Żydzi zaczęli osiedlać się w Drobinie w drugiej połowie XVII wieku. W 1757 r. istniała tam już gmina żydowska. W opisie parafii drobińskiej z lat 1775–1781 miejscowych Żydów określono jako przedstawicieli „niesfornego ludu, z gruntu psującego katolików, nieposłusznego prawom kościelnym i zaszłym dyspozycjom zwierzchności duchownej [...] nic wcale nie przynoszą dobrego kościołowi, chociaż place i mieszkania katolickie osiadają [...] ośm osób nie spowiadali się dla niedostępnej służby Żydom drobińskim [...] Pijaństwo najwięcej panuje z okazji Żydów“.

Żydzi zajmowali się handlem, rzemiosłem i wyszynkiem. W 1858 r. gmina liczyła 842 osoby, w tym samym roku wybudowano synagogę. Gmina zatrudniała także podrabina, który otrzymywał pensję w wysokości 12 rubli. W czasie powstania 1863–1864 do jednego z oddziałów partyzanckich zaciągnęli się Fiszel Dramino i Hersz Szmerlak, obaj z Drobina. W początkach XX w. działalność podjęli zwolennicy Bundu i Poalej Syjon; w synagodze, po obchodach święta Simchat Tora, została nawet zorganizowana dyskusja pomiędzy nimi.

W 1921 r. żyło tu 1096 Żydów na ogólną liczbę 2439 mieszkańców – stanowili 44,9% łącznej liczby ludności. W okresie międzywojennym prężną działalność prowadziła Aguda. Jej oddział powstał 13 czerwca 1930 r., liczył 84 członków. Kierował Luzer Finkelstein, a w zarządzie zasiadali: Mojżesz Kryszek, Majlech Buki, Cudyk Prag. Urząd honorowego prezesa piastował rabin Juda Lejb Zemelman. W międzywojniu działały także organizacje syjonistyczne: Stowarzyszenie Syjonistyczno-Ortodoksyjne „Mizrachi” (kierowali nim: Ch. E. Gutsztand, Józef Helerman oraz Moszek Kohn), Stowarzyszenie Syjonistyczne „Hatykwah” (Sz. J. Kohn, B. Asanie, B. Pfeifer) oraz Stowarzyszenie Syjonistyczne (Majer Libfeld, Wolf Kiper). Ponadpartyjny charakter miały założony w 1926 r. Bank Ludowy (w 1927 r. zrzeszał 184 członków) oraz Towarzystwo Udzielania Bezprocentowych Pożyczek Biednym Kupcom i Rzemieślnikom w Drobinie (Izrael Taub, Szmaja Szwarc, Chaim Eli Gutstadt)[1.1].

W zarządzie gminy w 1933 r. zasiadali m.in. Luzer Finkelsztajn, Icek Goldwaser, J. M. Goldman, M. Szwarc, Josek Szwarc, Szmul Sitko[1.2]. W październiku 1932 r. doszło do ostrego zatargu między przedstawicielami różnorodnych organizacji i środowisk religijnych o sposób korzystania z domu gminnego. Urzędowały w nim m.in. szkoły Jesodej ha-Tora, Talmud-Tora i Agudat Israel, sprzedawano kwitki do uboju rytualnego. Odwołanie się do rozstrzygnięcia bet din (sądu rabinackiego) nie przyniosło rezultatu. W sprawę wmieszał się starosta powiatowy, nakazując otwarcie szkoły Jesodej ha-Tora, której uczniów usunięto wcześniej z budynku[1.3].

Po wybuchu wojny, 11 września 1939 r., Niemcy aresztowali mężczyzn w wieku od 16 do 45 lat i następnego dnia wywieźli ich do Sierpca. Po kilku dniach przetrzymywania powrócili do Drobina. Żydów wielokrotnie upokarzano, m.in. rabina zmuszano do zamiatania rynku. W Jom Kipur 1939 r. spędzono miejscowych Żydów na rynek. Rozpalono ognisko, w którym spalono rodały z synagogi i księgi modlitewne. Zgromadzeni Żydzi musieli wokół tańczyć.

Jesienią 1939 r. osiadło w Drobinie około 400 rodzin żydowskich, które uciekły z różnych okolicznych miast. Wiosną 1940 r. grupy Żydów wywożono do Płocka, Mławy, Ciechanowa i Warszawy. W dniu 7 marca 1941 r. wysłano do obozu w Działdowie około 50% ogółu mieszkańców. Były to osoby stare i chore, które następnie, 14 marca 1941 r., zostały wywiezione z Działdowa pociągiem do Piotrkowa Trybunalskiego. Osadzono ich tam w synagodze przy ul. Jerozolimskiej. Część zmarła na tyfus i inne choroby. Resztę w końcu 1942 r. wysłano do Auschwitz. Z grupy, która znalazła się w Piotrkowie, wojnę przeżyło ledwie 6 osób.

Dla pozostałych w Drobinie około 700 osób utworzono w 1940 r. getto na peryferiach miasta. Powstał Judenrat, składający się z przypadkowych osób, gdyż przedwojenni członkowie zarządu gminy odmówili współpracy. Uruchomiono kuchnię ludową. Judenrat dostarczał codziennie kontyngent kilkuset pracowników, zatrudnionych przy budowie dróg. W grudniu 1941 r. przystąpiono do likwidacji getta. Ludność wywieziono do getta w Nowym Mieście koło Płońska. Ostatnich mieszkańców wywieziono 6 stycznia 1942 r. do getta w Strzegowie. Wiosną 1940 r. założono w Drobinie obóz pracy. Przebywali w nim zarówno Polacy, jak i Żydzi. Więźniowie pracowali przy tłuczeniu kamieni i regulacji rzeki Krasówki. Obóz ten został zlikwidowany w w listopadzie 1943 roku.

Wojnę przeżyło około 50–60 drobińskich Żydów. Po wojnie powróciło kilku z nich. Po zamordowaniu w pobliskim Raciążu w sierpniu 1945 r. pięciu Żydów, w tym pochodzących z Drobina Rywki Salzmann i Meira Josefa Franka, osoby te wyjechały z Drobina.

Bibliografia

• Drobin, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, t. 1, New York 2001, s. 332.
• Drobin, [w:] Yad Vashem Encyclopedia of the Ghettos during the Holocaust, Jerusalem 2009, s. 171.
• Grynberg M., Żydzi w rejencji ciechanowskiej 1939–1942, Warszawa 1984.
• Szczepański J., Społeczność żydowska Mazowsza w XIX–XX wieku, Pułtusk 2005.
• Obozy hitlerowskie na ziemiach polskich 1939–1945. Informator encyklopedyczny, Warszawa 1979, s. 162