Pierwsze wzmianki na temat obecności Żydów w Baranowie pochodzą z 1621 roku, choć niewykluczone, że pojawili się tutaj już wcześniej. W 1623 r. napłynęła większa grupa. W 1626 r. w mieście odnotowano obecność 30 żydowskich rzemieślników m.in. 2 krawców, 4 szewców, 3 rzeźników, 4 piekarzy oraz 4 przekupniów[1.1]. W połowie XVII w., zapewne w wyniku wojen, zmniejszyła się liczba mieszkańców Baranowa. W 1674 r. żyło tutaj jedynie 10 Żydów stanowiąc 4,3% ogółu mieszkańców, w 1676 r. – 12 Żydów (5,5%), a w 1764–1765 r. w całej gminie – 170.

Od połowy XVIII w. liczebność znów zaczęła systematycznie rosnąć. W 1777 r. miasteczko miało 379 mieszkańców, w tym 77 Żydów, którzy stanowili już 20,3% ogółu. Wśród nich znajdowało się 20 właścicieli posesji, którzy zajmowali się m. in. krawiectwem, czapnictwem i arendą. Był tu też jeden rolnik. Resztę społeczności stanowili ich bliscy: 14 żon i 43 dzieci (w 10 rodzinach). W 1790 r. w Baranowie zanotowano 99 Żydów, a w całej gminie – 146. Pod koniec XVIII w. Żydzi uprawiający ziemię mieli pańszczyznę zamienioną na czynsz[1.2].

Z czasem Żydzi stali się drugą pod względem liczebności grupą narodowościową w miejscowości. Stan ten odzwierciedlają zapisy w księgach miejskich coraz częściej informujące o posiadaniu przez nich nieruchomości[1.3]. Żydzi w Baranowie utrzymywali się z handlu, rzemiosła oraz dzierżawy karczm w mieście i okolicznych wsiach. Byli aktywnie obecni w wytwórstwie i sprzedaży napojów alkoholowych. Mieszkali głównie przy rynku oraz na zachód i południe od niego (ul. Bóżniczna i Rybna).

Jeszcze w XVII w. powstała drewniana synagoga, wzmiankowana w 1861 roku. Pod koniec XIX w. gmina wystawiła nową synagogę. Obiekt ten również był drewniany; stał na południe od rynku. Od chwili otwarcia nowej synagogi, stara bóźnica zaczęła pełnić zapewne funkcję bet midraszu. Cmentarz powstał zapewne w I połowie XVII w., jednak pierwsza wzmianka źródłowa o nim pochodzi z 1724 roku[1.4].

Liczba Żydów w XIX w. szybko wzrosła. W 1819 r. na 1020 mieszkańców Baranowa było 367 Żydów (36%), w 1827 r. – 642 na 1445 (44,4%), w 1856 r. – 953 na 1799 (53%). Pod koniec XIX w. stanowili już ponad połowę mieszkańców ośrodka (w 1897 r. ok. 59%)[1.5]. Jak wynika z zachowanych dokumentów, w latach 80. XIX w. byli właścicielami części ziem majątku Baranów, podzielonego i rozsprzedawanego przez ówczesnego właściciela Jana Kantego Piotrowskiego.

Po I wojnie światowej liczba mieszkańców Baranowa spadła. Według pierwszego spisu powszechnego przeprowadzonego w 1921 r. miejscowość liczyła 1907 mieszkańców, w tym 1028 Żydów (ok. 54%)[1.1.1] W latach 20. XX wieku gmina żydowska podupadła na skutek pożarów i działań wojennych. Powolna odbudowa była możliwa dzięki wsparciu, m. in. ze strony „Jointu”. Jednakże już w latach 30. XX w. sytuacja ekonomiczna Żydów zaczęła się pogarszać, m.in. ze względu na pogłębiającą się konkurencję z polskimi kupcami i rzemieślnikami. W tym okresie w Baranowie działały liczne żydowskie partie polityczne, spośród których największą popularnością cieszyły się organizacje syjonistyczne. W 1930 r. na czele gminy stał zarząd w składzie: M. Hochgelenter - przewodniczący, członkowie S. Rozenberg i J. Narensztejn oraz sekretarz Szlama Brower. W przededniu II wojny światowej liczbę baranowskich Żydów szacuje się na ok. 1200 osób.

W okresie okupacji niemieckiej podczas II wojny światowej nie utworzono tu getta. Żydzi otrzymali natomiast zakaz mieszkania w centrum miasteczka. W 1940 r. osiedlono w Baranowie kilkuset Żydów z Puław. W pierwszej połowie maja 1942 r. wszyscy zostali wywiezieni do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze.

Bibliografia

• Baranow, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, ed. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 88.
• Baranów, [w:] Encyclopaedia of Jewish Communities Poland, t. 7: Lublin, Kielce districts, red. A. Wein, Jerusalem 1999, s. 117.
• Bortkiewicz E., Baranów. Studium historyczno-urbanistyczne, Lublin 1984.