Wiosną 1941 r. Niemcy utworzyli w Brzesku getto. Stłoczono w nim około sześciu-siedmiu tysięcy osób - żydowskich mieszkańców Brzeska oraz przesiedleńców z okolicznych miejscowości. W getcie przebywała też pewna grupa Żydów z terenów III Rzeszy.

Ustalenie dokładnych granic getta sprawia obecnie pewne trudności. Jan Burlikowski w "Kronikach Miasta Brzeska" napisał: "Brzeskie getto składało się trzech części: pierwsza to cała ulica Berka Joselewicza /Wapienna/ z zabudowaniami po obu jej stronach. Druga część to budynki po stronie północnej rynku /dziś plac Gen. Karola Świerczewskiego/ do Rynku Siennego /dziś Kazimierza Wielkiego/ ograniczona dzisiejszymi ulicami Sobieskiego i Chopina. Trzecia część to zabudowania przy ulicy Głowackiego do Trzcianeckiej /dziś Obrońców Ruchu Oporu/ i do placu Kazimierza Wielkiego, jeśli idzie o część drugą i trzecią z wyłączeniem kamienic frontowych przy Rynku oraz ulicy Głowackiego."

Wg relacji Kazimierza Wolnika (ur. luty, 1933), zanotowanej przez Jarosława Rubachę, obszar getta ograniczony był następującymi ulicami (według dzisiejszego nazewnictwa): od wschodu: zachodnia strona ul. Sienkiewicza, od południa: północna strona ul. Kościuszki i Głowackiego, od wschodu: zachodnia strona ul. Spółdzielczej, od północy: południowa strona ul. Uczestników Ruchu Oporu i Ogrodowej.

Całe getto - w części bez budynków - otoczone było wysokim (ok. 2-3 m), szczelnym płotem z desek, na górze którego znajdował się drut kolczasty. Do getta prowadziła tylko jedna brama w głębi ul. Chopina, tuż za uliczką dojazdową do starej plebanii (uliczka też już nie istnieje, na jej miejscu stoi nowa część kościoła). Nie wszystkie budynki w obrębie tych ulic włączone były do getta. Normalnie funkcjonowały polskie lokale użytkowe i instytucje czy bar tzw. "Jedynka", a obecnie bar mleczny na rogu Ogrodowej i Sobieskiego. W budynkach tych Niemcy zamurowali wszystkie "tylne wyjścia" na podwórka i okna od strony getta. Były też takie budynki jak narożna kamienica na rogu ul. Kościuszki i Sobieskiego, gdzie funkcjonowała i funkcjonuje apteka. Apteka funkcjonowała normalnie, a cały budynek należał do getta i na górze zakwaterowani byli Żydzi.

Z terenu getta wyłączony był kościół i plebania od strony ul. Głowackiego oraz stodoła stojąca przy ul. Uczestników Ruchu Oporu, naprzeciw Ogródka Jordanowskiego. Teren pomiędzy nimi stanowił połączenie między, że tak powiem, wschodnią i zachodnią częścią getta. Tam gdzie nie można było postawić płotu Niemcy pozabijali deskami wszystkie drzwi i okna wychodzące na ulice.

Wiadomości te zostały potwierdzone przez Halinę Szczypuła (rocznik 1924) mieszkającą (do dzisiaj) na ul. Brzezowieckiej, która dodała, że była jeszcze jedna część getta - oddzielona od terenu zasadniczego. Stanowił ją obszar ograniczony ulicami: Berka Joselewicza (cała - obie strony), Głowackiego (strona południowa) Krętą (strona zachodnia) oraz skarpą nad Uszwicą. Podobnie jak w części zasadniczej, ta także była otoczona płotem z drutem kolczastym od strony Uszwicy, a budynki włączone go getta miały pozabijane deskami okna i drzwi. Wysokim płotem zagrodzone były także oba wyloty ul. Berka Joselewicza. Brama do tej części znajdowała się na obecnej ul. Krótkiej. Ta część getta została zlikwidowana podobno wcześniej, ale dokładnej daty nie udało się ustalić.

O tej części getta opowiadała także babcia Jarosława Rubachy, która stwierdziła, że przy likwidacji tej części getta, kilkunastu, czy też kilkudziesięciu Żydów ukryło się w piwnicach domów. Piwnice te miały sięgać skarpy nad Uszwicą. Tam mieli oni zostać zastrzeleni przez Niemców.

Jerzy Wyczesany napisał w BIM-e (100 wydanie, 2001 r.) "Już we wrześniu 1941 r. lokalne władze okupacyjne nakazały ludności starozakonnej zajmującej się rolnictwem przenieść się do specjalnie wyznaczonych na terenie powiatu miejscowości. Do nich należały: Brzesko, Szczurowa i Zakliczyn. W Brzesku dn. 17 i 18 września tego roku Żydzi ci zostali umieszczeni w dwóch oddzielnych dzielnicach miasta: po obu stronach ul. Wapiennej (dziś Berka Joselewicza) oraz w rejonie ul. Solskiego, Uczestników Ruchu Oporu, Ogrodu Jordanowskiego, Chopina i placu Kazimierza Wielkiego."

Jarosław Rubacha porównując relacje Jana Burlikowskiego z relacjami Jana Wolnika i Haliny Szczypała, sporządził orientacyjną mapkę getta. Na mapie tej zaznaczono obszary do których istnieją rozbieżności w wyżej podanych relacjach. .

Aby wyjaśnić wszystkie rozbieżności, należy znaleźć odpowiedź na następujące pytania:

  1. Czy własność kościelna między plebanią i ul. Uczestników Ruchu Oporu była włączona do getta ? (patrz mapka).
  2. Czy getto było do ul Sobieskiego czy też do ul Sienkiewicza ? (patrz mapka).
  3. Czy poza ul. B. Joselewicza było także getto wzdłuż ul. Głowackiego do ul Krętej ? (patrz mapka).
  4. Kiedy powstało getto w Brzesku?

Likwidacja getta nastąpiła we wrześniu 1942 roku. W trakcie "Akcji" Niemcy wywieźli brzeskich Żydów do obozów w Bełżcu, Majdanku i Oświęcimiu.

W dniu 26 kwietnia b.r. na ścianie budynku Biblioteki Powiatowej, na terenie dawnego getta, odsłonięto tablicę upamiętniającą brzeskich Żydów zamordowanych przez nazistów w czasie II wojny światowej.

Fundatorem tablicy jest Cech Rzemieślników, Małych i Średnich Przedsiębiorców w Brzesku, a jej wykonawcą firma "Wojnicki i Syn". W uroczystościach wzieli udział przedstawiciele gmin żydowskich i parafii św. Jakuba, rzemieślnicy brzescy, posłowie ziemii tarnowskiej (C. Czesak, J.Musiał i W. Woda), Burmistrz Brzeska - Grzegorz Wawryka, wicestarosta Stanisław Pacura oraz przewodniczący Rady Powiatu Brzeskiego Sławomir Pater, radni miejscy i powiatowi oraz mieszkańcy Brzeska i okolic. Wśród zaproszonych gości była także mieszkanka Brzeska Helena Skrobotowicz-Łoza, odznaczona medalem Sprawiedliwy Wśród Narodów Świata, za uratowanie w czasie wojny dziecka żydowskiego.

Społeczność żydowską reprezentowali między innymi: rabin Eliezer Gurary z Izraela i Tadeusz Jakubowicz - Przewodniczący Gimny Wyznaniowej Żydowskiej w Krakowie. Po odsłonięciu tablicy modlitwę ekumeniczną odmówil ksiądz dziekan Józef Drabik i rabin Eliezer Gurary.

W tekście wykorzystano artykuł Zbigniewa Stósa, opublikowany na  portalu www.brzesko.ws

Drukuj