Początki społeczności żydowskiej w Chmielniku sięgają połowy XVI wieku. Chmielnik był wówczas miastem wielowyznaniowym – do 1658 r, aż zostali wygnani z miasta, dominowali tu arianie[1.1].

Populacja żydowska szybko powiększała swoją liczebność, aż 18 kwietnia 1630 r. ówczesny właściciel Chmielnika Krzysztof Gołuchowski wydał przywilej:

„dozwalający tymże starozakonnym zamieszkania, zakładania handlów różnych, winnicy, szynków y budowlów na placach nakoniec wystawienia Bóźnicy y szkółek”[1.2].

Dokument ten ułatwiał dalszy proces rozwojowy społeczności żydowskiej w mieście i popierał prawnie jej działalność gospodarczą.

Gmina w I połowie XVII w. musiała być liczebna i zamożna, czego dowodem jest wzniesiona wówczas duża i architektonicznie wyrafinowana synagoga[1.3]. Bożnicę, położoną na północ od rynku, wybudowano w 1638 roku. Elewacja frontowa budynku wychodzi na ulicę wybiegającą prostopadle z północno-wschodniego narożnika rynku. Wokół synagogi skupiały się także inne budynki użyteczności społecznej gminy: dom talmudyczny, mieszkanie rabina, szkółki itp. Do jej elewacji północnej przylegał cmentarz. Wskutek ekonomicznego rozwoju miasta żydowska wspólnota rozszerzała swoje terytorium poza dotychczas zajmowany obszar, otwierając sklepy, warsztaty oraz budując domy w miejscach zamieszkałych również przez inne nacje. Po wygnaniu arian Żydzi pozajmowali opuszczone przez nich domy i sklepy.

W czasie potopu szwedzkiego nastąpiła tragedia: ludność żydowska Chmielnika niemalże uległa zagładzie. Wymordowano 100 rodzin[1.4].

W 1674 r. pogłówne płaciło jedynie 65 Żydów. W 1722 r. proboszcz sędziejowicki Stanisław Odymalski zapisał na synagodze chmielnickiej sumę 2000 zł polskich dla szpitala w Sędziejowicach. Za życia kardynała Jana Lipskiego, biskupa krakowskiego, Żydzi rozpoczęli budowę murowanej już bożnicy, lecz po jego śmierci odstąpili od budowy. W 1748 r. w mieście istniała drewniana bożnica i dwa domy pełniące rolę szkoły. W latach 1747–1749 na terenie parafii chmielnickiej mieszkało 100 rodzin żydowskich. Podczas spisu ludności w 1764 r. w mieście było 1445 Żydów, nie wliczając dzieci do jednego roku życia, a w 1787 r. – 836 Żydów, w tym 782 w samym mieście[1.5].

W 1775 r. Żydzi posiadali 62 domy (z ratuszem) w Rynku, 29 – przy ulicy Szydłowskiej, 26 – przy ulicy Pierzchnickiej oraz 33 – przy ulicy Pińczowskiej. Spis z 1789 r. notował Chmielniku 484 Żydów: 426 – gospodarzy, 36 – handlujących i kupców, 22 – w rodzinach czeladzi i luźnych. W XVII w. Żydzi chmielniccy zajmowali się przede wszystkim handlem zbożem, zwierzętami i drewnem. W następnym stuleciu reprezentowali już różnorodne zawody: 1 – prowadzący browar piwny, 2 – dzierżawców browaru w ratuszu, 1 – wyrobnik wina, 10 – magazynierów, 1 – kierowca platformy konnej, 9 – krawców, 4 – kapeluszników, 1 – dziewiarz, 2 – wyrobników koronek, 1 – złotnik, 6 – rzeźników, 4 – piekarzy, 1 – wytwórca mydła, 3 – wytwórcy świec, 1 – nożownik, 1 – oprawca książek, 2 – wyrobników wapna, 1 – rabin, 2 – kantorów, 1 – zakrystian, 1 – rytualny rzeźnik, 1 – kopacz, 8 – pobożnych nauczycieli, 1 – klezmer, 1 – ślubny żartowniś, 1 – stróż, 1 – kowal miedzi[1.6].

Ponadto w XVIII w. Żydzi chmielniccy byli w posiadaniu wielkiej ilości bydła , którym handlowali z Podolem; ziarno sprzedawali do Prus i Śląska. Na chmielnickich jarmarkach wystawiane były na sprzedaż wielkie ilości materiału sprowadzane ze Śląska: francuski aksamit, adamaszek i płótno.

Z lat, gdy właścicielami miasta byli Chłapowscy, zachował się też przekaz źródłowy z 10 maja 1808 r. - umowa zawarta między Starostą Józefem Chłapowskim a gminą żydowską, która mówiła „Iż Starozakonnym w mieście Chmielniku wolną będą mieli propinację wódki i piwa oraz, że każdemu Żydowi właścicielowi domu dozwala się wódkę palić, piwo warzyć i szynkować”.[1.7].

Fakt ten nie pozostał bez znaczenia dla dalszego gospodarczego rozwoju gminy zarówno w kierunku rynku – centrum handlowego miasta – jak i w kierunku rozszerzania dzielnicy po jej zewnętrznej linii zabudowy. Rozwój terytorialny Chmielnika i wzrost liczby mieszkańców nastąpił w ciągu całego wieku XIX i początku XX wieku.
Według opisu sporządzonego przez burmistrza Franciszka Gnoińskiego w 1820 r., w Chmielniku mieszkało już 632 Żydów, podczas gdy chrześcijan było jedynie 590. Gmina miała wówczas synagogę, dwie szkółki oraz cmentarz pod murami synagogi, i na utrzymanie tego majątku przeznaczała duże sumy pieniężne. W 1819 r. zanotowano, że na „na utrzymanie szkółki, Bóźnicy, Duchownych podłóg zwyczaju” przeznaczono 4700 zł. Ponieważ stary cmentarz, założony w XVII w. obok synagogi, był już zbyt mały, w lipcu 1820 roku powstał nowy, u zbiegu ulic Mruczej i Małej[1.8].

Żydowska gmina w Chmielniku podlegała pod ziemstwo krakowsko-sandomierskie, którego siedziba mieściła się na krakowskim Kazimierzu. W drugiej połowie XVII w. siedzibę ziemstwa przeniesiono do Pińczowa, gdzie intensywnie rozwijała się gmina żydowska. Według źródeł, pierwszym rabinem Chmielnika był Szymon Jakow Jekiel. Przed przybyciem do miasta był sędzią prawa talmudycznego i kierownikiem pińczowskiej jesziwy, cenionym autorytetem w dziedzinie prawa rabinicznego. Był delegatem na zjazd Sejmu Czterech Ziem w Jarosławiu w 1699 r.[1.9].

W 1702 r. rabinem w Chmielniku obrany został, pochodzący z Pińczowa, Eliezer, syn Jehudy z rodu Aszkenazich. Był uznanym komentatorem Talmudu, autorem kilku rozpraw. W 1730 r. objął w Pińczowie urząd rabina ziemstwa krakowsko-sandomierskiego.

Stanowisko rabina w Chmielniku w XVIII w. obejmowali kolejno: Dawid Szmelka, syn rabina szydłowskiego i krakowskiego Judy Lejby, delegat Sejmu Czterech Ziem w 1728 r., skompromitowany z powodu sporów z bratem o urzędy rabinackie; Józef Landau, z rodziny krakowskiej, znanej z obsadzania swoimi przedstawicielami stanowisk rabinów w gminach całego ziemstwa oraz Józef Ittinger, syn rabina lwowskiego i zięć rabina krakowskiego Icchaka Landau, który pozostawał na stanowisku do lat dziewięćdziesiątych.

Pod koniec XVIII w. wśród chmielnickiej społeczności pojawili się chasydzi. W mieście osiadł jeden z synów cadyka Elimelecha z Leżajska, Eliezer Lipa Weissblum, który, podobnie jak ojciec, był uczniem Baal Szem Towa. Pierwszym zwolennikiem chasydyzmu na stanowisku chmielnickiego rabina był Dawid Landau.

W pierwszej połowie XIX w. Chmielnik zdominowany został przez chasydzkich zwolenników Menachema Mendla Morgenszterna z Kocka. Cadyk Menachem Mendel nawoływał do poparcia dla powstania listopadowego, sam będąc jego zwolennikiem. Żydzi z Chmielnika złożyli nawet w 1831 r. w synagodze przysięgę, uznającą decyzję Sejmu o detronizacji cara Mikołaja I z tronu polskiego. Przysięgę taką złożyli także wszyscy katolicy[1.10].

W 1821 r. władze carskie zlikwidowały instytucje kahalne. Powołano wówczas dozory bóźnicze, ograniczając wpływy starszyzny żydowskiej. Odtąd gminami miało zarządzać trzech tzw. starszych, którzy wraz z rabinem mieli obowiązek ustalania budżetu gminy, zwany etatem wydatków, na potrzeby gminne. Środki finansowe miały pochodzić z opłat za usługi religijne, które dotychczas pobierał rabin, oraz ze składek członków gminy. Członkowie ci zostali podzieleni na pięć klas, wedle statusu majątkowego. Najubożsi zostali niego zwolnieni[1.11].

Według Opisania historycznego oraz topograficzno-statystycznego Franciszka Gnoińskiego z 1820 r., w Chmielniku zamieszkiwało wówczas 632 Żydów oraz 590 chrześcijan. W drugiej połowie XIX w., wskutek migracji z terenów imperium rosyjskiego, nastąpił wzrost liczby ludności żydowskiej w Chmielniku – w 1860 r. wynosiła ona 2724 osób.

Przeszkodą w swobodnym rozwoju gospodarczym Chmielnika były znaczne obciążenia mieszkańców wobec dworu. Na tle tym dochodziło do konfliktów pomiędzy dziedzicem Chmielnika a zamieszkującymi go Żydami i Polakami.

Jeden z pierwszych pożarów, jaki nawiedziły Chmielnik, wybuchł 25 sierpnia 1811 roku. Spłonęło wówczas kilkadziesiąt domów, prawie połowa miasta. Sporządzony potem raport stwierdzał: że

w Mieście Chmielniku spaliło się 28 domów z wszelkimi ruchomościami i nieruchomościami. Ponadto 9 domów zostało uszkodzonych, w których tylko dachy częścią spalone, częścią zdarte zostały. Zaś 15 domów Żydów, którzy składy swoje mając po domach najemnych spalonych w towarach, zbożu i innych ruchomościach ci takowe przez ogień utracili. Dziedzic zaś Chmielnika JW. Józef Chłapowski stracił przez ogień w tym mieście Auteryję – Ratusz zwaną z której 2.000 zł polskich czynszu pobierał. 6 sklepów z których kupcy opłacali 784 zł polskich; 6 jatek z których rzeźnicy opłacali 72 zł polskich; Dom Traktycki z którego rachując co kowal opłacał tam zamieszkały 549 zł polskich. Ogólnie stracił Dziedzic w prowentach miasta 3.396 zł polskich. Utraciwszy przez pożar ogniowy znaczną część Miasta Chmielnika a prawie najbogatszych Włościanów domy szczególniej że w centralnym miejscu w Rynku.

Z dokumentów tych wynika że w większości w skutek tego pożaru straty ponieśli żydowscy mieszkańcy miasta.[1.12].

Dane statystyczne z 1827 r. podają, że Chmielnik liczył w tym czasie 197 domów i 1514 mieszkańców. Do 1849 r. nastąpił prawie dwukrotny wzrost ludności. Miasto liczyło już 2914 mieszkańców, w tym 1976 pochodzenia żydowskiego.

W 1849 r. doszło w mieście do kolejnego wielkiego pożaru, który strawił 75% zabudowy. Wśród 1157 pogorzelców znalazło się 950 Żydów. Obok domów i budynków gospodarczych spaliła się bóżnica, dwie szkółki kahalne, magistrat, stacja pocztowa, szkoła elementarna i szpital parafialny. 1157 osób zostało bez dachu nad głową, w tym 207 katolików i 950 Żydów. Straty, jakie miasto poniosło w zmagazynowanych towarach wyniosły 63 930 rubli srebrnych[1.13]. Pożar ogarnął Chmielnik także osiem lat później. Spłonęły wówczas głównie domy żydowskie. W 1865 r. w Chmielniku znajdowały się 254 budynki, wśród których 190 domów należało do mieszczan żydowskich.

Klęski żywiołowe nie zahamowały jednak rozwoju miasta. Dogodne położenie geograficzne, rozwijający się stale handel tranzytowy, którego centrum stanowił Chmielnik, powodował stały i bardzo szybki wzrost ludności. W 1852 r. miasto liczyło 3186 mieszkańców, a w 1860 już 3488 osób, w tym 2272 Żydów. Posiadało też 285 domów, w tym 73 murowane.
W okresie tym gmina żydowska dysponowała czterema budynkami społecznymi zajmującymi powierzchnię 1 morgi i 50 prętów, a fundusz, jaki kahał przeznaczał na utrzymanie bożnicy, wahał się między 400 a 500 zł – w 1865 r. przekraczał nawet 700 zł.

W 1860 r. w Chmielniku znajdowało się już 285 domów, w tym 73 murowane. Miasto miało wówczas 3488 obywateli – 2724 Żydów i tylko 764 Polaków. W 1876 r. kolejny pożar zniszczył prawie całe miasto. Spaliło się wówczas 208 domów mieszkalnych i 416 budynków gospodarczych. Straty sięgnęły sumy 153 204 rubli srebrnych w zabudowaniach i 140 000 rubli srebrnych w towarach. Do zahamowania rozwoju miasta i spadku dochodów przyczynił się kolejny wielki pożar z 1876 roku. Zniszczeniom uległo 208 domów mieszkalnych i ponad 400 budynków gospodarczych. Dzięki obowiązkowym wówczas ubezpieczeniom i pomocy rządu chmielniczanie szybko dobudowali domy i warsztaty pracy[1.14]

Głównym źródłem utrzymania w II połowy XIX w. był handel. Chmielnickie jarmarki należały do największych w całej guberni. Handlowano tam zwierzętami hodowlanymi, skórami i płodami rolnymi. Na targach sprzedawano także ser, masło, jaja, ryby, wełnę, smołę, drzewo budowlane i opałowe, płótno, futra, żelazo, szkło, garnki, norymberszczyznę (ręcznie robioną galanterię, jak np. nici, wstążki, nożyki), książki[1.15].

Chmielnicki handel powiązany był z rolnictwem. W końcu XIX w. spośród 222 kupców i handlarzy 124 zajmowało się detalicznym skupem po wsiach skór, mleka, nabiału, jajek, warzyw i owoców. 25 chmielnickich kupców handlowało zbożem, 11 drzewem, 30 zajmowało się przetwarzaniem pierza, 14 skupowało drób, 2 wełnę, 4 jaja i tylko 2 nierogaciznę (z przyczyn religijnych nie było to wśród Żydów popularne). Rola jarmarków chmielnickich spadła po wybudowaniu linii kolejowej, która ominęła miasto. W Chmielniku rozwijało się także rzemiosło i drobna wytwórczość. „Gazeta Kielecka” odnotowywała 42 zakłady o charakterze warsztatów fabrycznych, w tym 34 garbarnie, ponadto liczne fabryki sukna i skóry.

Częścią gospodarki miejskiej był drobny przemysł, zaspokajający główne potrzeby lokalne. Jednym z poważniejszych zakładów była kopalnia wapienia Chaima Franka, zatrudniająca 7 osób. Wapiennik prowadził także Eliasz Szlama w Ptaszniku. Moszek Nussengarten prowadził produkcję wód gazowanych, Icek Rajza – produkcję win owocowych. Olejarnia należała do Szlamy Brykmana, a browar do Icka Dęba, „Fabryka mydła i świec” – do Moszka Pasternaka. Chmielnicki handel niemal w całości opanowany był przez Żydów. Z 347 stałych punktów handlowych 90,2% należało do Żydów[1.16].

Rzemieślnicy gromadzili się w Cechu Stolarzy Żydów. Przewodził im Jankiel Gorlicki. Działał również Cech Rzeźników Żydów, Cech Piekarzy i Cukierników. Tu starszym był Jankiel Jedwabny. Wspólny cech założyli też szewcy, cholewkarze i rymarze. Starszym cechu był Szmerla Nożyc. Cechem Rzemieślników Żydów kierował Josek Lewkowicz.

Zakłady handlowe Chmielnika to ponad 70 sklepów spożywczych i punktów handlowych, 3 restauracje, 6 punktów handlowych sprzedających mięso, 2 punkty sprzedające lody, wodę sodową i cukierki, herbaciarnia, piwiarnie, sklepy sprzedające masło jaja, pieczywo, owoce itp. Najbardziej znanym zakładem była Fabryka Maszyn Rolniczych Eliasza Sztraucha czy Mydlarnia Pinkusa Lewkowicza. Ponadto istniały tu różne mniejsze i większe sklepy galanteryjne, obuwnicze, sprzedaż towarów łokciowych, ubrań, bielizny, oraz handel węglem, drewnem, skórami, żelazem, zegarmistrz, księgarnia itp. Dla rozwoju rzemiosła i handlu potrzebne były instytucje kredytowe.

Dla rozwoju rzemiosła i handlu potrzebne były instytucje kredytowe. W okresie międzywojennym działały następujące żydowskie instytucje kredytowe: Bank Handlowo-Przemysłowy powstał 19 listopada 1923 r. Prezesem został wybrany I. Mincberg. W 1930 r. decyzją walnego zebrania bank został rozwiązany na skutek niewypłacalności. Kasa Kredytowa założona została przez 13 Żydów, a w dniu 16 czerwca 1929 r. jej nazwę zmieniono na Bank Kredytowy. Prezesem był Josek Działowski. W 1934 r. kasę zlikwidowano z powodu deficytu, który przyniosła jej działalność. Bank Kupiecki powstał 10 kwietnia 1922 r., ale już w roku następnym został zlikwidowany. Jego prezesem był Herman Leszman. Bank Dyskontowy założono w 1924 roku, został zlikwidowany po kilkunastu miesiącach. Jego prezesem był Mojżesz Fajngold[1.17].

Najbardziej znaną i popularną żydowską organizacją polityczną w okresie międzywojennym była Organizacja Żydów Ortodoksów Agudas Isroel (Aguda). Do czołowych działaczy partii należeli Abram Fisz, Wolf Wajnryb i Abram Czapnik. Obok niej działało stowarzyszenie młodzieży syjonistycznej Brit Trumpeldor na czele z Isacherem Kaneercukierem, Cydykiem Lejmanem, Izraelem Wajnbergiem. Należało do niego 25 osób. W połowie lat dwudziestych zaktywizowała się Organizacja Syjonistów Ortodoksów Mizrachi. Jej program zamykał się w haśle „Religia, Praca, Nauka”. Liczyła ona ok. 50 członków. Pod jej wpływem znajdowało się Żydowskie Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Jawne”. W kwietniu 1934 roku Mizrachi urządziło przedstawienie amatorskie, z którego dochód przeznaczono na materialną pomoc emigrantom palestyńskim. W październiku tego roku organizacja Mizrachi zorganizowała odczyt dr Gottesolinera na temat „Odbudowania Palestyny i wrażenia z pobytu w Palestynie”. Prelegent nawoływał do składania ofiar na odbudowę Palestyny i umożliwienie Żydom emigracji. [1.18].

Spośród żydowskich partii politycznych działały także: Żydowska Socjalistyczna Partia Poalej Syjon (PS – Prawica) i Poalej Syjon-Lewica (PS – Lewica), która prowadziła własną bibliotekę.

O losach społeczności decydowała gmina. W 1929 r. mieściła się ona w budynku kahalnym będącym jej własnością. Majątek gminy stanowiły bożnica, 2 szkółki, łaźnia, rzeźnia (nowy budynek, niewykończony), 2 cmentarze ogrodzone murem – stary i nowy z placem, dom kahalny, szkółka w Pierzchnicy, plac z ruinami bożnicy w Piotrkowicach[1.19].

W Zarządzie Gminy z 1929 roku znaleźli się Dawid Zylberberg – przewodniczący, ortodoks, średni kupiec; Mendel Majer Gutman – wiceprzewodniczący, ortodoks, średni kupiec; Abram Sztrauch – ortodoks, właściciel majątku Celiny; Herszel Sztrum, rzemieślnik członek Poalej Syjon-Prawicy; Dawid Zalcman, kupiec, syjonista oraz Lejbuś Pasternak, członek organizacji syjonistów religijnych Mizrachi. W skład władz gminy wchodzili ponadto: Josek Moszenberg, Isachar Kanercukier, Berek Granek, Jankiel Wajnberg, Lejzor Abramowicz, Szlama Zylberberg, Jankiel Płuciennik, Dawid Tyzon, Ajzyk Pion, Izrael Browarnik, Icek Dziura, Jankiel Moszek Guzman.

Do akcjonariuszy żydowskich należał Bank Handlowo-Przemysłowy, Bank Ludowy, Kasa Kredytowa, Bank Kupiecki oraz Bank Dyskontowy.

Gmina w Chmielniku należała do tzw. gmin dużych. Wybierała Radę i Zarząd. Wieloletnimi działaczami gminy byli: Icek Moszenberg, Izahar Kainczenkier, Lejzor Abramowicz, Jankiel Moszek Gluzman, Berek Granek, Szloma Zylberberg, Jankiel Wajnberg, Dawid Tyson, Icek Dzioża, Ajzyk Pion, Josek Bronowicki, Jankiel Płócienik. Do działaczy Zarządu zaś należeli: Josek Dawid Zylberberg, Majer Mendel Gutman, Abram Sztrauch, Dawid Zalcman, Lejb, Chawa Wilczyk, Lejbuś Pasternak, Herszel Szloma, Chaim Mały, Sylmian Tobiasz. Wpływy do budżetu gminy pochodziły ze składek, uboju koszernego, pokładnego, opłat za pomniki, mace, ze ślubów, ofiar oraz z nieruchomości. Z budżetu utrzymywano synagogę oraz wypłacano wynagrodzenie rabinowi Sylmanowi Tobiaszowi, dwóm rzezakom, dwóm kantorom oraz grabarzowi. Pokrywano również utrzymanie Talmud Tory, Bejs Jakow, Karen Hajesod, wpłacano na Fundusz Narodowy, Fundusz Biednych Robotników w Palestynie oraz na sierociniec im. J. Piłsudskiego w Busku.

W 1931 r. odremontowano chmielnicki bejt ha-midrasz i lokal gminy, otynkowano bóżnicę. Zarząd przystąpił do ściągania zaległych składek. Stało się to jedną z przyczyn niesnasek w gminie i wpłynęło na decyzję o przeprowadzeniu nowych wyborów członków zarządu. W skład zarządu weszli tym razem Moszek Melman, Dawid Mappa, Moszek Lemberg, Jankiel Moszkowicz, Izrael Kaufman, Herszel Sztrum, Jankiel Wajnberg i Majer Mendel Gutman. W 1933 r. odbyły się wybory nowego rabina Chmielnika. Został nim Lejzor Szyja Epsztajn z Rakowa, który pełnił tę funkcję do 1939 roku[1.20]. Lista rabinów chmielnickich z 1939 roku obok rabina Epsztajna wymienia też podrabina Tobiasza-Joska Sylmana.

W 1938 r. liczba żydowskich mieszkańców Chmielnika wynosiła 6670. Składki do budżetu gminy wpłacało 545 rodzin. Wartość majątku ruchomego szacowano na 50 000 zł, nieruchomego – obejmującego synagogę, cztery domy modlitw, cheder, mykwę i cmentarz – na 250 000 zł. Zadłużenie gminy sięgało 27 tys. zł.

We wrześniu 1939 roku ludność żydowska Chmielnika liczyła od 5700 do 5900 osób. Jednak wkrótce, na wskutek napływu uchodźców, liczba ta wzrosła do około 12 000 osób. W czasie trwania okupacji zostało zabitych i wysiedlonych przez Niemców około 11 500 osób, przy życiu pozostało jedynie około 500 osób.

Armia niemiecka wkroczyła do miasta Chmielnika 4 września 1939 roku. Najpierw były to dwa czołgi, jeden od strony Buska, drugi od strony Pińczowa. Z czołgu, wjeżdżającego do miasta od strony Pińczowa, zabity został Chaim-Wolf Moszkowicz, pełniący z bronią w ręku straż obywatelską. Pochowano go na cmentarzu żydowskim. Mimo, iż Chmielnik nie stawiał oporu, Niemcy rozpoczęli okupację niszczeniem mienia, aresztowaniami i egzekucjami. W nocy z 4 na 5 września 1939 r. wyciągnięto z domów 14 osób narodowości żydowskiej, a także miejscowego prefekta publicznych szkół powszechnych, ks. Władysława Kwiecińskiego i umieszczono ich przymusowo w żydowskim domu modlitwy „Tora”, przy ul. Sienkiewicza. Następnie budynek podpalono. Z płonącego domu uratował się jedynie ks. Władysław Kwieciński. Pozostałe osoby zostały spalone bądź też zabite w czasie próby ucieczki. W ten sposób śmierć ponieśli mieszkańcy miasta Chmielnika: Berek Trombecki, Joel Unger, Wajl Szmul-Elja, Goldsztajn – krawiec, dwaj rabini z Chęcin, Margules i inni, nieznani z nazwisk. Spłonął również budynek, w którym mieściły się biura Gminy Wyznaniowej Żydowskiej. Wieczorem tegoż dnia Niemcy rozbili i zrabowali około 50 sklepów żydowskich.

W czasie okupacji w Chmielniku zniszczono ogółem 178 budynków mieszkalnych i 164 budynki gospodarcze oraz uszkodzono 185 budynków mieszkalnych i 56 gospodarczych prywatnych. Uległy spaleniu: gmach średniej szkoły zawodowej; oraz gmachy prywatne zajmowane przez: Zarząd Miejski i Urząd Pocztowy. Wśród przemysłowych obiektów zniszczone zostały: 4 wytwórnie mydła i świec; 7 garbarń; 1 tartak parowy; 1 piec wapienny; 2 młyny kołowe wodne; 1 elektrownia miejska, wraz z całą siecią uliczną; 3 warsztaty stolarskie mechaniczne; 6 olejarni mechanicznych o napędzie ręcznym; około 700 zakładów handlowych (sklepów); około 600 warsztatów rzemieślniczych. Ogólna suma strat wyniosła 2 150 000 zł wedle wartości przedwojennej. W większości była to własność żydowska[1.21].

Getto w Chmielniku powstało w pierwszej połowie 1941 roku. Obejmowało ono zasięgiem całe miasto Chmielnik z wyłączeniem ulic przyległych bezpośrednio do pól. W getcie tym w październiku 1942 r. umieszczono około 13 tys. osób. 1 października 1942 r. około 1000 młodych mężczyzn i kobiet zostało przymusowo wysiedlonych do przejściowego obozu pracy w Skarżysku-Kamiennej. Pozostających w getcie używano również do różnych robót, przeważnie drogowych. W czasie istnienia getta zastrzelonych zostało około 350 osób ludności żydowskiej. Zwłoki pomordowanych pochowane zostały: na cmentarzu żydowskim (około 250 osób) oraz na starym cmentarzu katolickim (około 250 osób). Podczas likwidacji getta, która trwała od 6 października 1942 r. do marca 1943 r., jego mieszkańcy zostali wywiezieni do obozu zagłady w Treblince, część z nich zabito po drodze.

Pierwsza akcja wywózkowa odbyła się 6 października 1942 roku. Zebrana wówczas ludność pieszo, częściowo tylko furmankami, została skierowana w stronę Chęcin. W tym dniu Niemcy zabili około 200 osób, a ponad 9000 osób zostało wywiezionych. Podczas drugiej akcji, która miała miejsce 16 listopada 1942 r., wywiezionych zostało około 700 osób w kierunku na Stopnicę, a podczas trzeciej – 10 grudnia 1942 – około 200 osób w kierunku na Staszów [1.22].

Po wojnie wróciło do Chmielnika kilkanaście osób żydowskiego pochodzenia, ale szybko opuściły one miasto. Obecnie nie mieszka w Chmielniku żadna osoba żydowskiego pochodzenia. Powoli jednak przywracana jest pamięć o żydowskiej historii miasta. Od 2003 r. odbywają się tu czerwcowe Spotkania z Kulturą Żydowską. Uczniowie z tutejszych szkół przygotowują spotkania, koncerty i przedstawienia o tematyce żydowskiej. Odbywają się koncerty zespołów klezmerskich, głównie złożonych z młodych polskich muzyków (m.in. „Chmielnikersi”). Na spotkania przyjeżdżał m.in. Meir Mały, zamieszkały w Izraelu chmielniczanin.

Nota bibliograficzna

• Baranowski J., Synagoga w Chmielniku, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego” 1960, nr 36.
• Guldon Z., Krzystanek K., Ludność żydowska w miastach lewobrzeżnej części województwa sandomierskiego w XVI–XVIII wieku, Kielce 1996.
• Krawczyk P., Dzieje gminy żydowskiej w Chmielniku [online] Dzieje Gminy Żydowskiej - Informacje o Chmielniku, HISTORIA, Mapa, PARAFIE, OSP, Ciekawostki, Zabytki, Stowarzyszenia i inne - Miasto i Gmina Chmielnik [dostęp: 21.03.2023].
• Maciągowski M., Krawczyk P., Żydzi w historii Chmielnika, Kielce 2006.
• Sabor A., Sztetl. Śladami żydowskich miasteczek. Działoszyce – Pińczów – Chmielnik – Szydłów – Chęciny, Kraków 2005.