Bolesław Leśmian (Lesman), wybitny poeta, prozaik i krytyk literacki urodził się i zmarł w Warszawie, uczył się i studiował w Kijowie, pracował w Hrubieszowie i Zamościu, okresowo przebywał w Paryżu. Jednak miejscem, które odcisnęło szczególny ślad na jego życiu stało się niewielkie miasteczko Iłża, z którego pochodziła matka poety Emma Sunderland.

Jak napisał Mieczysław Jastrun w przedmowie do tomu wierszy Leśmiana: „Iłża była jego dozgonną miłością”.

Położona na południowym skraju dzisiejszego województwa mazowieckiego, po 1789 r. Iłża stała się terenem dynamicznego osadnictwa żydowskiego. W 1827 r. Żydzi stanowili już 22% ogółu mieszkańców. Kilka lat wcześniej, w 1823 r., w Iłży osiedlił się pradziadek poety Lewi Selig Sunderland. Pochodzący z Anglii Lewi Selig prowadził wcześniej w Warszawie handel wyrobami ceramicznymi, żelaznymi i szkłem. Dzięki inicjatywie Stanisława Staszica, założył w Iłży fabrykę fajansu, przystosowując do tego celu dawny spichlerz zbożowy. Wybór miejsca nie był przypadkowy. Doskonała jakość tutejszej gliny sprawiła, że już w średniowieczu Iłża słynęła ze swoich wyrobów ceramicznych.

Związki Sunderlandów z Lesmanami miały swój początek przypuszczalnie w Szkole Głównej Warszawskiej, gdzie studiowali wnukowie Lewiego Seliga, Seweryn i Maksymilian Sunderlandowie, a także ojciec Bolesława Leśmiana – Józef Lesman. W 1876 r., w przeciągu niespełna miesiąca odbyły się dwa śluby. W lutym przyrodnia siostra Józefa, Gustawa wyszła za mąż za Seweryna Sunderlanda. W marcu Józef Lesman żeni się z siostrą Seweryna i Maksymiliana, Emmą Sunderland (w akcie małżeństwa odnotowaną jako Ewa).

Seweryn odziedziczył rodzinny interes w Iłży, jednak był to już czas powolnego upadku fabryki. Ostatecznie jej los przypieczętował pożar w 1903 roku. Seweryn wyprowadził się do Warszawy, a budynek manufaktury został zaadaptowany na potrzeby mieszkalne Gustawy Sunderland.

Dom ciotki Gustawy był częstym miejscem wizyt Bolesława. Według tablicy wmurowanej w dawny dom Sunderlandów poeta bywał w Iłży między 1902 a 1936 rokiem. Spotykał się tam ze swoją kuzynką, córką Gustawy i Seweryna – malarką Celiną Sunderland (właśc. Czesława Cyprianna), z którą łączyć miał go długotrwały romans. Wspomina o tym między innymi kuzyn Bolesława – poeta Jan Brzechwa (właśc. Jan Wiktor Lesman), który był świadkiem znajomości Bolesława i Celiny. Dzięki kuzynce Leśmian poznał dwie najważniejsze kobiety swojego życia – przyszłą żonę Zofię Chylińską oraz Teodorę Lebenthal. Celina i Zofia razem studiowały w paryskiej Państwowej Wyższej Szkole Sztuk Pięknych. W 1904 r. Celina przedstawiła koleżankę ze studiów kuzynowi. Rok później Bolesław i Zofia wzięli ślub. Mieli dwie córki – Marię Ludwikę Emmę (Lusię) i Wandę Irenę Zofię (Dunię).

Wizyta w Iłży latem 1917 r. okazała się dla poety szczególna. W tym samym czasie dom Sunderlandów odwiedziła Celina wraz ze swoją inną koleżanką z Paryża, wenerolożką Teodorą (Dorą) Jadwigą Lebenthal, która stała się dozgonną miłością poety. Do Sunderlandów przyjechała tuż po zakończeniu związku ze znanym chirurgiem warszawskim doktorem Szperem. Zachowały się różne wspomnienia na temat Dory. Według Brzechwy: „Dora była nadzwyczaj pogodna, miała ujmujący uśmiech (…). Należała do typu kobiet, które umieją się podobać, (…), posiadała naturalny wdzięk i zalotność, ale nic w niej nie było sztucznego ani wymuszonego.”

Bolesław i Dora podobno zakochali się w sobie od pierwszego wejrzenia. Swoje uczucia do Teodory poeta miał wyznać zbierając z nią maliny na iłżeckim wzgórzu zamkowym. Słynny cykl erotyków W malinowym chruśniaku, który ukazał się w drugim zbiorze wierszy Leśmiana – Łąka powstał pod wpływem romansu z Teodorą. Jak pisał Piotr Łopuszański w biografii poety: „Był to niemal zapis najważniejszych etapów romansu”. Inne iłżeckie tropy w twórczości Leśmiana pojawiają się być może w poemacie Niedopita czara i wierszu Wiatrak. Wpływ na nie mogły mieć wędrówki poety po wzgórzu zamkowym, położonym tuż przy nim wąwozie zwanym Kluskowym Borkiem i podiłżeckich łąkach. W odnalezionym w 1985 r. fragmencie utworu Kołysanka poeta wspomina Antoniego Siwca – sąsiada i przyjaciela Sunderlandów, który przywoził ich gości bryczką z Radomia do Iłży. Pan Antoni wspominał, że Leśmian wypytywał go o nazwy okolicznych roślin, owadów i ptaków. Żywo interesowały go również miejscowe legendy i obyczaje.

Romans Bolesława i Dory trwał aż do śmierci poety w 1937 r., jednak nigdy więcej wspólnie nie odwiedzili Iłży. Sam Leśmian jeszcze wielokrotnie przyjeżdżał do domu ciotki Gustawy. Ostatnia wizyta poety w Iłży miała miejsce prawdopodobnie w 1936 roku.

Do miasteczka wróciły w 1940 r. dwie iłżeckie miłości poety, Celina i Teodora. Pomimo tego, że, podobnie jak wcześniej Leśmian, dokonały konwersji na chrześcijaństwo, obawiały się w Warszawie przesiedlenia do getta. Celina opuściła Iłżę w 1941 r., po wojnie zamieszkała w Łodzi. Teodora pracowała w szpitalu św. Ducha, gdzie zaraziła się tyfusem i zmarła w 1942 roku. Została pochowana na cmentarzu w Iłży, nagrobek niestety nie zachował się. Józefa Ways, u której Dora zamieszkiwała podczas choroby, wspominała, że lekarka prosiła o ustawienie portreciku Leśmiana tak, aby go dobrze widziała z łóżka.

W Iłży historia poety jest ciągle żywa. Dawny dom Sunderlandów, sprzedany przez Cecylię i jej brata Kazimierza w 1955 r., wciąż stoi przy ul. Podzamcze, niemalże niezmieniony od 1903 roku. Miłośnicy Leśmiana odwiedzają „malinowy chruśniak” u podnóża wzgórza zamkowego. Od 1987 r. z inicjatywy regionalisty Adama Bednarczyka obywają się Dni Leśmianowskie. W 2017 r., podczas Iłżeckiego Roku Leśmianowskiego została otwarta Izba Bolesława Leśmiana, znajdująca się przy pl. 11 Listopada. W tym samym roku na cmentarzu parafialnym odsłonięto tablicę upamiętniającą Teodorę Lebenthal.

Maciej Wzorek

Bibliografia:

Bednarczyk A., Iłża wczoraj i dziś, Warszawa 1996.
Bednarczyk A., Iłżecki romans Leśmiana, Radom 1988.
Bednarczyk A., Taka cisza w ogrodzie… Iłżeckie miłości Leśmiana, Warszawa 1992.
Bednarczyk A., Trzy miłości Leśmiana, Iłża 1997.
Łopuszański P., Bywalec zieleni. Bolesław Leśmian, Warszawa 2021.
Moniewski J., Fabryka fajansu w Iłży 1823-1855, Radom 2008.