Żydzi zaczęli osiedlać się w Łysobykach (poprzednia nazwa miejscowosci obowiązująca do lat 60. XX w.) prawdopodobnie na przełomie XVII i XVIII w., lub – jak podają inne źródła – od około połowy XVIII wieku[1.1]. Początkowo podlegali gminie w Kocku, jednak prawdopodobnie w ciągu I połowy XVIII stulecia powstał odrębny kahał, skupiający łącznie 372 Żydów z miasta oraz okolicznych miejscowości. W samych Łysobykach mieszkało zaledwie 46 wyznawców religii mojżeszowej, a gmina była jedną z najmniejszych na tych terenach. Ze względu na małą liczebność i niskie dochody, gmina w Łysobykach – choć samodzielna – pozostawała pod silnym wpływem kahału w Kocku.

Żydzi w Łysobykach mieszkali głównie przy Rynku. Niektóre źródła wskazują, że aż do I połowy XIX w. w Łysobykach nie było bożnicy ani mykwy. Można jednak przypuszczać, że w związku z utworzeniem gminy, już w XVIII w., na południe od centrum, przy drodze do Milejowa, niedaleko mostu na rzece Wieprz, wzniesiono pierwszą synagogę. Prawdopodobnie jeszcze w I połowie stulecia w pewnej odległości od miasta wytyczono cmentarz.

Gmina w Łysobykach rozwijała się pod względem demograficznym, tak iż w połowie XIX w. Żydzi stanowili już około 40% mieszkańców miasta. Podobnie jak w innych ośrodkach, utrzymywali się głównie z handlu i rzemiosła oraz dzierżawy, a także – w mniejszym stopniu – z rolnictwa. Wg źródeł z 1885 r., pod nadzorem gminy (wówczas: okręgu bożniczego) w Łysobykach, znajdowała się drewniana bożnica, drewniany dom modlitwy, łaźnia i kirkut. W osadzie działały też dwa prywatne chedery, do których uczęszczało łącznie 13 chłopców.

Po I wojnie światowej Żydzi stanowili 31% populacji osady[1.2]. Według danych z 1921 r., oprócz mieszkańców samych Łysobyków, do gminy należeli także Żydzi mieszkający we wsiach: Drewnik, Blizocin, Ferdynandów, Kalinowy Dół, Krępa, Natalin, Niedźwiedź, Podlodówka, Przytoczno, Walentynów, Wola Blizocka, Zielony Las, Budziska, Charlejów i Zarzecze oraz w folwarkach: Przytoczno, Podlodów, Lendo, Charlejów, a także w koloniach: Burówka, Nowiny i Myciska. W 1921 r. spłonęła miejscowa bożnica wraz z mykwą, jednakże wkrótce obiekty te zostały odbudowane[1.3]. Co najmniej od 1930 r. w Łysobykach funkcjonowała też rzeźnia rytualna[1.1.3].

W 1939 r. Łysobyki znalazły się pod okupacją niemiecką. W 1942 r., przy drodze do Michowa, na południe od wsi Drewnik, miała miejsce masowa egzekucja, w której wymordowano osoby starsze i niedołężne. Większość pozostałych w Łysobykach Żydów została wywieziona do Łukowa, a część do Michowa, skąd trafili zapewne do niemieckiego obozu zagłady w Sobiborze[1.4].

Nota bibliograficzna

• Lysobyki, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 1, New York 2001, ss. 777–778.