Cmentarz żydowski w Działdowie znajduje się przy ul. Sienkiewicza (działka nr 2277, 2276, 2275, część działki nr 2274, 2270/1, 2282), naprzeciwko Zespołu Szkół nr 2 im. Jana Pawła II. Jego granice wyznaczone są starodrzewem i współczesnym ogrodzeniem z siatki na betonowych słupkach, które odpowiada historycznemu zasięgowi cmentarza. Położenie w kontekście historycznym obrazują m.in. niemiecka mapa archiwalna z 1869 r. oraz niemiecka topograficzna Messtischblatt ark. 1359 z 1911 r. (skala 1:25000).

Cmentarz został założony najprawdopodobniej na początku II połowy XIX w. (być może w latach 1864–1869), wówczas na południe od miasta, przy Polnej Drodze (Feldweg, dzisiaj ul. Polna). Miał formę regularnego czworokąta o powierzchni 0,4 ha, z centralnie położoną aleją. W 1911 r. na obrzeżu od strony dzisiejszej ul. Sienkiewicza wzniesiono dom przedpogrzebowy o wymiarach 7,2 m x 6,4 m, według projektu działdowskich architektów Wiesnera i Josepha; został on zniszczony najprawdopodobniej w czasie II wojny światowej. W 1939 r. wartość cmentarza szanowano na 3000 zł.

Ostatni znany pochówek odbył się w 1941 r. – grzebano tutaj zmarłych i zamordowanych w obozie w Działdowie. Nekropolia została zdewastowana podczas okupacji niemieckiej w czasach II wojny światowej oraz po 1945 roku.

Wiadomo, że w czasach pierwszej i drugiej wojny światowej po lewej stronie cmentarza chowani byli żołnierze niemieccy, prawa zaś strona była „żydowska”. W drugiej połowie lat 80. XX w. ekshumowano lewą część cmentarza, przenosząc szczątki na cmentarz komunalny.        

Do dziś zachowało się: jedna przewrócona macewa, kilka cokołów pod nagrobki, kilkanaście cementowych obramowań nagrobków (mogił łącznie jest ok. 30). Przetrwał też starodrzew, głównie lipy – aleja wyznaczająca główną oś cmentarza oraz częściowo szpaler obwodowy. Nie ma pewności, czy w chwili obecnej nadal na cmentarzu znajduje się mogiła ofiar Zagłady czy też ekshumacja w latach 80. XX w. objęła także szczątki zamordowanych podczas II wojny światowej.

Bibliografia

• Kowalska H., Okupacja, [w:] Działdowo. Z dziejów miasta i powiatu, Olsztyn 1966, ss. 233–234.
• Skibicki F., Działdowo na starej pocztówce, Działdowo 2010, s. 121.
• Szczepański S., Żydowskie domy modlitwy oraz cmentarze na Warmii i Mazurach – stan obecny (na tle dziejów w Prusach Wschodnich i Zachodnich), „Rocznik Ziem Zachodnich” 2017, nr 1, ss. 70–71.
• Wołos M., Cmentarze żydowskie w województwie pomorskim…, [w:] Gminy Wyznaniowe Żydowskie w województwie pomorskim w okresie międzywojennym (1920–1939), red. J. Sziling, Toruń 1995, s. 228.