Fragment dzieła A. Heppnera i I. Herzberga Aus Vergangenheit und Gegenwart der Juden und der jued. Gemeinden in den Posener Landen; nach gedruckten und ungedruckten Quellen, Koschmin – Bromberg 1909, ss. 405–413, w przekładzie Magdaleny Wójcik.

27. Gniezno. Gnesen

Według średniowiecznej tradycji Gniezno uważane jest za najstarsze miasto w regionie poznańskim. W 1000 r. było siedzibą nowo założonego arcybiskupstwa, a na początku XIII w. otrzymało prawo niemieckie. Było miastem lokacyjnym, podlegało staroście. Starsze części archiwum miejskiego uległy zniszczeniu podczas dwóch dużych pożarów (19 lipca 1511 r. i 27 kwietnia 1613 r.)[1.1].

Jeśli chodzi o Żydów, zachował się dekret sądowy dotyczący obowiązku płacenia przez nich opłat za stróża nocnego z 1683 r. (przepisany w 1786 r.). Ponadto archiwum poznańskie posiada niewielką liczbę luźnych dokumentów, wśród których znajduje się statut krawców żydowskich z 3 listopada 1793 r., wydany w miejsce statutu z 1779 r., który spłonął w 1792 roku. Księgi grodzkie gnieźnieńskie (Grodbuch) zawierają również liczne wpisy dotyczące Żydów, a ponieważ archiwum gminy żydowskiej zostało zniszczone w pożarze w 1819 r., adnotacje te stanowią praktycznie jedyny materiał do historii Żydów w Gnieźnie. Najważniejszym dokumentem jest odnowienie wcześniejszych przywilejów przez króla Jana Kazimierza w 1660 r. na podstawie przysięgi złożonej przez starszyznę gminy (Rel. Gn. 1660, s. 400; Rel. Gn. 1731, s. 623). Warto również wspomnieć o królewskim liście ochronnym dla handlu wełną Żydów z 9 maja 1567 r. (Rel. Gn. nr 120, s. 130); podobnym liście przeciwko niesprawiedliwie wymaganym podatkom z 4 czerwca 1567 r. (nr 48, s. 330); przywileju zwalniającym Żyda Aarona Turka i jego rodzinę spod każdej jurysdykcji oprócz królewskiej z 18 sierpnia 1571 r. (nr 121, s. 216); polskojęzyczny kontrakt na budowę synagogi z 1582 r. (Rel. Gn. 1585, s. 117); wreszcie potwierdzenie przywilejów generalnych z 19 lutego 1637 r. (nr 140, s. 290). Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu posiada również w swoim starszym kodeksie miejskim (s. 81[1.2]) statut żydowski gnieźnieński z 22 czerwca 1499 r., w którym kardynał arcybiskup Fryderyk chroni Żydów przed nadmiernymi roszczeniami żydowskiego poborcy danin Fischela z Krakowa[1.3].

Podczas gdy dokumenty, które do nas dotarły, donoszą o Żydach w Gnieźnie dopiero w późniejszych wiekach, legendy z IX w. przekazują nam już wiele wiadomości. Dowiadujemy się, że już w 893 r., zgodnie ze zwyczajowym kalendarzem, żydowska delegacja z Germanii pojawiła się przed księciem Leszkiem w Gnieźnie, ówczesnej stolicy kraju, aby poprosić go o pozwolenie na osiedlenie się na ziemiach polskich. Książę wyraził zgodę i nadał im list wolny w 905 r., po czym osiedlili się w Gnieźnie i wkrótce zbudowali dom modlitwy. Ponieważ Gniezno od początku było miastem bezpośrednio podległym władcy, można założyć, że od tego czasu Żydzi mieszkali tu na stałe [Podana przez autorów legenda o żydowskiej delegacji w Gnieźnie czy panowaniu „księcia Leszka” nie ma żadnego potwierdzenia w faktach historycznych – przyp. red.].

Tak na przykład w 1561 r. Josef Słoma i Salomon z Gniezna są wymienieni w księgach poznańskiej rady miejskiej[1.4]. Wiemy też, że 10 i 11 Aw 1580 r. w Gnieźnie obradował krajowy synod wielkopolski [chodzi prawdopodobnie o zjazd Żydów z Wielkopolski, związany ze zwołanym właśnie z 1580 r. Sejmem Czterech Ziem – przyp. red.], i że w tym samym roku poznański rabin Eliezer Aschkenazi ukończył tu swoje dzieło Maasej Ha-Szem (hebr. „Dzieła Boga”) (Haga 5537 [1776/1777])[1.5].

22 elul 1645 r. reb Scheftel wydał w Gnieźnie, gdzie przebywał jako rabin Wielkopolski, aprobatę do dzieła Nachalat Jaakow (hebr. „Spuścizna Jakuba”) Jakoba ben Naftalego z Gniezna, które zostało wydrukowane w Amsterdamie w 1652 roku[1.6]. Ten ostatni został wysłany jako posłaniec do papieża w Rzymie w 1654 r. z powodu oskarżenia o mord rytualny, dokonany w Wielkopolsce. Około 1715 r. Naftali ben Jakob Levi [z Gniezna] był korektorem w drukarni hebrajskiej w Berlinie.

Spośród rabinów gnieźnieńskich powinien zostać wymieniony reb Or Hefec[1.7] ok. 1608 r. (5368). Ponadto ok. 1660 r. pochodzący z Poznania reb Chanoch ben Abraham, autor Chinuch bejt Jehuda [hebr. „Wykształcenie domu Judy” – przyp. tłum.] (Frankfurt nad Menem 1708), dzieła homiletycznego Reszit Bikurim [hebr. „Resztki pierwocin” – przyp. tłum.] (Frankfurt nad Menem 1708), Wikuach Josef we-ha-szwatim [hebr. Kłótnia Józefa z plemionami – przyp. tłum.] (Amsterdam 1650) oraz komentarza do Psalmu 83 (Praga 1657). W wyniku straszliwych wydarzeń podczas drugiej wojny szwedzko-polskiej (1655–1659), Chanoch ben Abraham opuścił Gniezno, przybył do Pragi w 1657 r., a w 1658 r. do Oettingen jako rabin, gdzie 20 tamuz 1659 r. zatwierdził dzieło Nachalat Cwi [„Spuścizna Cwiego” – przyp. tłum.] reb Cwiego ben Josefa[1.8].

Należy wspomnieć o późniejszych rabinach, których imiona brzmiały: Abraham ben Jehuda[1.9], Joel Heilbronn[1.10], Moses Waldstein[1.11], Heimann Hirsch[1.12], dr Julius Gebhardt[1.13], dr Moses Samuel Zuckermandl[1.14], Schaie Pulvermacher[1.15], dr M. Horovitz[1.16], dr Nathaniel Ehrenfeld[1.17] i dr Moses Jacobsohn[1.18].

Liczba Żydów w Gnieźnie w 1616 r. wynosiła tylko 15 domów, które musiały płacić 10 guldenów do zamku[1.19], w 1816 r. – 592 Żydów na 3034 mieszkańców, w 1830 r.[1.20] – 1395 dusz z 288 gospodarstwami domowymi, w 1840 r.[1.21] – 1750 (400 rodzin), w 1903 r. – 1127 (252 gospodarstwa domowe) oraz w 1905 r. – 1065 osób.

 W 1819 r., w nocy 5 kislew, w dzielnicy żydowskiej wybuchł pożar[1.22], który strawił pół miasta.

Uroczyste wmurowanie kamienia węgielnego synagogi nastąpiło 21 września 1843 r., a uroczysta inauguracja 8 października 1848 roku. Przemówienie[1.23] podczas wmurowania kamienia węgielnego wygłosił rabin dr Gebhard z Wrześni, a podczas otwarcia przemawiał również miejscowy rabin Waldstein. Nowy budynek synagogi kosztował około 12 000 talarów.

Kapitał ulokowany w nieruchomościach gminnych, a mianowicie domu modlitwy (przy Stellmachergasse), domu rabina (przy Friedrichstrasse), szpitalu żydowskim (przy Friedrichstrasse) i cmentarzu wraz z domem grabarza (na Warschauer Vorstadt), obejmował także zobowiązania:

a) 170 talarów na rzecz kościoła w Kołdrąbiu (zobowiązanie z 1763 r., zabezpieczone hipoteką w 1826 r., spłacone w 1842 r.);

b) 133 talary 10 gr srebrem dla klasztoru franciszkanów (zobowiązanie z 1747 r., zabezpieczone hipoteką w 1829 r., spłacone w 1842 r.). Po zamknięciu klasztoru franciszkańskiego w 1837 r. odsetki pozostawiono kościołowi franciszkańskiemu do 1839 r., a następnie wypłacono je na Fundusz Zniesionych Klasztorów (Gemeinschaftlicher Fonds aufgehobener Klöster);

c) 66 talarów 10 groszy srebrem dla kolegium psałterzystów zatrudnionych przy kościele metropolitalnym w Gnieźnie (pocz. 1766, hipoteka wpisana w 1826, spłacona w 1843);

d) 83 talary 10 groszy srebrem dla kolegium wikariuszy przy św. Jerzym w Gnieźnie (pocz. 1736, hipoteka wpisana w 1826, spłacona w 1843);

e) 1042 talarów 5 groszy srebrem na farę w Gnieźnie i znajdującą się w niej kaplicę Św. Krzyża (500 talarów spłacono w 1859 r., resztę w 1861 r.). Na pozostałą sumę składały się kolejne pożyczki z lat 1672, 1730, 1747 (po 166 talarów 20 groszy srebrem) i 1759 (42 talary 6 groszy srebrem 8 fenigów) Początek długu nie jest określony, hipoteka została wpisana w 1827 roku;

f) 500 talarów dla klasztoru św. Jana w Gnieźnie (początek nie podany, hipoteka wpisana w 1827 r., spłacona w 1834 roku. Po kasacie klasztoru odsetki wypłacono wikariuszowi kościoła metropolitalnego w Gnieźnie);

g) 66 talarów 20 groszy srebrem na szpital przy kościele parafialnym w Kiszkowie (rozpoczęty w 1787 r., wpisany w 1827 r., spłacony w 1837 r.);

h) 100 talarów dla szpitala św. Łazarza i św. Marty w Gnieźnie. (rozpoczęty w 1738 r., wpisany w 1826 r., spłacony w 1843 r.);

i) 166 talarów 20 groszy srebrem na kościół katolicki w Palędziu;

k) 333 talary 10 groszy srebrem na kościół katolicki w Powidzu (od 1754 r.);

l) 83 talary 10 groszy srebrem na kościół katolicki w Sokolnikach (rozpoczęty w 1827 r., spłacony w 1847 r.);

m) 333 talary 10 groszy srebrem na kościół katolicki we Węglewie (rozpoczęty w 1761 r.);

n) 166 talarów 20 groszy srebrem na klasztor kanoników regularnych w Trzemesznie;

o) 200 talarów na klasztor kanoników regularnych w Trzemesznie. (Te dwa zobowiązania zaczynają się w 1737 r., wpisane [do hipoteki] w 1827 r., spłacone odpowiednio w 1848 i 1852 r.);

p) 368 talarów 11 groszy srebrem 9 fenigów dla Bergera, budowniczego synagogi. Jest to pozostała suma kosztów budowy, zapłacona w 1850 roku;

q) 83 talary 10 groszy srebrem dla kaplicy cechu krawców w kościele św. Trójcy w Gnieźnie (początek 1761 r.).

Oprocentowanie wynosiło 5%, a także 4%. Oryginalne dokumenty dłużne są w większości dostępne; można je znaleźć w Gesamtarchiv der deutschen Juden w Berlinie.

Ziemia pod szpital została przyznana gminie w 1820 r. przez nadprezydenta „na dziedziczne prawo dzierżawy bez uiszczania opłaty spadkowej“. Pozostałe działki były – zgodnie z zeznaniem świadka złożonym w momencie wpisu – „w posiadaniu gminy od niepamiętnych czasów“[1.24].

Poza wymienionymi wyżej [rabinami], z Gniezna pochodzą także: Jehuda Löb ben Abba[1.25], prof. dr Jacob Caro[1.26], oraz prof. dr Hermann Senator[1.27].

Gniezno ma trzyklasową szkołę publiczną, do której uczęszcza około 50 dzieci oraz szkołę religijną, do której uczęszcza około 80 dzieci. Gmina pobiera 65% podatku dochodowego, a budżet wynosi 25 250 RM.

Należy wymienić następujące stowarzyszenia: Izraelickie Towarzystwo Pogrzebowe, Izraelickie Stowarzyszenie Ubogich, Stowarzyszenie Braterskie, Izraelickie Stowarzyszenie Humanistyczne, Izraelickie Towarzystwo Pielęgniarskie, Izraelickie Stowarzyszenie Kobiet, Izraelickie Stowarzyszenie Panien, Stowarzyszenie Młodych Kupców, Stowarzyszenie na rzecz Żydowskiej Historii i Literatury. Społeczność posiada również 17 fundacji.

Członkami zarządu [gminy żydowskiej] są: L. Giemkiewicz, adwokat Türk, B. Cohn, L. Kurtzig i M. Bat, a przewodniczącym reprezentacji jest dr Wolff. Gimkiewicz, posiadacz Orderu Koronnego 4. klasy jest jednocześnie członkiem magistratu, podobnie jak adwokat Türk; Kurtzig, dr Wolff i inni przedstawiciele Żydów należą do rady miejskiej. Były przewodniczący [gminy żydowskiej], Emil Wollenberg, był członkiem magistratu i przez długi czas pełnił funkcję burmistrza.

Żydzi z Gniezna brali udział w wojnach. W 1864 r. – Josef Steinheim i Mor. Laboschin. W 1866 r. – dr Leopold Paradies (jako lekarz wojskowy w stopniu majora [oryg. Oberstabsarzt – przyp. red.]), Josef Steinhardt (otrzymał Wojskową Odznakę Honorową), Heinrich Heyne, Leopold Hirschberg (poległ w bitwie pod Sadową), lekarz sztabowy Hirschberg (brat poprzednio wymienionego), Manasse Lachmann (szeregowy), Mor. Laboschin i Wolf Toller. W 1870 r. 42 Żydów z Gniezna poszło na front. Spośród nich dwóch zostało odznaczonych Krzyżem Żelaznym, dwóch awansowało na stopień majora służby medycznej [oryg. Oberstabsarzt – przyp. red.], a 3 na podoficerów[1.28].

Należy też wspomnieć, że w 1880 r. gmina gnieźnieńska zwróciła się do ówczesnego ministra spraw wewnętrznych v. Eulenburga z petycją o „uchylenie restrykcyjnych przepisów zawartych w ustawie z 23 lipca 1847 r. o gminach synagogalnych w Wielkim Księstwie Poznańskim“, a w 1903 r. jej przedstawiciele podjęli godną naśladowania uchwałę o przyznaniu wszystkim członkom gminy bezpłatnych grobów na nowo wybudowanym cmentarzu oraz o chowaniu w rzędzie honorowym osób wybitnie zasłużonych dla kongregacji[1.29].