Zachowane ślady osadnictwa żydowskiego pozwalają stwierdzić, że pierwsi Żydzi zamieszkiwali miasto już w połowie XVII wieku. Większy napływ ludności żydowskiej nastąpił jednak już pod rządami pruskimi pod koniec XVIII wieku. Król pruski Fryderyk II Wielki zachęcał Żydów do osiedlania się w Chojnicach. W 1813 r. w mieście mieszkało już 80 rodzin żydowskich, które tworzyły gminę, a 8 przedstawicieli tych rodzin otrzymało prawa miejskie[1.1]. Tutejsza gmina posiadała wybudowaną w 1809 r. drewnianą synagogę oraz założoną w 1828 r. żydowską szkołę podstawową (Elementarschule)[1.2]. W 1869 r. została wzniesiona nowa synagoga.

W 1881 r., na fali zamieszek antysemickich na Pomorzu, doszło do rozruchów na tym tle w także Chojnicach. Trzy lata później miały miejsce kolejne wystąpienia antyżydowskie, a nawet podpalenie synagogi[1.3]. Pomimo tych wydarzeń jeszcze w latach 80. XIX w. liczba Żydów w Chojnicach była znaczna. W 1885 r. wynosiła ona 563, co stanowiło ponad 11% wszystkich chojniczan. Miejscowa ludność żydowska przyczyniła się znacznie do rozwoju gospodarczego miasta, przede wszystkim poprzez rozwój handlu oraz przemysłu spożywczego i tekstylnego[1.4].

Sytuację miejscowych Żydów diametralnie zmieniły jednak wypadki, które miały miejsce wiosną i latem 1900 roku. W tym czasie wydarzył się tzw. pogrom chojnicki, będący następstwem zabójstwa ucznia gimnazjalnego z pobliskiego Przechlewa — Ernesta Wintera. Szczątki Wintera znaleziono rozrzucone w różnych częściach miasta. Krążyła plotka, jakoby mordercą był żydowski rzeźnik Adolph Lewy. Takiej hipotezie sprzyjała dwuznaczna postawa władz centralnych, które prowadziły śledztwo także w tym kierunku, chociaż miejscowi urzędnicy policyjni jednoznacznie odrzucili prawdopodobieństwo takiej wersji. Niepowodzenie śledztwa obróciło się przeciw samym władzom, którym zaczęto zarzucać sprzyjanie Żydom, oskarżanym przez chrześcijańską ludność miasta o popełnienie tej zbrodni. Powrócono jednak do zbadania wcześniejszej wersji, według której mordu na Winterze miał dokonać w ramach zemsty chrześcijański rzeźnik o nazwisku Hoffman, z którego córką Winter rzekomo miał mieć romans. W tym jednak czasie doszło do zaburzeń antysemickich pod hasłem uwolnienia Hoffmanna. W dniu 10.06.1900 r. rozwścieczony tłum zdemolował chojnicką synagogę i dom jednego z miejscowych Żydów. Kres wystąpieniom położyła dopiero interwencja wojska. Konsekwencją pogromu był proces, podczas którego za podburzanie skazano na więzienie 30 uczestników zamieszek. Sprawę nagłośniła szeroko nacjonalistyczna i konserwatywna prasa, co zaowocowało rozszerzeniem zamieszek na inne miejscowości regionu. Efektem pogromu była masowa emigracja chojnickich Żydów, wskutek czego liczebność gminy zmniejszyła się o połowę. W 1900 r. liczba żydowskich mieszkańców wynosiła już tylko 364 na ogólną liczbę 10 697 mieszkańców[1.5].

Dalszy spadek populacji żydowskiej przyniosło przyłączenie Chojnic do odrodzonej Polski, co oficjalnie nastąpiło 31.01.1920 roku. Żydzi w Chojnicach byli silnie związani z kulturą niemiecką, używali języka niemieckiego oraz posyłali swoje dzieci do szkół niemieckich. Po włączeniu miasta do Polski nastąpił eksodus ludności żydowskiej, która zdecydowała się na wybór obywatelstwa niemieckiego i wyjazd do Niemiec. Proces ten trwał mniej więcej do połowy lat 20., po czym uległ osłabieniu. Do miast byłego zaboru pruskiego, w miejsce zniemczonych Żydów, przybywali Żydzi z pozostałych obszarów Polski. Jednak do Chojnic nie przeniosło się ich wielu. Wpływ na to miało położenie miasta blisko niemieckiej granicy oraz stosunek ludności polskiej. W raporcie Komendy Powiatowej Policji Państwowej w Chojnicach przesłanym w 1923 r. do Komendy Wojewódzkiej w Toruniu odnotowano:

Chęć osiedlania się Żydów z innych dzielnic została zatrzymana przez nieprzychylne odnoszenie się tutejszej ludności do nich, tak że Żydzi po jednym czy dwóch miesiącach pobytu wyprowadzili się[1.6].

W tym samych roku gmina żydowska w Chojnicach liczyła już tylko 115 osób, z czego jedynie 4 rodziny pochodziły z Małopolski. W 1931 r. do gminy żydowskiej w Chojnicach należało 65 osób, zaś 58 (21 rodzin) mieszkało w samym mieście.

W okresie międzywojennym doszło do reorganizacji gmin żydowskich na terenie nowo powstałego województwa pomorskiego, w tym także w Chojnicach. Do 1928 r. ludność żydowska na Pomorzu Gdańskim była zorganizowana w gminach wyznaniowych, które działały na mocy prawa pruskiego z 1847 roku. Do gminy żydowskiej w Chojnicach należeli Żydzi mieszkający we wsiach: Pawłowo, Ogorzeliny i Swornigacie. Stan prawny i organizacyjny gmin żydowskich na terenie państwa polskiego porządkowało rozporządzenie Prezydenta Rzeczypospolitej z 14.10.1927 r., jednak nie objęto nim województwa poznańskiego, śląskiego oraz pomorskiego. Dopiero rozporządzenie Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego z 5.04.1928 r. rozciągnęło wcześniejsze przepisy na województwo pomorskie, zaś 28.09.1932 r., na mocy decyzji Ministra Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego, nastąpiła reorganizacja gmin żydowskich na terenie województwa. Utworzona została wtedy gmina zbiorcza z siedzibą w Chojnicach, w skład której weszły gminy w Chojnicach, Czersku i Tucholi[1.7].

Żydzi w Chojnicach trudnili się przede wszystkim handlem. W 1933 r. spośród płatników składek gminy zbiorczej w Chojnicach na 37 osób, 25 było kupcami lub zajmowało się handlem, 3 Żydów było rzemieślnikami, 6 właścicielami domów, 1 rolnikiem i dwóch właścicielami zakładów przemysłowych. Wszystkie zakłady rzemieślnicze znajdowały się w Tucholi, zaś zakłady przemysłowe w Chojnicach. Właścicielami tych ostatnich byli: Maks Damm – właściciel odlewni metali oraz Szloma Gelb z Pawłowa – właściciel młyna. W Chojnicach również znajdował się zakład produkujący bekon prowadzony przez Żyda.

W okresie międzywojennym gmina w Chojnicach miała synagogę, cmentarz, budynek i pół morgi ziemi. Z powodu odpływu ludności żydowskiej i zubożenia gminy, przez cały okres międzywojenny w Chojnicach nie urzędował rabin. Gmina chojnicka dopiero na początku lat 30. zatrudniła kantora i jednocześnie rzezaka, którym został Szymon Szczeński. Do tego czasu raz w tygodniu do Chojnic przyjeżdżał rzezak z Sępólna. Na czele gminy w Chojnicach stał zarząd i rada reprezentantów. Skład władz ulegał częstym zmianom. W 1923 r. w zarządzie zasiadali: Luis Tuchler jako przewodniczący oraz Emil Loewenthal i Caminer. W 1931 r. w skład nowego zarządu, który urzędował aż do utworzenia gminy zbiorczej w 1933 r., weszli: Emil Hermann, Teodor Flatow i Emil Loewenthal[1.8].

W Chojnicach nie działały żadne żydowskie partie polityczne ani stowarzyszenia społeczno-kulturalne. Wpływ na taki stan rzeczy miała niewielka i stale zmniejszająca się liczba Żydów w mieście. Jak podawały raporty władz policyjnych, do 1933 r.  Żydzi w powiecie chojnickim działali w stowarzyszeniach niemieckich i zaliczali siebie do mniejszości niemieckiej. Sytuację tę zmieniło dopiero dojście Hitlera do władzy. Miejscowe władze, choć dostrzegały proniemieckie sympatie miejscowej ludności żydowskiej, w raportach do władz wyższych instancji podkreślały, że lojalność zarządów i członków pomorskich gmin żydowskich wobec państwa polskiego nie budziła zastrzeżeń. Niewiele zachowało się informacji mówiących o stosunkach pomiędzy ludnością polską a żydowską w Chojnicach. W okresie międzywojennym nie zanotowano natomiast wystąpień antyżydowskich (bojkotu sklepów żydowskich czy wybijania szyb wystawowych). Miała na to zapewne wpływ niewielka liczba Żydów w mieście i ich nieznaczny udział w życiu gospodarczym[1.9].

W miesiącach poprzedzających wybuch II wojny światowej znaczna część ludności żydowskiej opuściła tereny województwa pomorskiego i przeniosła się w pozornie bezpieczniejsze okolice centralnej Polski. Jesienią 1938 r. liczba zbiorczej gminy wyznaniowej w Chojnicach zmalała do 69 osób.

W okresie okupacji niemieckiej część chojnickich Żydów została rozstrzelana przez członków niemieckiej organizacji paramilitarnej Volksdeutscher Selbstschutz (Niemiecka Samoobrona Ludowa), w Dolinie Śmierci (na Polach Igielskich, w pobliżu Chojnic) razem z polskimi mieszkańcami miasta[1.10]. Pozostałych wywieziono do Generalnego Gubernatorstwa. Jedna z mieszkanek Chojnic była świadkiem rozstrzelania przez Niemców rodziny żydowskiej. Majątek gminy został skonfiskowany przez władze niemieckie, które przystąpiły do burzenia obiektów żydowskich oraz niszczenia cmentarza[1.11].

Nota bibliograficzna

• Borzyszkowska-Szewczyk M., Pletzing Ch., Chojnice, [w:] Śladami Żydowskimi po Kaszubach. Przewodnik, red. M. Borzyszkowska-Szewczyk, Ch. Pletzing, Gdańsk – Lübeck – München 2010, ss. 188–192.
• Chojnice, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, red. S. Spector, G. Widoger, New York 2001, s. 254.
• Karpus Z., Gmina Wyznaniowa Żydowska w Chojnicach w latach 1920–1939, [w:] Gminy Wyznaniowe Żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920–1939), red. J. Sziling, Toruń 1995.