Murowana synagoga w stylu mauretańskim została zaprojektowana przez Ignacego Markiewicza. Budowę ukończono w 1893 roku. Bożnica zajęła działkę przy ulicy Berka Joselewicza, dawnej ul. Żydowskiej[1.1].
Według Eleonory Bergman, inspirację dla architekta stanowiła synagoga w Wiedniu. Znalazło to wyraz w zaprojektowaniu narożników skrajnych i narożników centralnego ryzalitu fasady, aneksów klatek schodowych w połączeniu z wieżyczkami z mauretańskimi kopułkami. Synagoga miała rzut kwadratowy i podłużny układ, z podziałem na trzy nawy, z których nawa centralna była wyższa. Synagoga była orientowana, a jej fasadę tworzyła ściana wschodnia, z wejściami poprzez boczne przybudówki[1.2].
Na podstawie zachowanego materiału ikonograficznego synagogę w Brzezinach można zaliczyć do grupy najciekawszych obiektów architektonicznych, będących własnością gmin żydowskich w tym regionie.
Synagoga powstała w następstwie pożaru drewnianej synagogi w 1875 roku. Przez kolejne lata po jej utracie wyznawcy judaizmu z Brzezin zbierali się na modlitwy w prywatnych domach. W 1885 r. zapadła decyzja o budowie nowej bożnicy. Inwestycję na łączną sumę 15 244 rubli postanowiono sfinansować z ubezpieczenia za spaloną synagogę oraz ze sprzedaży 308 miejsc siedzących.
W 1925 r., w związku z koniecznością przeprowadzenia remontu synagogi, gmina żydowska wystosowała do swoich członków apel o zbiórkę funduszy.
9 września 1939 r., Niemcy, po zajęciu miasta, podpalili synagogę, a o ten czyn oskarżyli rabina Zelmana Borensztajna, jednocześnie obciążając gminę żydowską kontrybucją. Później budynek wysadzono.
Jesienią 1954 r. Prezydium Miejskiej Rady Narodowej wystąpiło do władz wojewódzkich o zgodę na uprzątniecie gruzowiska po synagodze i urządzenie w tym miejscu zieleńca. We wniosku napisano: „Obecnie pozostał tylko zwał gruzu porośnięty różnego rodzaju chwastami i zielskiem. Z istniejącej uprzednio Synagogi nie pozostało żadnych murów ani fundamentów, które należy brać pod uwagę jako nadające się do konserwacji lub odbudowy dla społeczeństwa wyznania mojżeszowego, które w Brzezinach zamieszkałe nie jest poza jednym Ob. tegoż wyznania. (…) Olbrzymi zwał gruzów (…) szpeci miasto[1.3]. Plany Prezydium Miejskiej Rady Narodowej zostały zrealizowane. Dziś w miejscu po synagodze znajduje się skład materiałów budowlanych.
- [1.1] Woźniak K., Brzeziny w okresie zaborów, [w:] Brzeziny. Dzieje miasta do 1995 roku, red. K. Badziak, Łódź – Brzeziny 1997, s. 213.
- [1.2] Bergman E., Nurt mauretański w architekturze synagog, Warszawa 2004, s. 156.
- [1.3] Urban K., Cmentarze żydowskie, synagogi i domy modlitwy w Polsce w latach 1944–1966, Kraków 2006, ss. 404–405.
