy państwa żydowskiego w Palestynie. Były to: Keren Kajemet le-Israel (hebr. Żydowski Fundusz Narodowy), gromadzący środki na rzecz wykupu ziemi, oraz Keren ha-Jesod (hebr. Fundusz Podwalin), zajmujący się pomocą dla osadników żydowskich. Syjoniści-rewizjoniści w 1932 r. powołali własny fundusz Keren Tel Chaj i zaprzestali pomocy dla wyżej wymienionych organizacji[1.51].

W 1932 r. wydział Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Bielsku z inspiracji syjonistów ogólnych podjął uchwałę o utworzeniu prywatnego gimnazjum żydowskiego, co wywołało sprzeciw syjonistów proniemieckich, propolskich oraz władz państwowych[1.1.44].

Gdy w 1933 r. w Niemczech do władzy doszli naziści, część żydowskich emigrantów zdecydowała się na powrót na polski Śląsk. Decyzje o reemigracji były podejmowane wskutek antysemickich prześladowań w Niemczech. Liczba powracających Żydów musiała być znacząca, skoro Urząd Wojewódzki Śląski wydał Zwierzchności Gmin Izraelickich w Katowicach zezwolenie na przeprowadzenie zbiórki pieniężnej na rzecz pomocy dla reemigrantów. Kwestę przeprowadzono w czerwcu 1933 r. we wszystkich gminach synagogalnych województwa śląskiego[1.52].

W wyborach delegatów na XVIII Kongres Syjonistyczny (Praga 1933) Organizacja Syjonistyczna uzyskała 595 głosów (44,4%). Delegatami zostali ponownie Izaak Grünstein (Organizacja Syjonistyczna) oraz Dawid Wdowiński (Związek Syjonistów-Rewizjonistów)[1.1.51]. W 1934 r. w Bielsku uruchomiono oddział Organizacji Syjonistów-Rewizjonistów w Polsce Brit ha-Zohar, na którego czele stanął urzędnik Samuel Brandwein. Kolejną organizacją powołaną przez rewizjonistów był bielski oddział Związku Popierania Rozwoju Fizycznego wśród Żydów im. W. Żabotyńskiego Brit he-Chajal.

W 1934 r. w Bielsku, jako liczącym się ośrodku ruchu syjonistycznego, odbyła się narada oddziałów Organizacji Syjonistycznej z województwa śląskiego oraz powiatów bialskiego, wadowickiego, żywieckiego z województwa krakowskiego w sprawie unifikacji dzielnicowych centrali partii w Polsce[1.1.44].

Kolejne wybory do Rady Miejskiej Bielska odbyły się 09.12.1934 roku. Partie syjonistyczne wystąpiły samodzielnie. Wspólną listę wystawili jedynie Związek Syjonistów-Rewizjonistów i Mizrachi, zdobywając 397 głosów, czyli 15,1% oddanych na listy żydowskie. Lista Hitachdut zdobyła 333 głosy (12,7%), a lista Organizacji Syjonistycznej – 1302 (49,5%). Funkcję radnego objęło 3 syjonistów ogólnych (Zygmunt Arzt, Izaak Grünstein, dr Leon Zitrin) oraz syjonista-rewizjonista Henryk Kryszek[1.53].

W latach 30. XX w. Organizacja Syjonistyczna powołała w Bielsku sekcję akademicką, którą w 1935 r. przekształcono w bielskie Stowarzyszenie Bnej Syjon (hebr. Synowie Syjonu). W tym samym roku utworzono oddział Towarzystwa Popierania Kredytu Bezprocentowego i Produktywizacji Ludności Żydowskiej w Polsce CEKABE, które szkoliło zawodowo młodzież żydowską zamierzającą wyjechać do Palestyny, oraz młodzieżowy oddział WIZO, mający prowadzić akcję propagandową wśród dziewcząt[1.54].

W czerwcu 1935 r. syjoniści-rewizjoniści wystąpili ze Światowej Organizacji Syjonistycznej. Rozłam był wynikiem narastających od początku lat 30. XX w. rozbieżności programowych i taktycznych. Rewizjoniści utworzyli Nową Organizację Syjonistyczną. Społeczność żydowska zareagowała na ten krok jednoznacznie: do momentu rozłamu rewizjoniści cieszyli się rosnącym poparciem, natomiast po wystąpieniu ze światowej organizacji ich pozycja znacząco osłabła. W Bielsku stracili praktycznie cały dotychczasowy kapitał zaufania. Podczas wyborów delegatów na XIX Kongres Syjonistyczny (Lucerna 1935) lista Stronnictwa Państwa Żydowskiego (partia powstała w 1933 r. w wyniku rozłamu syjonistów-rewizjonistów) uzyskała zaledwie 5 głosów, tj. 0,3%. Wpłynęło to na wzmocnienie pozycji syjonistów ogólnych oraz żydowskiej lewicy syjonistycznej, która zyskiwała coraz większe poparcie, prawdopodobnie w obliczu przedłużającego się kryzysu ekonomicznego. Lista Organizacji Syjonistycznej uzyskała 738 głosów (45,6%), Bloku Pracującego Palestyny (Poalej Syjon-Prawica i Liga Pomocy Pracującym w Palestynie) – 708 (43,8%), Mizrachi – 125 (7,7%), Hitachdut – 42 (2,6%). Delegatem został wybrany inż. Samuel Wulkan z Organizacji Syjonistycznej[1.1.51].

W drugiej połowie lat 30. XX w. nastąpił rozwój organizacji działających na rzecz przygotowania Żydów do emigracji do Palestyny. W lutym 1936 r. bielskie oddziały Organizacji Syjonistycznej, Ezra Chalucim oraz bialski Ha-Noar ha-Cijoni, wydzierżawiły 10-hektarowe gospodarstwo rolne w pobliskich Czechowicach. W maju 1936 r. otwarto tam obóz szkolący 35 dziewcząt i chłopców w zawodach rolniczych oraz po części także włókienniczych (w bielskich fabrykach). W 1936 r. powstał oddział Stowarzyszenia dla Przysposobienia Żydów Polskich do Pracy Związanej z Morzem w Palestynie „Zebulon”. Reaktywowano także działalność bielskiego oddziału Towarzystwa Przyjaciół Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie[1.55].

Pragnąc szerzej rozpropagować ideologię i historię żydowskiego ruchu narodowego, syjoniści-rewizjoniści w 1936 r. postanowili założyć własne czasopismo. Miał to być miesięcznik w języku polskim pt. „Żydowska Biblioteka Ludowa”. Ukazał się jednak tylko jeden numer pisma[1.1.35].

W 1937 r. Obóz Zjednoczenia Narodowego ogłosił swoją jawnie antyżydowską deklarację polityczno-ideową. Narodowcy otwarcie nawoływali do bojkotu handlu żydowskiego. Zaktywizowało to bielskie środowiska skrajnie prawicowe, które rozpoczęły nagonkę antysemicką w mieście. Jednak jedynym aktem bezpośredniej przemocy, do jakiego doszło w Bielsku było wybicie szyb w żydowskich sklepach. W następstwie tych zajść powstał Komitet Funduszu Pomocy Poszkodowanej Ludności Żydowskiej w Bielsku i Białej. Wielu tutejszych Żydów miało wówczas mówić, że czekają na Niemców, którzy „zrobią porządek z tym polskim bałaganem”[1.1.14]. Gdy w 1938 r. do obu miast zaczęli napływać żydowscy imigranci uciekający przed niemieckimi prześladowaniami z Niemiec i Austrii, zorganizowano także Komitety Pomocy Uchodźcom Żydowskim  z Niemiec[1.56].

Wiosną 1938 r. III Rzesza zajęła Austrię, jesienią – czeskie Sudety, a w marcu 1939 r. – całe Czechy i Morawy. Wielu niemieckich Żydów mieszkających na polskim Śląsku, zdając sobie sprawę z antysemickiej polityki Hitlera, wolało nie czekać na dalszy przebieg wydarzeń i wyjeżdżało na Zachód. Liczebność gmin żydowskich na Śląsku od 1938 r. zaczęła spadać.

1 września 1939 r. III Rzesza zaatakowała Polskę. Już w pierwszych dniach wojny Bielsko i Białą zajęły wojska niemieckie. Jeszcze w tym samym miesiącu Niemcy spalili i zburzyli synagogi w obu miastach. Żydów usunięto z lepszych mieszkań, a następnie większość z nich wywieziono wagonami bydlęcymi na granicę wschodnią na rzece San, gdzie rozkazano im przejść na stronę ZSRR.

Na Górnym Śląsku początkowo zamierzano wysiedlić wszystkich Żydów do Generalnego Gubernatorstwa, ostatecznie jednak zdecydowano się na utworzenie gett, które miały być „rezerwatami siły roboczej”, dostarczanej do obozów pracy przymusowej na terenie całego Śląska[1.57].

W Bielsku getto powstało latem 1941 r., a zlikwidowane zostało w czerwcu 1942 roku. Podczas wielkiej deportacji wszystkich bielskich Żydów wywieziono do obozu Auschwitz-Birkenau.

Po zakończeniu działań wojennych do Bielska i Białej zaczęli powracać Żydzi. Dla ich potrzeb utworzono już w lutym 1945 r. Komitet Żydowski. W Bielsku i Białej funkcjonowały wówczas dwa Komitety Żydowskie, które były podporządkowane dwóm różnym Wojewódzkim Komitetom Żydowskim. Bielsko podlegało komitetowi w Katowicach, a Biała – komitetowi w Krakowie. Do najważniejszych zadań tych komitetów należała organizacja domów noclegowych dla repatriantów, uruchamianie kuchni i wydawanie gorących posiłków; następnie zapewnienie repatriantom mieszkań, pracy, opieki zdrowotnej itp. Działalność ta była finansowana ze środków pochodzących z zagranicy z American Jewish Joint Distribution Committee oraz z Państwowego Urzędu Repatriacyjnego.

Pierwsi Żydzi zarejestrowali się w bielskim Komitecie Żydowskim 13.03.1945 roku. Do końca kwietnia zapisano 261 osób, we wrześniu było ich już ponad 1000, a na koniec roku 1589. W tej grupie znajdowali się byli więźniowie hitlerowskich obozów koncentracyjnych (841 osób), wojskowi (120 osób, z czego 6 wróciło z Armii Czerwonej, a 7 z oddziałów partyzanckich), Żydzi, którzy przeżyli wojnę ukrywając się „na aryjskich papierach” (22 osoby). W większości byli to przedwojenni mieszkańcy Bielska (421 osób) i Białej (179 osób) oraz innych pobliskich miejscowości. Pod względem zawodowym większość stanowili rzemieślnicy (fryzjerzy, krawcy, ekspedienci, kupcy), niewielu było natomiast przedstawicieli inteligencji (lekarzy, adwokatów, nauczycieli). W Komitecie zarejestrowało się także 4 rabinów: 2 z Sanoka, 1 z Halicza, czwartym natomiast był urodzony w Białej rabin Izaak Stern (ur. 28.10.1918 r.), który w 1946 r. powrócił z terenów ZSRR[1.58].

W kwietniu1945 r. w Bielsku odbyło się walne zebranie ludności żydowskiej, na którym wybrano zarząd Komitetu Żydowskiego w składzie: przewodniczący Hugon Bachner, zastępca przewodniczącego Henryk Karter oraz kasjer Zygfryd Rapaport; prócz zatrudnionych było jeszcze 6 innych osób. Siedziba Komitetu znajdowała się przy ul. Mickiewicza 21, stołówka pod numerem 26. Kuchnię uruchomiono i pierwsze posiłki wydano w dniu 14 maja 1945 roku. Dla osób przyjeżdżających koleją komitet zorganizował na dworcu punkt wydawania żywności, materiałów opatrunkowych oraz lekarstw. W budynku przy ul. Mickiewicza 22 zorganizowano Dom Dziecka. Wzorem innych miast także w Bielsku i Białej utworzono Organizację Rozwoju Twórczości Przemysłowej, Rzemieślniczej i Rolniczej wśród Ludności Żydowskiej w Polsce (ORT) oraz Towarzystwo Ochrony Zdrowia Ludności Żydowskiej w Polsce (TOZ). Przy ul. Mickiewicza 43 uruchomiono przychodnię lekarską, w której pracowało 2 lekarzy: dr Tramer i dr Reach oraz pielęgniarka Stella Metzendorf; przychodnia działała do 1950 roku. ORT organizowała liczne kursy zawodowe, przygotowujące do pracy w zawodach szewca, krawca, szklarza, mechanika samochodowego i innych. Organizacja ta istniała do 1960 r., a jej ostatnim kierownikiem był Maksymilian Metzendorf[1.59].

Aby zaspokoić religijne potrzeby społeczności, zwołano w sierpniu 1945 r. zebranie, na którym wyłoniono władze Zrzeszenia Religijnego (po roku przekształconego w Kongregację Wyznania Mojżeszowego). Kolejnymi jego przewodniczącymi byli: Markowicz, Kellermann, Herman, Ginsburg, Edelman oraz M. Metzendorf (do 1993 roku)[1.60]. W prywatnym budynku przy ul. Mickiewicza 26 urządzono salę modlitw.

Także bielskie bractwo pogrzebowe Chewra Kadisza wznowiło swoją działalność, ale nie odzyskało przedwojennej świetności i traktowane było jak sekcja Kongregacji. W 1949 r. na czele bractwa stali Jakub Engel i Samuel Löwy. Zachowane dokumenty wskazują, że na początku lat sześćdziesiątych XX w. przewodniczącym był Franciszek Edelman, a członkami prezydium Hersz Steiner i Leon Metzendorf. Ostatni zapisek dotyczący Chewra Kadisza w Bielsku-Białej pochodzi z 1963 roku[1.61].

W latach 1945–1950 całokształt życia żydowskiego był koordynowany przez Centralny Komitet Żydów w Polsce (CKŻP). W porozumieniu z rządem podjęto decyzję o stworzeniu osiedla żydowskiego na Dolnym Śląsku i od września 1945 r. tam właśnie kierowano żydowskich repatriantów z ZSRR. Akcja przebiegała najintensywniej wiosną 1946 r., ale załamała się po pogromie kieleckim (6 lipca 1946 r.), którego konsekwencją było nasilenie emigracji Żydów z Polski.

Na przełomie 1949 i 1950 r. władze komunistyczne zlikwidowały bądź upaństwowiły większość instytucji i placówek żydowskich w Polsce. W 1950 r. ze zjednoczenia CKŻP i Żydowskiego Towarzystwa Kultury powstało Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce (TSKŻ)[1.62], którego oddział założono wkrótce także w Bielsku. TSKŻ zajął się prowadzeniem szkoleń ideologicznych oraz organizowaniem dla dzieci i młodzieży zajęć kulturalnych i kursów, np.  gospodarstwa domowego czy kroju i szycia. Bardzo aktywnie działało kółko teatralne prowadzone przez małżeństwo państwa Zitzmanów. W 1956 r. w Towarzystwie zarejestrowanych było 469 osób[1.63].

Gdy w 1951 r. nastąpiło administracyjne połączenie obu miast w Bielsko-Białą, w mieście i okolicach zamieszkiwało 3 366 Żydów. W 1955 r. bielsko-bialska filia Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Katowicach uzyskała samodzielność jako Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bielsku-Białej. Społeczność powiększyła się o kolejnych żydowskich repatriantów przybyłych w 1957 r. z ZSRR. Sytuacja uległa zmianie w 1967 r., po wojnie izraelsko-arabskiej i wydarzeniach marca 1968 roku. Z Bielska-Białej wyjechała wówczas większość Żydów.

Odrodzenie życia żydowskiego rozpoczęło się wraz z upadkiem rządów komunistycznych w Polsce. W 1993 r. kongregację żydowską w Bielsku-Białej przekształcono w Gminę Wyznaniową Żydowską i przyporządkowano Gminie Wyznaniowej w Katowicach. Od 1995 r. istnieje samodzielna Gmina Wyznaniowa Żydowska w Bielsku-Białej, należąca do Związku Gmin Wyznaniowych Żydowskich (ZGWŻ). W mieście działa też nieprzerwanie oddział TSKŻ.