Pierwsze wzmianki o Żydach w Horodle pochodzą z 1507 roku. W 1565 r. chrześcijańska ludność Horodła uznała Żydów za pełnoprawnych obywateli miasteczka[1.1].

Najprawdopodobniej pod koniec XVI w. założono tu cmentarz żydowski, a nie później niż w 1628 r. wybudowano pierwszą drewnianą synagogę.

W 1648 r. wojska hetmana Chmielnickiego dokonały pogromu ludności żydowskiej w Horodle. Zginęła niemal cała społeczność żydowska w miasteczku,

jednakże na początku XVIII w., lub – wg innych źródeł – w połowie stulecia – tutejsza odrodziła się[1.2].

Horodelscy Żydzi utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła. W 1765 roku w Horodle mieszkało 220 Żydów, będących właścicielami 29 domów i 8 sklepów[1.3]. Pod zarządem gminy znajdowała się drewniana synagoga, bet midrasz oraz jeden lub dwa cmentarze[1.4].

W 1767 r. w Horodle mieszkało 342 Żydów[1.5]. W tym okresie Żydzi horodelscy złożyli skargę na swojego współwyznawcę – Jankiela, który wzbraniał się przed sprzedażą mięsa koszernego, które przeznaczał na eksport za granicę[1.6].

Ludność żydowska Horodła utrzymywała kontakty handlowe z kupcami moskiewskimi. W 1798 r. Fiszel i Herszko Falersztenowie, Icek Kler, Herszek Lander oraz inni Żydzi, zaręczyli za moskiewskich kupców poprzez wpłacenie kaucji za cło w Uściługu od wołów, koni, łoju oraz wódki[1.7]. Żydzi horodelscy wozili pszenicę do Zamościa i Włodawy, solone śledzie do Dubienki, gorzałkę do Lwowa, miód do Rejowca, potaż do Opalina. Sprowadzali zaś wino z Kazimierza. Ludność żydowska w Horodle spławiała także drewno do Gdańska, zajmowała się transportem wołów z Ukrainy oraz wyrobem i sprzedażą trunków[1.8]. Żydzi byli też bardzo aktywni w rzemiośle[1.9].

W 1850 r. stara, drewniana bożnica spłonęła. W 1865 r. w jej miejscu wzniesiono nową, murowaną synagogę[1.1.3]. W połowie XIX w. po wyłączeniu z użytkowania starego cmentarza (lub cmentarzy), przy drodze do Strzyżowa, w okolicach cmentarza katolickiego założono nową nekropolę[1.10]. W 1865 r. Horodło liczyło 1635 mieszkańców, w tym 366 Żydów (22% ogółu)[1.11].

W Horodle rozwinięty był ruch chasydzki. Większość miejscowych rabinów była zwolennikami cadyków z dynastii izbicko-radzyńskiej, działały tu jednak także sztyble zwolenników cadyków z Góry Kalwarii oraz Turzyska i Bełza[1.12]. W drugiej połowie XIX w. rabinem w mieście był Jekutiel Ber Josef Eliezer Gelernter. Od 1889 r. do czasów Zagłady funkcję rabina sprawował Mosze Lejb Halewi Berman – zięć rabina Gelerntera. W 1897 r. osada liczyła 2112 mieszkańców, w tym 717 Żydów (33%).

Podczas I wojny światowej Żydzi otworzyli w Horodle stołówkę dla ubogich.

W okresie międzywojennym, w 1921 r. Horodło liczyło 2495 mieszkańców, w tym 747 Żydów (30%)[1.13]. Pod zarządem tutejszego kahału znajdowało się kilka okolicznych wsi, m.in. Strzyżów, Kowale, Kopyłów, Liski i Matcze[1.14]. Gmina dysponowała synagogą, starym i nowym cmentarzem oraz nową mykwą, wybudowana nie później niż w 1937 roku[1.15].

Większość Żydów utrzymywała się z drobnego handlu, w tym także handlu obnośnego, a także z rzemiosła (krawiectwo, szewstwo, ciesielstwo). W osadzie działały żydowskie związki zawodowe, a także instytucje pomocowe i charytatywne (m.in.: Linas ha-Cedek, Hachnasat Orchim, oraz Agudat Nashim)[1.1.4]. W osadzie rozwijały się też żydowskie partie polityczne, z których największym poparciem cieszyły się ugrupowania syjonistyczne. Obok ortodoksyjnej Agudy działały tu m.in. Organizacja Syjonistów Ogólnych, komórka Poalej Syjon i Syjoniści-Rewizjoniści. Funkcjonowała młodzieżowa organizacja He-Chaluc[1.16]. Pod auspicjami Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego „Tarbut” działała szkoła hebrajska oraz biblioteka[1.17].

26 września 1939 r. Horodło zostało zajęte przez wojska niemieckie. Kilka dni później Niemcy ustąpili miejsca wojskom radzieckim, które z kolei wycofały się z miasta dwa tygodnie później. Razem z Sowietami Horodło opuściło kilku Żydów. Miejscowość została ponownie zajęta przez armię niemiecką.

Niemcy utworzyli w Horodle Judenrat. Jednym z jego członków był Petachia Blat. Zginął on z rąk niemieckich na początku 1942 roku. Wiosną 1941 r. Niemcy zburzyli synagogę i zniszczyli cmentarze.

W kwietniu 1942 r. miała miejsce pierwsza wywózka Żydów z Horodła. Objęła ona ok. 680 osób. Żydzi horodelscy zostali wysłani do getta w Uchaniach. Kilka dni później, Niemcy schwytali i rozstrzelali na cmentarzu żydowskim trzech ukrywających się Żydów.

10 czerwca 1942 r. przebywający w getcie w Uchaniach Żydzi zostali wysłani do stacji kolejowej w niedalekim Miączynie koło Zamościa. Tam nastąpiła selekcja, po czym część osób została wysłana do obozu zagłady w Sobiborze, natomiast młodzi i silni zostali wysłani do pracy we wsi Staszic koło Uchań oraz do wsi Staw koło Chełma. Jesienią 1942 r. Niemcy wymordowali Żydów, którzy pracowali we wsi Staszic. Znane są przypadki pomocy udzielanej przez ludność polską ludności żydowskiej. Dzięki pomocy państwa Bodniewskich czasy Zagłady przeżyła Frajdla Perlmutter[1.18].

Nota bibliograficzna

• Horodlo, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 529.
• Horodlo, [w:] Pinkas hakehillot: encyclopedia of Jewish Communities: Poland, t. 7: Kielce and Lublin, red. A. Wein, Jerusalem 1999, ss. 145–146.
• Horodlo, [w:] Pinkas hakehillot Polin: entsiklopedyah shel ha-yishuvim ha-Yehudiyim  le-min hivasdam ve-`ad le-ahar Sho'at Milhemet ha-`olam ha-sheniyah, red. A. Wein, B. Freundlich, W. Orbach, Jerusalem 1999 [online] http://www.jewishgen.org/Yizkor/pinkas_poland/pol7_00145.html [dostęp: 20.12.2014].
• Wróbel-Lipowa K., Kultura materialna miast królewskich województwa bełskiego w XVIII wieku: Dubienka, Grabowiec, Horodło, Tyszowce, Lublin 1986.