Dzieje społeczności żydowskiej w Gołdapi, podobnie jak w innych mazurskich miasteczkach sięgają początków XIX wieku. Jednak kupcy pojawiali się w mieście dużo wcześniej, m.in. w 1670 r. stany pruskie podczas landtagu skarżyły się na ich działalność handlową, która przynosiła znaczne straty gołdapskim mieszczanom, pomimo że oficjalnie w 1663 r. książę nakazał wygnanie Żydów z Prus. Z 1704 r. pochodzi informacja, że dzierżawiący karczmę w podoleckich Szczecinkach Żyd Izaak Mejerowicz (Markowicz) handlował podczas jarmarku w Gołdapi[1.1].

Żydzi osiedlający się na stałe w Gołdapi po zakończeniu wojen napoleońskich stworzyli stosunkowo niewielką, aczkolwiek prężną społeczność, liczącą w okresie największego rozwoju u schyłku XIX w. blisko 100 członków. Posiadali samodzielną gminę synagogalną, od przynajmniej 1823 r. synagogę oraz dwa cmentarze. Zniszczenie lub zaginięcie większości gołdapskich archiwaliów podczas wojny uniemożliwia dokładne poznanie życia lokalnej społeczności żydowskiej, niemniej jednak, podobnie jak w innych mazurskich miasteczkach, zajmowali się przede wszystkim handlem.

W czasie I wojny światowej życie za niemiecką ojczyznę oddało dwóch Żydów mieszkających w Gołdapi – Arthur Glass (poległy 07.06.1918) i Joseph Direktor (poległy 09.10.1918) oraz urodzony w Gołdapi, a mieszkający w Królewcu Oskar Levy (poległy 03.09.1917)[1.2].

 W 1932 r. gołdapska gmina synagogalna obejmowała 48 Żydów (0,5% ogółu mieszkańców); 20 osób opłacało podatek gminny. Jej obszar obejmował także miejscowości: Altenbada (niezidentyfikowana), Dubeninki, Grabowo, Kallweitschen (nieistniejąca już miejscowość na terenie obecnej Rosji, nosząca po 1945 r. nazwę Prioziernoje, ros. Приозёрное), Pablinszen (niezidentyfikowana),  Sansleschowen (niezidentyfikowana), Żytkiejmy. W zarządzie gminy byli: Max Zacharias (sekretarz i skarbnik), dr Bernhard Lewinsohn, Albert Direktor. Funkcje nauczyciela i rzezaka pełnił Braude z Olecka. W skład majątku gminny wchodziła m.in. synagoga przy Töpferstrasse, dwa cmentarze oraz rzeźnia rytualna. W 1930 r. budżet gminy wynosił 3951 RM. Obecność nauczyciela wskazuje na oświatę religijną, ale nieznana jest liczba uczniów.

Od końca lat dwudziestych XX w. narastały nastroje antysemickie. Apogeum nastąpiło po dojściu do władzy nazistów, którzy podczas Nocy Kryształowej (9–10.11.1938). spalili tutejszą synagogę. Żydzi wybierali z reguły emigrację, niekiedy kreśląc niezwykłe życiorysy. Else Joseph (ur. 1908, Gołdap) w lipcu 1940 r. wyjechała do Holandii. W lutym 1944 r. deportowano ją z Westerbork do niemieckiego nazistowskiego obozu koncentracyjnego Bergen-Belsen. 29 czerwca 1944 r. doszło do wymiany więźniów pomiędzy Niemcami i aliantami (tzw. transport 222). Dzięki temu Else Joseph przybyła do Palestyny 10 lipca 1944 roku[1.3].

Po wybuchu II wojny światowej w mieście mieszkało jeszcze kilka rodzin żydowskich, m.in. Jeglinscy (Jaglinscy), Direktorowie i Rowelscy. Członkowie tych dwóch ostatnich rodzin byli spokrewnieni i mieszkali razem przy ówczesnej Herbert Norkus Strasse 8. Jednakże w księdze adresowej z 1942 r. próżno już szukać żydowskich nazwisk. Wiadomo, że Żydzi związani z Gołdapią poprzez urodzenie lub zamieszkanie umierali w gettach w Kownie, Łodzi, Mińsku, Rydze, Theresienstadt i Warszawie oraz niemieckich nazistowskich obozach Auschwitz, Buchenwaldzie, we Flossenbürgu, Gross Rosen, Grossbeeren, Kulmhof (Chełmno), Mauthausen, Sachsenhausen, Zasavicy. W okresie Zagłady zginęło łącznie ok. 20 osób z Gołdapi[1.4].

Zagładę przeżyli członkowie rodzin Arnsdorfów, Direktorów, Jacobsohnów, Jeglinskich, Klohsów, Schulemannów, Weinbaumów. Mieszkają dzisiaj w Izraelu, Kolumbii, Niemczech, Szwecji oraz Stanach Zjednoczonych.

Bibliografia

• Führer durch die jüdische Gemeindeverwaltung und Wohlfahrtspflege in Deutschland: 1932–1933, Berlin 1933, s. 22.
• Kopciał J., Wiek XIX i XX (do 1945 roku), [w:] Gołdap i okolice, Suwałki 1995.
• Wijaczka J., Proces Żyda Izaaka Mejerowicza o bluźnierstwo przed sądem miejskim w Olecku w 1704 roku, „Komunikaty Mazursko–Warmińskie” 1996, nr 1 (211).
• Wijaczka J., Żydzi w Prusach Książęcych (1525–1701), „Komunikaty Mazursko-Warmińskie” 1995, nr 1 (207).