Miejscowość Czyżew (do 2011 Czyżew-Osada, do II wojny światowej Czyżewo-Osada) nie posiadała nigdy privilegium de non tolerandis Judaeis. Żydzi zaczęli osiedlać się w na tym terenie zapewne w XVII w., gmina zaś powstała na początku XVIII w., wypierając przy tym jednocześnie ludność chrześcijańską. Jak dowiadujemy się z Księgi Pamięci Czyżęwa, „ze starych dokumentów z końca XVIII w. ocalałych w archiwum wojewódzkim w Białymstoku, możemy wyczytać, że w latach 1770-80 Czyżewo, tak wtedy brzmiała nazwa miejscowości, liczyło 47 domów i 370 mieszkańców, w tym 300 Żydów”[1.1].

Wraz z upadkiem państwa polskiego Czyżew znalazł się początkowo w zaborze pruskim, a po Kongresie Wiedeńskim – w rosyjskim.

Na pocz. XIX w. Czyżew nieco się rozrósł, w 1827 r. w miasteczku stały już 74 domy i żyło w nich 811 mieszkańców. Społeczność żydowska posiadała prawdopodobnie cmentarz, o którym wspomina Księga Pamięci Czyżewa, że w 1820 r. jego powierzchnia była już zapełniona[1.2]

Miasteczko było biedne, jego mieszkańcy utrzymywali się przede wszystkim z drobnego handlu i słabo rozwiniętego rzemiosła. Przełomowym momentem stało się dopiero przeprowadzenie linii kolejowej petersbursko-warszawskiej w 1854 roku. Pozwoliło to na rozwój rzemiosła i handlu. Dzięki temu powstała tu między innymi wytwórnia cyces (frędzli, będących elementem szala modlitewnego), z której eksportowano je na całe imperium rosyjskie.

Pod koniec XIX w. według spisu z roku 1897 ogólna liczba ludności Czyżewa wynosiła 1785, z czego 1596 stanowili Żydzi.

Dużą część społeczności żydowskiej Czyżewa stanowili chasydzi, wśród których prym wiedli zwolennicy cadyka z Góry Kalwarii, drugą znaczącą grupą byli chasydzi aleksandrowscy. Oprócz tego byli też chasydzi sokołowscy i mszczonowscy.

Czas I wojny światowej był trudny dla Czyżewa. Miasteczko było niszczone przez przechodzące fronty. Jednak był to też czas zmian w życiu społecznym. W Czyżewie powstała wówczas biblioteka żydowska, która służyła jako pierwsze centrum życia społecznego, towarzyskiego oraz jako miejsce kształcenia czy raczej samokształcenia młodzieży żydowskiej. W tym samym czasie powstało też kółko teatralne.

W latach 20. XX w. z inicjatywy Agudy powstała szkoła dla dziewcząt Bejs Jakow oraz cheder Jesodej ha-Tora. Nowoczesny cheder koedukacyjny prowadzili syjoniści.

W Czyżewie jak i w innych miejscowościach, od przełomu XIX i XX w. zaczęło rozwijać się życie polityczne. Jako pierwsze pojawiły się wpływy syjonistycznego ruchu Chowewej Syjon, jednak dopiero w czase I wojny światowej syjonizm nabrał zorganizowanych form – swoich zwolenników mieli tu Ogólni Syjoniści, Mizrachi, Liga na rzecz Pracującej Ziemi Izraela, jeszcze później Betar. Organizacje te tworzyły też swoje przybudówki dla młodzieży. Działa też ortodoksyjna Aguda. Nie odnotowano natomiast działalności Bundu, a komuniści próbowali pozyskać swoich zwolenników na pocz. lat 20. XX w., jednak bez skutku.

W 1921 r. Czyżewo-Osada liczyło 1835 mieszkańców, w tym 1595 Żydów.

W połowie lat 30. XX w. Czyżewo stało się miejscem akcji bojkotu handlu żydowskiego prowadzonej przez ruch narodowy. Kulminacją tej akcji był atak endeckich bojówek na sklepikarzy żydowskich 5 stycznia 1937 roku. W ataku rannych zostało kilkadziesiąt osób, z czego 14 – ciężko. Dwie osoby zmarły w szpitalach.

W pierwszych dniach II wojny światowej znaczna część miasteczka została zniszczona. 9 września wkroczyły wojska niemieckie, a w październiku tego roku – radzieckie.

Niemcy powrócili wraz z wybuchem wojny niemiecko-radzieckiej pod koniec czerwca 1941 roku. Utworzony został Judenrat, społeczność żydowską objęto robotami przymusowymi, nałożono też kontrybucje. 

21 sierpnia Niemcy przeprowadzili akcję, w wyniku której ponad 1500 osób zostało przetransportowanych (na piechotę lub na ciężarówkach) do oddalonej o 7 km. od Czyżewa wsi Szulborze i tam rozstrzelanych w rowach przeciwczołgowych wykonanych jeszcze przez Sowietów (obecnie wieś Mianówek). W to samym miejscu zamordowani zostali też Żydzi z Zaręb Kościelnych oraz Andrzejewa. Łącznie Niemcy zamordowali tam ok. 3,5 tys. osób.

Pozostałe wybrane do pracy osoby zgromadzono w getcie, które stanowiło kilka domów stojących w okolicy dzisiejszej ul. Polnej. Ludność żydowską wykorzystywano do remontowania i budowy torów kolejowych oraz do innych prac budowlanych w mieście i okolicach. W kolejnych tygodniach liczba ludności w getcie wzrosła, bo powracali do niego ludzie, którzy przed sierpniową akcją uciekli na wieś i do lasu. Getto istniało do początku listopada 1942 roku. Niemcy wywieźli Żydów do koszar w Zambrowie. W getcie pozostała zaledwie kilkuosobowa grupa fachowców (stolarze, rymarze), która z czasem powiększyła się o kolejnych powracających uciekinierów. Ostatecznie ich również przeniesiono do Zambrowa.

Na początku stycznia 1943 r. Żydzi czyżewscy zgromadzeni w koszarach w Zambrowie razem z zamkniętymi tam również Żydami z Wysokiego, Zambrowa i jeszcze innych miejscowości, zostali wywiezieni do obozu Auschwitz.

Czyżew został wyzwolony spod okupacji niemieckiej w sierpniu 1944 roku. Do miasteczka zaczęli wracać Żydzi, którym udało się przetrwać w okolicznych lasach i wsiach. Z 24 na 25 marca 1945 r. w Czyżewie doszło do napadu zorganizowanego przez poakowskie bojówki pod dwództwem Kazimierza Kamieńskiego „Huzara”, w wyniku którego zamordowano 9 Żydów (Jankiela Rotmana, Malkę Rotman, Dinę Frydman, Rywkę Gromadzyn, Chawę Szwarc, Sarę Szwarc, Rywkę Książkę oraz dwie Żydówki będące przejazdem) oraz 3 Polaków i porucznika Armii Czerwonej[1.3]. 
Dzień po morderstwie ocaleli pozostali Żydzi czyżewscy opuścili miasteczko. 

Bibliografia:

• Jizker-buch noch der chorew-geworener jidiszer kehile Czyżewe, red. Sz. Kanc, Tel Awiw 1961.
• Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. T. 1,  Warszawa 1880, s. 888.