W latach 1744–1794 w Grójcu obowiązywał zakaz osiedlania dla ludności żydowskiej. Żydzi zaczęli osiedlać się w tym mieście dopiero w końcu XVIII wieku. Samodzielność kahał uzyskał na przełomie XVIII i XIX wieku. Założono wówczas cmentarz i wybudowano drewnianą synagogę, która spłonęła w 1812 roku.

W 1814 r. Żydzi podjęli starania o wybudowanie nowej synagogi. Początkowy sprzeciw wniesiony został 1 czerwca 1814 r. przez biskupa diecezji warszawskiej, a został uchylony 3 września 1814 roku[1.1]. Przystąpiono do odbudowy synagogi. Nie wiadomo, kiedy zakończono prace. W okresie poprzedzającym oddanie jej do użytku musiała funkcjonować jakaś inna synagoga, bet midrasz lub dom modlitw. Oba obiekty, które w jednym z dokumentów określono jako bóżnice „stara” i „nowa”, zostały w 1850 r. wyremontowane i zakończono w nich prace budowlane. Polichromie w tej ostatniej, wykonanej z drewna modrzewiowego, wykonał najprawdopodobniej Dawid Friedländer. W początkach XX w. wzniesiono nową synagogę w miejscu poprzedniej. Sąsiadowała ona z drewnianą synagogą z połowy XIX w. i drewnianym domem rabina[1.2]. W sąsiedztwie bożnicy wybudowano drewniany dom rabina, który zachował się do dzisiaj (obecnie pełni funkcje mieszkalne).

W Grójcu od początku istnienia społeczności żydowskiej dużą rolę odgrywał chasydyzm. Przez pewien czas w miasteczku przebywał nawet słynny cadyk Izrael Hofstein (1733–1814), znany jako Magid z Kozienic. Przez cały XIX w. liczba ludności żydowskiej znacznie wzrastała: w 1856 r. zanotowano 1719 Żydów (prawie 70% wszystkich mieszkańców), w 1897 r. – 3737 Żydów (61,9% ogółu). Wraz ze wzrostem liczby ludności zaistniała potrzeba zbudowania nowej, większej synagogi. Na początku XX w. wybudowano murowaną bożnicę tuż obok starej.

W 1921 r. mieszkało tutaj 4922 Żydów, stanowiąc 56,3% ludności. Dzielnica żydowska ukształtowała się wzdłuż kilku ulic. W okresie międzywojennym nosiły one nazwy: Warszawska, Mogielnicka, Kościelna, Rynek, Lewiczyńska, Skargi, Piłsudskiego, Zatylna, Radomska, Szpitalna. Na pozostałych ulicach (Poświętnej, Jatkowej, Stodolnej, Stokowej, Starostokowej, Nowostokowej) odsetek był mniejszy. Centrum „żydowskiego“ Grójca znajdowało się na ulicy Lewiczyńskiej i Bóżniczek, gdzie skupiały się także najważniejsze elementy infrastruktury gminnej: synagogi, dom kahalny, dom rabina, łaźnia.

W początkowym okresie drugiej wojny światowej w Grójcu przebywało około 5200 Żydów. Po zajęciu miasta przez wojska niemieckie 12 września 1939 r., zmuszono do opuszczenia Grójca żydowskich mężczyzn w wieku od 15 do 55 lat. Pieszo dotarli do Rawy Mazowieckiej. 122 osoby wyrzucono z zajmowanych pomieszczeń. Kolejnych 94 przesiedlono z ul. Piłsudskiego na Laskowską. Utworzono Judenrat.

W listopadzie 1940 r. utworzono getto. Pierwotnie planowano, że będzie znajdowało się w zachodniej części miasta, wzdłuż ulicy Lewiczyńskiej, gdzie mieszkało 2585 Żydów (80% populacji grójeckich Żydów) i 1027 Polaków. Ostatecznie zmieniono lokalizację. Getto obejmowało ulice: Kościelną, Zatylną, Stodolną, Starostokową, Nowostokową. Na ulicy Kościelnej zgromadzono żydowskich rzemieślników pracujących na potrzeby wojska niemieckiego. Warsztaty i przedsiębiorstwa żydowskie (skład drzewa Arona Goldmana, młyny Hersza Grynberga i S-ki, skład węgla Natana Grynberga, skład win i wódek Dawida Hammera), znajdujące się we wschodniej części Grójca, zostały przejęte przez Niemców. Getto miało charakter otwarty, choć przy wejściach znajdowały się budki strażnicze. Opuszczanie jego terenu, bez specjalnych przepustek było zabronione. W getcie przebywała ludność z Grójca oraz wysiedleni Żydzi z miast wcielonych do III Rzeszy, m.in. Łodzi, Sierpca, Lipna, Włocławka, Aleksandrowa Łódzkiego, Aleksandrowa Kujawskiego. Ich transport dotarł do Grójca 31 marca 1940 r. Żydów zatrudniano przy pracach porządkowych, drogowych i kanalizacyjnych. Duża grupa była zatrudniona przy budowie lotniska w Słomczynie. W dniach 23–24 lutego 1941 r. getto zlikwidowano. Jego mieszkańców wywieziono do getta warszawskiego.

W Grójcu istniał także obóz pracy dla Żydów. Więźniowie pracowali przy robotach wodno-melioryzacyjnych. W 1942 r. przebywało w nim około 400 osób. Ostatnich 200 grójeckich Żydów, w większości rzemieślników, zgładzono 14 lipca 1943 r. w Chynowie, 3 km od Góry Kalwarii.

Wojnę przeżyło około 270 grójeckich Żydów. Po wojnie powróciło niewielu. Opuścili miasto do końca lat czterdziestych XX wieku[1.3].

Tabela. Wykaz nieruchomości pożydowskich w Grójcu wg. danych z 1947 roku.

Źródło: Archiwum Państwowe Miasta Stołecznego Warszawy. Oddział w Grodzisku Mazowieckim, Akta miasta Grójca, sygn. 550, k. 8.

Nota bibliograficzna

• Brustin-Berenstein T., Deportacje i zagłada skupisk żydowskich w dystrykcie warszawskim, „Biuletyn Żydowskiego Instytutu Historycznego w Warszawie” 1952, nr 1.
• Krakowski S., Grojec, [w:] Encyclopedia Iudaica, vol. 8, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, s. 95.