Nie wiadomo, kiedy pierwsi Żydzi pojawili się w Długosiodle. Z całą pewnością mieszkali tu już pod koniec XVIII wieku. Świadczy o tym zapis, jaki w 1781 r. poczynił wizytator diecezjalny: „żydów w tej parafii arendarzów z żonami jest 12”. W początkach XIX w. wyznawcy judaizmu z Długosiodła podlegali dozorowi bóżniczemu w Różanie.

Na tle innych miejscowości Żydzi z Długosiodla wyróżniali się strukturą źródeł utrzymania. O ile w wielu polskich miastach większość z nich trudniła się handlem i rzemiosłem, pod koniec lat 70. XIX w. w gminie Długosiodło z handlu czerpało zyski jedynie 15 Żydów, natomiast dla 653 osób pochodzenia żydowskiego podstawą utrzymania była praca na roli. Struktura ta najwyraźniej z czasem uległa zmianie. W latach 30. XX w. wśród miejscowych Żydów było dwudziestu krawców, trzydziestu szewców, czterech stolarzy oraz pięciu kowali.

Pod koniec XIX w. w Długosiodle powstała niezależna gmina żydowska. W miejscowości istniał dom modlitwy – bet midrasz, działały również izby modlitewne, zwane sztibl, w których gromadzili się chasydzi, pozostający najczęściej pod wpływem dynastii cadyków z Góry Kalwarii. Wedle spisu z 1897 r. mieszkało tu 800 Żydów na ogólną liczbę ludności wynoszącą 1249 – 64,1%[1.1].

Podczas spisu powszechnego w 1921 r. wyznanie mojżeszowe zadeklarowało 801 mieszkańców Długosiodła. Stanowili oni wtedy 45,9% całej populacji osady. Żydzi zamieszkiwali także inne wsie gminy Długosiodło: Adamowo (10 osób), Blochy (6 osób), Choszczanka (4 osoby), Dalekie (7 osób), Dębienica (46 osób), Grądy Szlacheckie (7 osób), Grądy Zalewne (9 osób), Kikoła (5 osób), Marjanowo (38 osób), Olszaki (30 osób), Pecyna Nowa (24 osoby), Sewerynka (7 osób), Sieczychy (38 osób), Zamość (20 osób), Zygmuntowo (14 osób). Łącznie na terenie gminy żyło 1082 Żydów[1.2].

W Długosiodle aktywne były oddziały różnych żydowskich organizacji społeczno-politycznych, między innymi: Agudy, Syjonistów Ogólnych, Mizrachi, Betaru, Bundu. W 1931 r. w radzie gminy znalazło się 6 syjonistów i 2 przedstawicieli Agudy[1.1.1]. W 1932 r. działacze ortodoksyjnej partii Aguda otworzyli szkołę religijną dla dziewcząt Beit Jaakow.

Trudna sytuacja gospodarcza w okresie międzywojennym odbiła się na sytuacji Żydów z Długosiodła. W latach 30. XX w. rozwój antysemityzmu doprowadził do ograniczeń w handlu i aktów przemocy. W sierpniu 1936 r. w Długosiodle doszło do zamieszek. Tłum zniszczył wiele żydowskich kramów na targu, wybijano okna w domach należących do Żydów. Spokój w osadzie przywróciła policja. Aresztowano szesnastu Polaków, którzy zostali później skazani na kilkumiesięczne kary pozbawienia wolności. Napięta atmosfera utrzymywała się także w kolejnych latach. Do ponownej eskalacji przemocy doszło w 1938 roku.

W pierwszych dniach wojny do Długosiodła napłynęło wielu żydowskich uchodźców, między innymi z Przasnysza. Miesiąc później, 5 października 1939 r., w ostatnim dniu święta Sukot, Niemcy zmusili Żydów do opuszczenia miejscowości. Dano im na to dwie godziny, nie pozwalając zabrać jakichkolwiek bagaży. Próbujących ukrywać się rozstrzeliwano. Na miejscu doszło do wielu doraźnych egzekucji: „Gołda Minkes, właścicielka sklepu z warzywami, została pogrzebana żywcem. Mężczyzna o imieniu Pinkas, rzezak rytualny, został postrzelony i wpółżywy zakopany. Udało mu się jednak wydostać z grobu i po wielu perturbacjach dotrzeć do Białegostoku”.

Większość z Żydów wypędzonych z Długosiodła udała się na wschód, między innymi do Zambrowa, Łomży i Białegostoku. Część z tych, którym udało się uciec na terytoria okupowane przez Związek Radzieckim, została później zesłana na Syberię i Ural. Innych zgładzili Niemcy. Tylko nielicznym dane było doczekać wyzwolenia.

Nota bibliograficzna

• Dlugosiodlo, [w:] The Encyclopedia of Jewish life before and during the Holocaust, t. 1, New York 2001, s. 314.