Pierwsi Żydzi pojawili się w Jasionówce prawdopodobnie pod koniec XVII wieku. Do rozwoju żydowskiego handlu przyczyniła się obecność tatarskich garbarzy i kuśnierzy w miasteczku. Żydzi znani byli także z umiejętności rzemieślniczych, ustępując pod tym względem jedynie rzemieślnikom z Białegostoku i Tykocina[1.1].

W 1837 r. wieś liczyła 18 domów i 263 mieszkańców, w roku 1878 – 1452 mieszkańców, w tym 1064 Żydów. W latach trzydziestych XX w. Jasionówkę zamieszkiwało 1879 mieszkańców, z czego 1279 było Żydami.

We wrześniu 1939 r. Niemcy jedynie przez krótki okres okupowali Jasionówkę. Żydzi ciepło powitali Armię Czerwoną wkraczającą do miasta[1.2].

Ponowna okupacja niemiecka rozpoczęła się 27 czerwca 1941 roku. Jesienią miasteczko znalazło się w gestii administracji cywilnej. Zaraz po przyjeździe Niemców zorganizowano przy pomocy lokalnych antysemitów pogrom, w którym zginęło ok. 70 Żydów, a wiele domów obrabowano i spalono. Nie pomogły apele księdza Cypriana Łozowskiego, aby powstrzymać przemoc ze strony mieszkańców miasteczka. W lipcu 1941 r. przy współudziale Polaków zorganizowano kolejny pogrom, w którym mordowano Żydów i Białorusinów. Burmistrzem miasta został lokalny kolaborant, nauczyciel Władysław Wygrodzki, który selekcjonował młodych Żydów do rozstrzelania, wypuszczając jednak niektórych za sowitą łapówką. Żydów zmuszano także do pracy przymusowej, a okazjonalnie również do rozbierania się, tańców i śpiewu. Niemcy nakazali utworzenie 7-osobowego Judenratu, który starał się przekupywać okupacyjne władze. Żydzi musieli cieśnić się w domach, które nie zostały dotąd spalone. Pod koniec 1941 r. duża grupa Żydów została wygnana do Suchowoli[1.1.2].

Jesienią 1942 r. w i tak zatłoczonej dzielnicy żydowskiej w Jasionówce utworzono getto, które de facto stało się obozem pracy[1.1.2]. Dzięki łapówkom Judenratu udało się opóźnić likwidację getta, a także przyjąć do niego ok. 400 uchodźców z okolicznych miasteczek. Na początku 1943 r., na wieść o klęsce Niemców pod Stalingradem, część Żydów w getcie jasionowskim zaczęła organizować ruch oporu. Jednak w dniach 24–25 stycznia 1943 r. getto zostało otoczone przez żandarmerię. Ok. 2 tys. Żydów przebywających wówczas w Jasionówce zgromadzono na rynku. Następnie przetransportowano ich na saniach na stację w Knyszynie. W czasie „akcji” w Jasionówce zginęło 30 osób. Po 3 dniach pociąg dotarł do obozu przejściowego w Białymstoku. Więźniom nie dawano żywności ani wody. Po pobycie w Białymstoku przewieziono ich do obozu zagłady w Treblince, gdzie zginęli w komorach gazowych. Ok. 300 osobom udało się uciec z transportu. 100 osób ukryło się przed deportacją w bunkrach w samej Jasionówce. Część z nich w czasie nocnej próby ucieczki została rozstrzelana, jednak niektórym udało się zbiec do lasu lub ukryć u okolicznych chłopów. Ostatecznie większość z uciekinierów została wydana Niemcom i rozstrzelana. Wśród nielicznych, którzy zaryzykowali swe życie, aby ukryć Żydów, byli Józef i Waleria Kownaccy[1.1.2].

Po zajęciu miasta przez Armię Czerwoną ok. 80 Żydów wróciło do Jasionówki. Cała ich własność została jednak zrabowana przez Niemców lub Polaków. Wszyscy wyjechali do Palestyny lub do Europy Zachodniej[1.3].

Nota bibliograficzna

• Jasionowka, [w:] Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, Volume I, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 565.
• Kruglov A. Dean M., Jasionówka, [w:] Encyclopedia of Camps and Ghettos 1939–1945, Vol. II, Ghettos in German-Occupied Eastern Europe, Part A, red. P. Megargee, M. Dean, Bloomington 2012, ss. 898–899.