Żydzi osiedlili się w Cieszanowie już na początku XVII wieku. W 1629 r. posiadali 3 domy w mieście oraz synagogę, przy której działał szkolnik. W dokumencie z 1630 r. odnotowano zamieszkiwanie w Cieszanowie 23 rodzin żydowskich, a w 1631 r. zapisano, iż posiadali już 8 domów. W 1643 r. na ogólną liczbę ok. 100 domów w mieście Żydzi byli właścicielami 17.

W 1649 r. Aleksander Stanisław Bełżecki, po zniszczeniu miasta przez wojska Chmielnickiego, nakazał, aby każdy, zarówno chrześcijanin, jak i Żyd, posiadał dobry muszkiet, dwa funty prochu i kopę kul. W 1670 r. nadał Żydom równe prawa z chrześcijanami w zamian za pomoc, jakiej udzielili w obronie miasta przed kozakami. W 1672 r. pożar strawił Cieszanów, poważnie nadwyrężając tutejszą społeczność żydowską[1.1].

W 1785 r. było w mieście 410 Żydów, natomiast w 1799 r. – 473. W 1857 r. w Cieszanowie żyło 1067 Żydów, stanowiąc 49% ogółu mieszkańców. W 1870 r. cieszanowska gmina żydowska miała synagogę, cmentarz oraz 3 instytucje żydowskie – bractwa i stowarzyszenia. Rabinem kahalnym był Jakub Fränkel.

W 1885 r. w mieście wybuchł znów niszczycielski pożar[1.2]. Od 1880 r. działało tu Towarzystwo Kredytowe, którego prezesem był Salomon Schmukler. Do 1900 r. liczebność gminy wzrosła do 2777 osób. Spośród wielu stowarzyszeń dobroczynnych szczególnie aktywne było Gemilut Chesed – udzielające bezprocentowych pożyczek osobom ubogim.

Syn cadyka z Dynowa Dawid Halberstam (1818–1893) stworzył w Cieszanowie lokalny ośrodek chasydzki. Po nim cadykiem i jednocześnie rabinem został jego bratanek, syn cadyka z Sieniawy Ezechiela Szragi – Simche Ber Halberstam (zm. 18 stycznia 1914 r.).

Na początku XX w. chasydzi z Cieszanowa, zwolennicy cadyków z rodu Halberstamów, urządzili salę modlitewną na krakowskim Kazimierzu, w budynku przy ulicy Miodowej 13. Podczas II wojny światowej została ona zdewastowana przez Niemców. Obecnie znajduje się w ruinie.

W 1910 r. w powiecie cieszanowskim mieszkało 10 760 Żydów, co stanowiło 12,5% ogółu mieszkańców, natomiast w samym mieście przed wybuchem I wojny światowej – 1900. Podczas I wojny światowej, w 1914 r., Cieszanów zajęły wojska rosyjskie, które zniszczyły wszystkie sklepy i zakłady żydowskie w mieście. I wojna światowa uszczupliła miejscową społeczność żydowską.

W 1921 r. w Cieszanowie żyło 939 Żydów, stanowiąc 41,8% ogółu mieszkańców. W okresie tym działały w mieście aktywnie: Stowarzyszenie Rękodzielników Żydowskich Jad Charuzim oraz Kasa Zaliczkowa, skupiająca 310 członków oraz w dalszym ciągu Gemilut Chesed. Na początku lat 30. w miasteczku panowało bardzo wysokie bezrobocie. Bez pracy było 90% żydowskich rzemieślników i pracowników najemnych[1.1.1].

Podczas II wojny światowej, 12 września 1939 r. Cieszanów zajęły wojska niemieckie. W pobliżu miasta przebiegała granica niemiecko-sowiecka. Większość Żydów uciekła z Cieszanowa do pobliskiego Lubaczowa, który znajdował się w sowieckiej strefie okupacyjnej. W mieście pozostało zaledwie kilkudziesięciu Żydów. Wedle innych źródeł, ucieczka Żydów nastąpiła podczas efemerycznej okupacji sowieckiej[1.1.1].

W pierwszej połowie maja 1940 r. przywieziono tu grupę ok. 50 Żydów, którzy rozpoczęli przygotowanie terenu pod przyszły obóz pracy przymusowej. Obóz uruchomiono na wiosnę 1940 roku. 18 sierpnia 1940 r. przywieziono 3 tys. Żydów, a jesienią 1940 r. więziono tutaj już 3,8 tys. Żydów. Więźniowie zatrudnieni byli przy budowie fortyfikacji, regulacji rzek oraz budowie dróg. Przy pracach budowlanych wykorzystywano nagrobki z miejscowego cmentarza żydowskiego.

W październiku 1940 r. grupę 1 tys. Żydów przeniesiono do obozu pracy przymusowej w Starym Dzikowie. Obóz w Cieszanowie zlikwidowano czasowo w listopadzie 1940 roku. Zasiedlono go ponownie wiosną 1941 roku.

W Cieszanowie Niemcy utworzyli także getto, które znajdowało się wokół synagogi. Zgromadzono w nim Żydów z okolicznych wsi. Przez jakiś czas przebywali tu też Żydzi z getta w Mielcu, których wywieziono stąd furmankami do obozu zagłady w Bełżcu. Na początku 1943 r. Niemcy wywieźli wszystkich jeszcze pozostających w Cieszanowie Żydów do Wierzbicy; tam rozstrzelali ich w lesie.

Nota bibliograficzna

• Cieszanow, [w:], The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, G. Wigoder, vol. 1, New York 2001, s. 261.