Pierwsi Żydzi pojawili się na ternie Grabowa już w XVI w., jednak liczniejsza grupa przybyła tam dopiero w drugiej połowie XVIII w. (wcześniej w Grabowie mieszkało kilkunastu Żydów). W 1773 r. w całym starostwie odnotowano 45 Żydów, którzy płacili 90 zł pogłównego. W tym czasie Żydzi posiadali drewnianą synagogę usytuowaną przy drodze do Podgrabowa (rozebrana w 1860 r.).
W 1820 r. Żydzi zakupili za cenę 550 złp (90 talarów i 20 groszy srebrem) dom przy ul. Kępińskiej, w którym urządzono bożnicę. W 1857 r. w jej pobliżu została wybudowana nowa, murowana synagoga, która służyła miejscowym Żydom do 1939 roku. Początkowo grabowscy Żydzi chowali zmarłych na cmentarzu w Kępnie, dopiero w 1817 r. za 150 złp kupiono teren pod cmentarz położony w pobliżu rozwidlenia dróg prowadzących w kierunku Ostrowa Wielkopolskiego i Biernacic[1.1].
W 1830 r. wielu Żydów z Grabowa utraciło swoje domostwa w wyniku pożaru, jaki strawił to miasteczko. W ciągu XIX w. populacja Żydów w Grabowie systematycznie rosła, by w 1905 r. osiągnąć liczbę 177 osób. Następnie zaczęła maleć.
Miejscowi Żydzi mieli swoich reprezentantów we władzach Grabowa. W 1843 r. w Zarządzie miasta zasiadał radny Samuel Rosenthal, a w 1905 r. – radni Marcus i Jakubowicz.
Podczas wojny prusko–francuskiej na przełomie 1870/1871 r. do wojska powołani zostali dwaj Żydzi z Grabowa: Jacobowicz i Glogowski. Ten ostatni zmarł z powodu odniesionych na wojnie ran[1.2].
W 1879 r. ówcześni właściciele starostwa grabowskiego (dzieci Wandy hr. Festetics de Tolna: Emeryk, Wanda i Anna) odsprzedali je Żydowi Jakubowi Engelmannowi (formalnie został on właścicielem 17.01.1880 r.).
Żydzi z Grabowa utrzymywali się głównie z handlu, rzemiosła, ale także drobnego przemysłu. W końcu XIX w. Żydzi: Twaroger, Tischler i Jakubowicz prowadzili w mieście trzy na sześć istniejących oberży. Na siedem istniejących wtedy w Grabowie szynków, trzy należały także do miejscowych Żydów: Markusa, Lewkowicza i Grabowskiego. Na osiem istniejących składów towarowych, pięć prowadzonych było przez Żydów: Juliusza Markusa, Salomona Markusa, Wilhelma Markusa, Gabriela Tischlera oraz Grabowskiego. Jedna z pięciu piekarni należała także do miejscowego Żyda. Do 1894 r. właścicielem był wspomniany Engelmann. W 1900 r. Salo Grünberg wybudował przy drodze do Ostrzeszowa tartak. W 1905 r. w rękach Żydów grabowskich znajdowało się także ponad 42 ha gruntów uprawnych i łąk.
Po I wojnie światowej większość Żydów wyjechała z Grabowa do Niemiec. Jeszcze w 1921 r. mieszkało tam 61 Żydów; w 1938 r. już zaledwie – 38. W okresie międzywojennym podlegali oni gminie żydowskiej w Kępnie, która administrowała grabowską synagogą i cmentarzem. Następnie w 1933 r. grabowski kahał został zlikwidowany ze względu na małą liczbę członków, a nadzór nad majątkiem żydowskim przejęła gmina z Ostrowa Wielkopolskiego[1.3].
Po zajęciu Grabowa przez Niemców, już w grudniu 1939 r. miejscowi Żydzi zostali wywiezieni do jednego z gett Generalnego Gubernatorstwa.
- [1.1] Z dziejów Grabowa nad Prosną, red. B. Polak, M. Rezler, Kalisz 1990, ss. 45, 66.
- [1.2] Heppner A., Herzberg I., Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jüdischen Gemeinden in den Posener Landen, Koschmin-Bromberg 1909, ss. 418–419.
- [1.3] Z dziejów Grabowa nad Prosną, red. B. Polak, M. Rezler, Kalisz 1990, ss. 45, 74, 118.
