Od początku swojego istnienia Izbica była miastem wyłącznie żydowskim. Był to ewenement w skali całej Rzeczypospolitej.

Na skutek żądań chrześcijańskich mieszkańców, zwłaszcza kupców i rzemieślników, którzy w ludności żydowskiej upatrywali konkurentów dla prowadzonej przez siebie działalności, w 1744 r. na teren folwarku w Izbicy zostali wysiedleni Żydzi z pobliskiej Tarnogóry[1.1]. Wypędzeni Żydzi pod groźbą więzienia nie mogli przechodzić przez most prowadzący z Izbicy do Tarnogóry[1.2].

Pierwsi Żydzi pojawili się w Izbicy kilkadziesiąt lat wcześniej. Początkowo Izbica była jednym z najmniejszych i najsłabiej zaludnionych miast w ówczesnej Rzeczpospolitej, jednakże w II połowie XVIII w. liczba mieszkańców ośrodka powoli rosła. Najprawdopodobniej w 3. ćwierci XVIII w. istniała tu już drewniana bożnica, a w 1775 r. utworzono samodzielny kahał[1.3]. Pierwszym rabinem Izbicy był Eliezer. Swój urząd sprawował do śmierci w 1835 roku[1.4].

W 1827 r. w Izbicy mieszkało 407 mieszkańców, wszyscy byli pochodzenia żydowskiego[1.5]. Żydzi posiadali bożnicę, mykwę, rzeźnię, młyn wodny oraz tartak. Głównymi źródłami utrzymania były handel i rzemiosło.

W 1839 r. w Izbicy osiedlił się cadyk Józef Mordechaj Leiner (1801–1859), uczeń Symchy Binema z Przysuchy oraz Menachema Mendla Morgensterna z Kocka. Wokół niego zaczęła gromadzić się autonomiczna wspólnota chasydzka[1.6]. Jego syn Jakow Leiner (1828–1878), także uznawany za cadyka, był autorem i wydawcą dzieła Bet Jaakow. W związku z pielgrzymkami chasydów na dwór cadyka w Izbicy zaczęły powstawać nowe sklepy i zajazdy. W późniejszych latach urzędowania, zapewne ok. 1860 r., Jakow Leiner przeniósł jednak swój dwór do Radzynia Podlaskiego. Tam schedę po nim objął największy przedstawiciel dynastii Gerszon Chanoch Leiner (1839–1891). Chasydzi izbicko-radzyńscy słynęli ze swoich błękitnych cyces; nazywano ich nawet „błękitnymi chasydami”[1.7]. Potomkowie cadyka, którzy przeżyli Zagładę wyemigrowali do Izraela, gdzie w Bnei Brak pod Tel Awiwem spadkobierca Leinerów Abraham Issachar Englard (1905–2005) odbudował dwór cadyków izbicko-radzyńskich. W 2015 r. na czele dynastii stał jego syn Szlomo Josef Englard, działały też odgałęzienia w Jerozolimie i Boro Park (Stany Zjednoczone).

W 1860 r. Izbica liczyła 1450 mieszkańców, wszyscy byli pochodzenia żydowskiego[1.8]. W 1870 r. w mieście mieszkało 1800 osób – wyłącznie Żydów[1.9]. W 1897 r. było tutaj 3019 Żydów, którzy stanowili 95% ogółu mieszkańców[1.10]. Było to kanoniczne wręcz sztetl, w którym mieszkali sami Żydzi, nie mające w swoim obrębie kościoła katolickiego. W tym czasie znane było powiedzenie krążące po Lubelszczyźnie: „Izbica, Izbica – żydowska stolica”[1.11].

Na początku XX wieku w osadzie zaczął rozwijać się ruch syjonistyczny oraz Bund[1.12].

Na początku lat 20. Izbica była niewielkim, prowincjonalnym sztetlem, zamieszkałym w 90% przez ubogą ludność żydowską[1.13]. Obok synagogi, kirkutu, mykwy i rzeźni rytualnej działało kilka prywatnych bet midraszy. W ciągu kolejnych lat, pomimo szybkiego rozwoju demograficznego społeczności żydowskiej, w związku z intensyfikacją osadnictwa chrześcijańskiego, procentowy udział Żydów w populacji osady stopniowo obniżał się, aby w 1939 roku osiągnąć poziom 84%.

W 1921 r. w Izbicy mieszkało 3085 osób, w tym 2862 Żydów (92%)[1.14]. W okresie międzywojennym w Izbicy powstał kolejny dwór chasydzki. Jego założycielem był rabin Cwi Rabinowicz, wywodzący się z rodu Symchy Binema z Przysuchy. Ostatnim rabinem w Izbicy przed wybuchem II wojny światowej był Landau.

W Izbicy było 166 żydowskich zakładów rzemieślniczych, głównie krawieckich, a także liczne sklepy mieszczące się w obrębie Rynku i głównej ulicy. W osadzie działało także 6 młynów należących do żydowskich właścicieli. Ubogą ludność osady wspierał JOINT oraz pochodzący z Izbicy Żydzi mieszkający w Stanach Zjednoczonych. W 1924 r. założony został Żydowski Bank Spółdzielczy, istniały także Towarzystwo Wzajemnego Kredytu i Towarzystwo Pożyczkowo-Oszczędnościowe[1.15].

W okresie międzywojennym w Izbicy rozwijały się żydowskie organizacje i partie polityczne, m. in. Aguda, Organizacja Syjonistyczna, Bund, Żydowska Partia Ludowa. Działały także organizacje młodzieżowe, m.in. He-Chaluc (Pionier) i Zrzeszenie Żydowskich Harcerzy im. Josefa Trumpeldora[1.16]. Wśród instytucji społeczno-kulturalnych szczególnie aktywne było Stowarzyszenie Oświatowo-Kulturalne „Liga”, funkcjonujące pod auspicjami Bundu oraz Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Tarbut” o profilu syjonistycznym. W 1930 r. w Izbicy powstała biblioteka im. I. L. Pereca. Funkcjonowały również towarzystwa dobroczynne: Bikur Cholim, sprawujące opiekę nad chorymi oraz Linas ha-Cedek, zajmujące się wspieraniem ubogich. W 1917 r. stojący na czele gminy rabin Landau zainicjował utworzenie ochronki dla dzieci żydowskich, której działalność finansowana była przez członków gminy[1.17].

Po wybuchu II wojny światowej część młodych Żydów opuściła miasto razem z wycofującymi się Sowietami, którzy początkowo zajęli je po 17 września 1939 roku. Ze względu na dogodne położenie przy linii kolejowej oraz żydowski charakter osady, już w 1939 r. Niemcy utworzyli tu punkt zbiorczy dla Żydów z terenu całej Polski. Oprócz miejscowych Żydów, w grudniu 1939 r. w Izbicy znalazła się duża grupa żydowskich przesiedleńców z Koła i Łodzi, a w 1940 i 1941 r. także mieszkańcy Częstochowy, Kalisza, Głowna, Konina i Lublina[1.18]. Na początku 1940 r. utworzono Judenrat.

We wrześniu 1941 r. SS-Untersturmfuhrer Kurt Engels i SS-Rottenführer Ludwik Klem zajęli areszt gminny. Od tego momentu w Izbicy zaczęła działać tzw. Placówka Zamiejscowa zamojskiego gestapo. Rok później stała się ona jednym z ważniejszych ogniw Akcji Reinhard. Kurt Engels był szczególnie okrutny wobec ludności żydowskiej. Osobiście rozstrzelał wielu Żydów. Swoje ofiary wypatrywał jeżdżąc po miasteczku motocyklem[1.19]. Miejscowych Żydów wykorzystywano początkowo do pracy przy budowie lotniska w Zamościu.

Wraz z rozpoczęciem Akcji „Reinhardt” w marcu 1942 roku, po wywiezieniu części miejscowej ludności do obozu zagłady w Bełżcu, na terenie osady utworzone zostało tzw. getto tranzytowe. Było ono przeznaczone dla Żydów z Czech, Moraw, Rzeszy Niemieckiej oraz Austrii, którzy trafiali tu przed ostateczną wywózką do obozów zagłady w Bełżcu i Sobiborze[1.20]. Getto dla Żydów izbickich mieściło się natomiast w budynku straży pożarnej za torami. Całe getto stanowił tylko ten jeden budynek, otoczony drutem kolczastym. Śmiertelność była zbliżona do śmiertelności panującej w getcie warszawskim.

Od marca do maja 1942 r. do Izbicy przesiedlono ok. 12–14 tys. osób. Wśród przybyłych do Izbicy Żydów byli wysoko wykwalifikowani fachowcy: inżynierowie, lekarze, ekonomiści. Był wśród nich m.in. wiceprezydent Pragi (czeskiej), a także generałowie armii austriackiej, profesorowie z Wiednia, Hagi, Jeny, Heidelbergu oraz Wrocławia[1.21]. Największa fala transportów do obozów śmierci nastąpiła w październiku i listopadzie 1942 roku. Wówczas do Izbicy przybyli Żydzi z Zamościa, Krasnegostawu oraz innych miasteczek w okolicy.

2 listopada 1942 r. Izbica została otoczona przez oddział ukraińskich SS-manów z Trawnik oraz policję granatową z Izbicy. W ciągu kolejnych dni Żydzi zostali wysłani do Bełżca i Sobiboru. Kilka tysięcy ludzi zgromadzono w budynku remizy strażackiej[1.22], skąd grupami popędzono na cmentarz żydowski i rozstrzelano[1.23].

Po jego likwidacji getta tranzytowego utworzono tzw. getto szczątkowe. Ostatnich Żydów z Izbicy Niemcy wywieźli do Sobiboru w styczniu i kwietniu 1943 roku. Ostateczna likwidacja getta nastąpiła 28 kwietnia 1943 r., kiedy ostatnich 200 Żydów wysłano do Sobiboru. Zgładzeni zostali niemal wszyscy mieszkańcy Izbicy. Prawdopodobnie tylko 14 Żydów izbickich przeżyło Zagładę[1.24].

Medalem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata zostały uhonorowane Halina Błaszczyk (z domu Babiarz) oraz jej matka Kazimiera Babiarz (zmarła w 1993 roku). Przed wojną rodzina Babiarzy posiadała jedyny polski młyn w Izbicy. Rodzina ta ukryła zbiegłego Hanana Lipszyca. Przechowywany był w „lochu” na podwórku, a następnie w składzie drewna. Hanan Lipszyc przeżył i zamieszkał w Izraelu.

Nota bibliograficzna

• Dąbrowski R., Mniejszości narodowe na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, Lublin 1992.
• Izbica, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, s. 554.
• Izbica. Opowieść o miejscu, red. M. Bakalarz, D. Levine, Fundacja Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego [online] http://fodz.pl/download/fodz_izbica_broszura_PL.pdf, [dostęp: 20.12.2014].
• Izbica. Przed modlitwami chrześcijańsko-żydowskimi, „Gazeta Wyborcza” z 9–10.06.2001.
• Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo–wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2006.
• Niedźwiedź J., Leksykon historyczny miejscowości dawnego województwa zamojskiego, Zamość 2003.
• Rucka M., Zdążyć przed zachodem słońca czyli wędrówka po Izbicy i jej okolicach, Izbica 2003.
• Trzciński A., Śladami zabytków kultury żydowskiej na Lubelszczyźnie, Lublin 1990.
• Zieliński K., Żydzi w powiecie krasnostawskim w czasie pierwszej wojny światowej, „Rocznik Chełmski” 2003.