Miasto, gdzie mądrość i bogactwo, Tora i zrozumienie, handel i wiara są zjednoczone[1.1].

Żydzi pojawili się w Brodach wraz z przejęciem miasta przez hetmana Koniecpolskiego. Wraz z nimi przybyli także Ormianie, Flamandowie (tkacze), Turcy i Grecy. Dzięki obecności przybyszów prosperowała w Brodach manufaktura tkanin wschodnich, specjalizująca się w produkcji dywanów i namiotów. Funkcjonowała jeszcze w II połowie XVIII wieku[1.2].

Stanisław Koniecpolski zmarł w Brodach i tu został pochowany w 1646 r. Dwa lata później wojska Bohdana Chmielnickiego spaliły miasto, ale nie zdobyły twierdzy. Twierdza nie została także zdobyta w kilkanaście lat później przez Turków. W latach 70. XVII wieku miasto przeszło na własność Sobieskich, a na początku XVIII wieku Potockich. W I połowie XVIII wieku Brody zostały spustoszone przez wojska rosyjskie i saskie oraz dodatkowo przez wielki pożar, który zniszczył centrum miasta. Szybko jednak odbudowało się ze zniszczeń wojennych, między innymi dzięki aktywności kupców żydowskich. Gdy po wielkim pożarze w 1749 r. miasto opuścili Ormianie, Żydzi nie mieli tu już żadnej konkurencji. Od tego czasu Brody stały się jednym z najważniejszych ośrodków żydowskich w Galicji.

Od 1779 r. przebiegała tamtędy granica austriacko-rosyjska, dzięki czemu Brody stały się ważnym ośrodkiem handlowym. Cesarz Austrii, Józef II nadał im tytuł „wolnego miasta”. W I połowie XIX w. Brody stały się drugim po Lwowie miastem w Galicji. Jednocześnie Brody stały się bardzo ważnym ośrodkiem haskali, ale także centrum chasydzkim. W 1756 r. w synagodze brodzkiej rzucono klątwę na frankistów, a w 1772 r. wyklęto chasydów i nawet na kilka lat wypędzono ich z miasta.

Jednym z najwybitniejszych działaczy żydowskiego Oświecenia w Brodach był Izrael Lefin syn Mojżesza Ha-Lewi Zamościa-Lefina, przyjaciela Mojżesza Mendelssohna, twórcy niemieckiej haskali. Izrael Lefin, który był uczniem Mendelssohna, osiadł w Brodach i tu prowadził swoją działalność naukową. Był astronomem, matematykiem i filozofem, piszącym w języku hebrajskim. Kolejnym przykładem zwolennika haskali związanego z Brodami był Izaak Erter, polsko-żydowski satyryk, twórca satyr pisanych w języku hebrajskim. Był bardzo popularny zwłaszcza w kręgu ubogich Żydów, którym udzielał pomocy materialnej. Przyjaźnił się z najwybitniejszymi przedstawicielami haskali w Galicji: Salomonem Judą Rappaportem – pierwszym rabinem oświeceniowym w Tarnopolu oraz Nachmanem Krochmalem – filozofem, historykiem i teologiem, urodzonym w Brodach, ale związanym później z Żółkwią i Tarnopolem. Erter zmarł w Brodach w 1851 r.[1.3] Oprócz niego działali tutaj także Dow Ber Blumenfeld i Joszua Heszel Schorr. Dzięki haskali w Brodach powstała w 1815 r. żydowska szkoła realna. Haskala oddziaływała z Brodów także na tereny Rosji. Jej działacze związani byli z kulturą niemiecką, stąd też Brody uchodziły za najbardziej zgermanizowane miasto Galicji.

Pomimo oficjalnego wypędzenia chasydów z miasta, Brody na przełomie XVIII i XIX wieku stały się także ważnym ośrodkiem chasydzkim. Do okresu międzywojennego miejscowi chasydzi związani byli bardzo silnie z dynastią w Bełzie. Jej założyciel Szalom Rokeach urodził się w Brodach w 1781 r. Przez blisko 50 lat dajanem w Brodach był rabin Szlomo Kluger (1789–1869), nazywany „Magidem z Brodów”, autor 174 prac o charakterze religijnym. Kluger był wrogiem Haskali. Zmarł w Brodach i tutaj został pochowany[1.4].

W XIX wieku Żydzi stanowili 88% mieszkańców miasta. Było to największe miasto powiatowe w Europie z takim odsetkiem ludności żydowskiej. W Brodach mieszkało 10% wszystkich żydowskich kupców w Galicji, a w ich posiadaniu było 93% dużych przedsiębiorstw handlowych i przemysłowych[1.5]. Dzięki przywilejom józefińskim, już pod koniec XVIII wieku wszystkie domy w rynku były murowane.

Brody bardzo często nazywano „Jerozolimą Austro-Węgier”, a także „Triestem na kontynencie”[1.6]. Do II połowy XIX w. stanowiły największe centrum handlowe na terenie Austro-Węgier. Znaczenie handlowe Brodów zaczęło spadać po 1879 r., kiedy utraciły status „wolnego miasta”. Nadal jednak położenie przygraniczne odgrywało wielkie znaczenie. W 1881 r. do Brodów napłynęła wielotysięczna rzesza żydowskich uciekinierów z Rosji, zagrożonych pogromami. Z Brodów uciekinierów tych odprawiano specjalnymi pociągami do Europy Zachodniej, a następnie do Stanów Zjednoczonych[1.7].

W czasie I wojny światowej Brody jako miasto przygraniczne zostały zdobyte przez wojska rosyjskie już w pierwszych dniach wojny. Rosjanie dokonali tutaj pogromu Żydów i spalili praktycznie całe centrum miasta. Pretekstem miał być fakt strzelania do kozaków przez córkę żydowskiego właściciela hotelu. Jak się potem okazało, było to kłamstwo stworzone na użytek rosyjskiej propagandy. Jednakże dziewczyna została zastrzelona przez Rosjan, a centrum miasta ostrzelano z artylerii, a następnie spalono praktycznie wszystkie żydowskie domy[1.8]. Brody po zniszczeniach I wojny światowej nigdy już nie wróciły do swojej dawnej świetności.

W okresie międzywojennym Brody były miastem powiatowym województwa tarnopolskiego. W 1939 r. mieszkało tutaj 18 tysięcy mieszkańców, z czego Żydzi stanowili około 10 tysięcy ludzi.

W czasie okupacji niemieckiej większość Żydów w Brodach zamknięta została w getcie. Jesienią 1942 r. w wyniku dwóch „akcji” Niemcy wywieźli kilka tysięcy miejscowych Żydów do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu. Pierwsza wywózka miała miejsce 19 września 1942 r. Według różnych źródeł do Bełżca Niemcy deportowali wówczas 2800–4500 osób[1.9]. Podczas drugiej deportacji, 2 listopada 1942 r., wywieźli ok. 2,5 tys. osób. Podczas tej akcji wiele osób popełniło samobójstwo, znając już prawdę o Bełżcu.

Po tej akcji w mieście utworzone zostało zamknięte getto obejmujące ulice Browarną i Słomianą. Na tak niewielkim obszarze Niemcy skoncentrowali nie tylko pozostałych miejscowych Żydów, ale przypędzili tu także około 3 tys. osób z Sokołówki, Łopatyna i Oleska. W getcie funkcjonowała grupa oporu, której założycielem był Samuel Weiler. Żydowscy bojowcy mieli kontakt z polskim podziemiem, od którego starali się zdobyć broń. Niestety, do zorganizowania oporu w getcie nigdy nie doszło, a poszczególni członkowie grupy zbiegli z getta na krótko przed jego ostateczną likwidacją. Ich los jest nieznany. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła w maju 1943 r. Blisko 2500 jego więźniów Niemcy wywieźli do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Sobiborze[1.10].

Drukuj
Przypisy
  • [1.1] Nachman Krochmal, pochodzący ze Lwowa zwolennik Haskali, lekarz w Brodach, bardzo popularny wśród biedniejszej ludności, w liście do Izaaka Ertera, polsko-żydowskiego satyryka z I połowy XIX wieku
  • [1.2] Rąkowski G., Przewodnik po Ukrainie Zachodniej, część III, Ziemia Lwowska, Pruszków 2007, s. 272–273.
  • [1.3] Erter, Isaac [w:] The unedited full-text of the 1906 Jewish Encyclopedia [online] http://www.jewishencyclopedia.com/articles/5840-erter-isaac [dostęp: 9.01.2014].
  • [1.4] Kluger, Solomon ben Judah Aaron [w:] The unedited full-text of the 1906 Jewish Encyclopedia [online] http://www.jewishencyclopedia.com/articles/9394-kluger-solomon-ben-judah-aaron [dostęp: 9.01.2014]
  • [1.5] http://kehilalinks.jewishgen.org/brody/brody.htm [dostęp: 9.01.2014]
  • [1.6] Triest był największym portem morskim monarchii austro-węgierskiej – przyp. red.
  • [1.7] Sanders R., Shores of Refuge: A Hundreds Years of Jewish Emigration, New York 1989, s. 92.
  • [1.8] An-ski Sz., Tragedia żydów galicyjskich w czasie I wojny światowej, Przemyśl 2010, ss. 123–127.
  • [1.9] Kuwałek R., Obóz zagłady w Bełżcu, Lublin 2010, s. 246.
  • [1.10] Krugłow A., Chronika Hołokosta w Ukrainie 19411944, Dniepropietrowsk 2004, s. 162.