W porównaniu z innymi miastami Litwy (zwłaszcza położonymi na ziemiach wschodnich Wielkiego Księstwa) Żydzi do Kowna zaczęli przybywać późno. W oparciu o źródła z połowy XV w., wspominające dzierżawców ceł: Daniela, jego synów Zewa (?) i Michaela, Arona (1511), Dawida (1552), encyklopedie podają, że Żydzi aktywnie uczestniczyli w handlu Kowna z Gdańskiem od XV wieku. Ale trzeba podkreślić, bywali tutaj wyłącznie jako poborcy ceł, ponieważ do połowy XVII w. miejscowe kupiectwo było na tyle silne, że nie dopuszczało konkurencji.

Liczba Żydów w Kownie zaczęła wzrastać pod koniec XVII wieku. Pojawiły się nazwy ulic: Żydowska Mytna (XVII w.) oraz Żydowska (XVIII w.) (stanowiące obecne odcinki ulicy Muitinės pomiędzy ulicami M. Daukšos i V. Kuzmos). Początki gminy nie są znane, wiadomo jednak, że jeszcze przed 1716 r. Żydzi zbudowali dom modlitwy w jurydyce zamkowej, a cmentarz założono w Wiliampolu. Do połowy XVIII w. Żydzi z Kowna należeli do gminy w Grodnie.

Pierwsza skarga mieszczan na Żydów dotarła do króla w 1682 r.; została rozpatrzona pozytywnie, co oznaczało nakaz opuszczenia miasta. W 1711 r. Żydom udało się porozumieć z ratuszem – w zamian za opiekę oraz zezwolenie na zamieszkanie i handel zobowiązali się płacić jedną piętnastą wszystkich podatków miejskich. Z tekstu porozumienia, które swoją formą bardzo przypomina przywilej, można wnioskować, że inicjatywa wyszła ze strony Żydów. Miasto przyjęło propozycję, gdyż wskutek dżumy i wojny mocno ucierpiało, tak demograficznie, jak i gospodarczo.

Relacje władz miasta z Żydami jednak szybko pogorszyły się. Dlaczego naruszono umowę z 1711 r., i która ze stron pierwsza to zrobiła, nie wiadomo, ale już w 1727 r. miasto wytoczyło Żydom proces w sądzie asesorskim. Sprawa stała się jedną z najważniejszych i najdłużej trwających w dziejach Kowna w XVIII wieku. Dopiero w 1753 r. sąd asesorski ogłosił wyrok, zgodnie z którym Żydzi mieli wyprowadzić się z miasta. Nastąpiło powolne przesiedlenie się społeczności do pobliskiego Wiliampola.

Po pożarze w dzielnicy żydowskiej w 1761 r. znowu zaczęto procesować się w sądzie asesorskim, a Żydom nie pozwolono odbudować domów. Kilka lat po niekorzystnym z kolei dla miasta wyroku z 1782 r. starosta kowieński Mikołaj Pac wydzierżawił kupcom wiliampolskim (bracia Abel, Mosze, Lewek i Izaak Sołowiejczykowie) swoją jurydykę, znajdującą się przy zamku. W dokumentach z 1788 r. pojawiła się informacja o gminie, której przewodził Mosze Sołowiejczyk. Wspólnota żydowska zaczęła na nowo rosnąć, a dalsze próby mieszczan, aby powstrzymać ten proces nie przyniosły rezultatu.

Patrząc na Kowno z okresu Wielkiego Księstwa Litewskiego, trzeba odróżnić dwa pojęcia: miasto w znaczeniu szerokim i wąskim. Miasto w wąskim rozumieniu to podległe magistratowi tereny, nadane przywilejem władcy lub nabyte w inny sposób, na których działało prawo magdeburskie. Natomiast Kowno w szerokim pojęciu składało się z miasta w wąskim ujęciu, dóbr szlacheckich, dóbr kościelnych i jurydyki starościńskiej. Do XIX w. terytorium Kowna pokrywało się z dzisiejszą starówką. W połowie XIX w. dopełniło je Nowe Miasto. W 1889 r. przyłączono Szańce i część Zielonej Góry (pomiędzy dzisiejszymi ulicami Žemaičių i Taikos). Prywatne miasteczko Wiliampol (Słobódka) zostało natomiast założone przez Janusza Radziwiłła przed 1653 rokiem. W 1663 r. wybrano miejsce pod kościół, wytyczono rynek, ulice i działki. W granice Kowna Wiliampol został włączony dopiero w latach trzydziestych XX wieku. W 1935 r. miasto obejmowało tereny starówki, Nowego Miasta, Zielonej Góry, Wiliampola, Aleksoty, Fredy, Poniemunia i in.

Wczesne skupisko żydowskie na Wiliampolu pojawiło się po wydanym przez króla zakazie osiedlania się z 1682 roku. Nie było jednak znaczne. W reskrypcie z 1754 r. nie jest nawet nazywany miasteczkiem, a wsią. Dopiero w drugiej połowie XVIII w. stał się poważnym konkurentem Kowna w handlu i rzemiośle. W 1788 r. ówczesny właściciel Karol Radziwiłł nakazał stworzenie inwentarza, którego treść potwierdza słowa inflanckiego podróżnika Fryderyka Schulza o „żydowskim miasteczku” Wiliampolu. Inwentarz odnotowuje, że pośród 209 jednostek podatkowych („dymów”), większość należała do Żydów.

W kwicie dzierżawczym jurydyki zamkowej z 1785 r. dokładnie określono działkę, na której pozwolono Żydom swobodnie się budować. Ograniczały ją fosa, ulica wiodąca od rynku do Wilii, rzeka i domy; pokrywa się to z dzisiejszym rejonem ulic A. Jakšto i Pilies. Bracia Mosze i Aron Sołowiejczykowie byli pierwszymi Żydami, którzy otrzymali prawo budowy własnych domów murowanych. Budynki te, odnowione po pożarze w 1920 r., do drugiej wojny światowej stały na rogu ulic M. Daukšos i Jonavos.

Po trzecim rozbiorze Polski i przyłączeniu Kowna do Rosji, sąd gubernialny potwierdził w 1797 r., że Żydzi mogą mieszkać tylko na terenie jurydyki zamkowej. W 1802 r. powtórzył to car Aleksander I. Na planie Kowna z 1847 r.  dzisiejsza ulica Jonavos została zaznaczona jako rejon zamieszkały przez Żydów. Trzymując się zasady segregacji władze dążyły do przeniesienia Żydów do Wiliampola. Zakazywano im budować domy w Kownie, a w 1847 r. zabroniono osiadać na Placu Ratuszowym (ob. Rotušės aikštė) oraz przy ulicach prowadzących na Mikołajewski Prospekt (ob. Laisvės alėja). Planów segregacji nie zdołano jednak zrealizować – nawet w Wiliampolu osiedlali się nie tylko ubodzy Żydzi, ale też mieszczanie innych narodowości.

Zgodnie ze „Statutem Żydów” z 1804 r., w „Kraju Północno-Zachodnim”, jak nazwano dawne Wielkie Księstwo Litewskie, Żydom zabroniono mieszkać i zajmować się handlem na terenach wiejskich; spowodowało to migrację do miast. Po wojnie 1812 r. w Kownie powstały dogodne warunki do nabywania nieruchomości, ponieważ dotychczasowi właściciele wystawili tanio na sprzedaż spalone i zburzone domy. O ile na przełomie XVIII i XIX w. kowieńskie mieszczaństwo solidarnie nie odsprzedawało nieruchomości Żydom (robiła to tylko szlachta), to po 1812 r. swoje stanowisko zmienili nawet niektórzy członkowie magistratu, przedtem aktywni zwolennicy usunięcia Żydów z miasta. Podobna fala kupna-sprzedaży nastąpiła po powstaniu listopadowym.

Ostatecznie w 1858 r. Żydom pozwolono mieszkać w całym mieście. Zaczęły powstawać wówczas synagogi i inne obiekty gminne, a nowy cmentarz wyznaczono teren na przedmieściach za koszarami na Zielonej Górze. Bogatsi Żydzi zbudowali domy na Starówce (wliczając Plac Ratuszowy) oraz przy reprezentacyjnym Mikołajewskim Prospekcie, a wyrobnicy mieszkali w Wiliampolu oraz na Zielonej Górze, gdzie stworzyli całe kolonie z własnymi synagogami i organizacjami dobroczynnymi.

W 1843 r. Kowno zostało stolicą nowo powstałej guberni. W ślad za tym powstały drogi, łączące ośrodek z innymi miastami, a potem połączenia kolejowe. Sprzyjało to rozwojowi gospodarki i przyrostowi liczebności mieszkańców. Ponieważ chłopi byli jeszcze obciążeni pańszczyzną, rola nowych handlarzy i rzemieślników przypadła Żydom, ściągającym z terenów wiejskich. W 1858 r., po zniesieniu ograniczeń, rozpoczął się szybki przyrost wspólnoty żydowskiej. W ciągu pół wieku liczebność wzrosła od 203 mężczyzn w 1811 r. do 16,5 tys. w 1864 roku. Na początku XX w. Żydzi, których było już 37 tys., byli już prawie połową mieszkańców Kowna. Pod koniec XIX w. stanowili 52% właścicieli domów; w 1897 r. do nich należało 1458 nieruchomości. Według danych władz miejskich z 1909 r. majątek nieruchomy 719 Żydów był warty 3 116 901 rubli; dla porównania, 370 Litwinów – 310 720 rubli.

Miasto odgrywało niebagatelną rolę w życiu politycznym i społecznym. Odbyły się tu dwa zjazdy Bundu (1898, 1899). Organizacje charytatywne działające na przełomie XIX i XX w. skupiały łącznie ok. 4 tys. Żydów. Były wśród nich m.in. towarzystwo charytatywne kobiet żydowskich, tania stołówka, towarzystwo wsparcia dla Żydów uczących się w guberni kowieńskiej, biuro informacyjne dla Żydów-emigrantów. Jedną ze sfer aktywności był ruch wydawniczy. Historię drukarni żydowskich w Kownie zapoczątkował w 1843 r. Mosze Nojchimowicz. Do 1918 r. Żydzi założyli łącznie 26 drukarni; niektóre z nich przetrwały do aż do drugiej wojny światowej. Wśród tych ostatnich można wymienić założoną w 1866 r. drukarnię Fajwela Lipszyca, która w okresie niepodległej Litwy należała do największych w mieście.

Z XIX wieku najbardziej są znani przedstawiciele życia religijnego: rabin Wiliampola E. Ragoler (1794–1850); rabini Kowna: Mejer Szapira, Mosze Jechoszua, Jehuda Lejb Diskin (1817–1898); uznany autorytet religijny, działacz społeczny Icchak Spektor (1817–1896). Wśród przewodniczących gminy można wymienić Izraela Bacharacha, Abram Demba, Nachmana Reichseligmana, Fiszla Kahna, Ezechiela Jaffe, Solomona Osińskiego oraz Rubina Rubinszteina. Sławą cieszył się ród rabinów-naukowców – Sołowiejczyków. Josef Dow Ber ha-Lewi Sołowiejczyk – pierwszy z rodu, zabiegał o likwidację wprowadzonego w 1754 r. zakazu zamieszkiwania Żydów w Kownie. Jego wnuk Mosze był rabinem Wiliampola, gdzie w 1772 r. wraz z bratem Abrahamem wybudował Wielką Synagogę. Syn Moszego, Josef Sołowiejczyk był rabinem Kowna. Wreszcie historyk dr Maks Sołowiejczyk (1883–1957) został posłem na Sejm Ustawodawczy Litwy oraz ministrem ds. Żydów.

Wśród ważnych postaci trzeba też wymienić pisarzy Abrahama Mapu (1808– 1867) i Izydora Eliaszewa (1873–1924), a także twórcę esperanto, mieszkającego przez kilka lat w Kownie Ludwika Zamenhofa (1859–1917), którego imieniem nazwano potem jedną z ulic starówki.

W XIX w. w Kownie było 19 chederów początkowych i 4 chedery drugiego stopnia. Ogromną sławę zdobyła założona w 1882 r. jesziwa Kneset-Israel w Wiliampolu (Słobódce), nazwana imieniem Izraela Salantera – założyciela i przywódcy ruchu Musar. Szkoła wyróżniała się surową dyscypliną i izolacją od świata zewnętrznego. W 1897 r. powstał w niej rozłam, co przyniosło powstanie drugiej jesziwy, noszącej imię Icchaka Spektora. W 1899 r. jesziwa wiliampolska była jedną z największych i najsłynniejszych w Europie, a liczba studentów przekraczała 300. Po pierwszej wojnie światowej stała się centrum ortodoksów z całego regionu; w 1920 r. uczyło się w niej ponad 500 osób. Jesziwa bezowocnie próbowała otrzymać status szkoły wyższej. Według planu miasta z 1935 r. znajdowała się ona na rogu ulic Ješiboto (obecnie Kernavės) i Vežėjų (w części ograniczonej ulicami Panerių i Veliuonos). W 1934 r. podjęto budowę nowej trzypiętrowej siedziby, jednak nie została ukończona do nacjonalizacji w 1940 roku.

W maju 1915 r. Żydzi kowieńscy, jako mieszkający zbyt blisko linii frontu, w ciągu kilku dni zostali wysłani w głąb Rosji. Po wojnie znaczna ich część powróciła do miasta. Według danych biura statystyki samorządu Kowna, w 1937 r. było 135 tys. mieszkańców, w tym 27 515 Żydów (25%). W okresie międzywojnia największe skupiska żydowskie funkcjonowały nadal na Wiliampolu, starówce, wzdłuż Laisvės alėja, a także na Poniemoniu, Aleksocie i Szańcach.

Do początku okupacji w czerwcu 1940 r. Kowno było stolicą litewskich Żydów. Mieściły się tu główne siedziby wszystkich partii, towarzystw, klubów i organizacji, Centralnego Żydowskiego Banku Wsparcia Kooperacji, Litewskiego Związku Kooperacji Żydów (w pasażu przy Laisvės alėja 76), Litewskiego Związku Rabinów „Mizrachi” (ul. Jonavos 31). Przy rządzie Republiki Litewskiej funkcjonował minister do spraw Żydów. Odbywały się liczne zjazdy, konferencje i zgromadzenia przedstawicieli kahałów.

Żydzi brali aktywny udział w życiu politycznym. Litewska Rada Narodowa w 1917 r. zaprosiła do współpracy działaczy żydowskich z Kowna: posła do Dumy Naftalego Fridmana, lekarza Grigorija Wolfa, adwokatów Szlojme Chorożynskiego i Ojzera Finkelsztejna. W utworzonym pod koniec 1918 r. komitecie organizacyjnym zarządu miasta było po 20 Litwinów, Polaków i Żydów, oraz po 5 Niemców i Rosjan. W okresie 18–19 grudnia 1918 r. do rady miasta wybrano 12 Litwinów, 30 Polaków, 22 Żydów, 6 Niemców oraz 1 Rosjanina. Żydzi startowali w wyborach do Sejmu (1920–1926). W wyborach do rady miasta zdobywali wiele mandatów, a wraz z Polakami stanowili absolutną większość do 1931 roku. Szczególnie aktywnie Żydzi uczestniczyli w wyborach w 1924 r., podczas których otrzymali 10 tys., tj. 31,4% głosów; przyczyną była polityka chrześcijańskich demokratów, zmierzająca m. in. do usunięcia szyldów nienapisanych w języku państwowym. Szeroka obecność Żydów w samorządzie ustała wraz z dodaniem do ustawy o wyborach do samorządów wymogu znajomości litewskiego w mowie i piśmie. Pomimo to jeszcze w 1931 r. Żydzi zajmowali 22,2% miejsc w radzie miasta, a w 1934 r. – 13,8%. W życiu politycznym najbardziej aktywni byli syjoniści, liberalni socjaliści oraz komuniści. Istniała też Aguda. W społeczności żydowskiej trwały gorące dyskusje nie tylko między różnymi ugrupowaniami, ale i wewnątrz nich, szczególnie w okresie 1919–1924, gdy działało Ministerstwo ds. Żydów oraz odbywały się wolne wybory do Sejmu i Narodowej Rady Żydowskiej.

W 1927 r. w mieście działały szkoły żydowskie: gimnazjum „Or”, gimnazjum realne, gimnazjum żeńskie „Jawne” oraz żydowska szkoła średnia. W 1935 r. istniało prywatne gimnazjum żydowskie z litewskim językiem wykładowym, jedna szkoła z językiem wykładowym jidysz, a wszystkie inne, w tym sześć gimnazjów – z wykładowym hebrajskim. Tylko kilka z nich działało jednak w nowych, specjalnie zbudowanych budynkach. Wyróżniało się tu powołane w 1926 r. przez Towarzystwo na Rzecz Rozpowszechniania Nauki między Żydami gimnazjum „Švabes“ z hebrajskim językiem wykładowym, mające w roku szkolnym 1929/1930 202 uczniów i 166 uczennic.

Od 1922 r. na Uniwersytecie Litewskim (później Witolda Wielkiego) działała katedra judaistyki kierowana przez dr Chaima Nachmana Szapirę. Istniała też sieć seminariów nauczycielskich. W założonym przez ORT czteroletnim żydowskim Instytucie Technicznym uczyło się ok. 500 chłopców i dziewcząt.

W okresie niepodległości Litwy powstało w Kownie 25 drukarni, należących do Żydów, w tym drukarnie gazet „Di Jidisze Sztime” i „Dos Wort”. Książki i gazety religijne wydawano natomiast w drukarni „Progres” Gerszona Lewina (1935–1940). Syjonistyczny „Di Jidisze Sztime” ukazał się po raz pierwszy 21 lipca 1919 roku. Jego wydawanie wspierało Ministerstwo ds. Żydów, a długoletnim redaktorem naczelnym był Reuwen Rubinstein. Istniejący od 1933 r. „Dos Wort” miał charakter syjonistyczno-socjalistyczny. Także od 1933 r. wychodził dziennik syjonistów-rewizjonistów „Moment”, a od 1936 r. – „Frimorgn“, publikujący przede wszystkim materiały informacyjne i ciekawostki. Obok dzienników wychodziły tygodniki i miesięczniki, prezentujące przeróżne nurty polityczne. Od 1935 r. związek żydowskich żołnierzy uczestniczących w walkach o niepodległość Litwy wydawał tygodnik „Apžvalga”, propagujący dobre stosunki litewsko-żydowskie i udział Żydów w życiu państwa. Do 1940 r. wyszło ponad 200 numerów.

Istotną rolę odgrywały biblioteki, wydawnictwa i muzea. Biblioteka im. A. Mapu powstała jeszcze przed pierwszą wojną światową, w 1908 roku.  Po trzydziestu latach w jej zbiorach znajdowało się 50 tys. książek. Na miejscu obecnego Muzeum Zoologicznego (Laisvės alėja 76), działała wspierana przez Centralną Żydowską Kooperację Banków żydowska biblioteka publiczna. Istniały też Biblioteka Żydowskiego Towarzystwa Miłośników Nauki i Żydowska Biblioteka Ludowa na Wiliampolu.

W 1930 roku zostało założone Towarzystwo Historii i Etnografii Żydów Litwy im. Szymona Dubnowa, gromadzące księgi gmin (pinkasy), rękopisy, listy, książki, fotografie i folklor. Przy Rotušės aikštė 14 zostało założone muzeum Towarzystwa. Przed drugą wojną światową było w nim ponad 3 tys. eksponatów, 6 tys. książek, a także kolekcja rękopisów.

Po 1920 r. z Wilna do Kowna przeprowadziło się kilka rodzin znanych żydowskich muzyków, którzy aktywnie włączyli się w życie kulturalne miasta, a z czasem stali się litewskimi patriotami. Był wśród nich Morduch Hofmekler oraz jego dzieci: Mosze, Lejb, Daniel, Ruwen, Zelda. Prowadził on orkiestrę pod nazwą „Metropolo”, nazywaną „Hofmeklerbandem”. Z orkiestrą rywalizował jazzband skrzypka Daniela Pomeranca. Urodzony w Wilnie Daniel Dolski w Kownie spędził tylko dwa lata, śpiewając w restauracjach „Wersal“ i „Metropol"; zdołał jednak zapracować na opinię prekursora litewskiej estrady. Działało Żydowskie Kółko Miłośników Teatru „Unzer Winkel”.

Już od lat 70. XIX w. funkcjonował szpital żydowski przy obecnej ul. A. Jakšto. W latach 30. XX w. placówka miała 320 łóżek i ambulatorium dziecięce. Towarzystwo „OZE” (w Polsce zwane TOZ) utrzymywało ambulatorium i szpital dziecięcy. Działało sanatorium gruźlicze oraz dziecięce „sanatorium-kolonie”. Pośród szpitali prywatnych można wymienić klinikę kierownika Wydziału Chorób Wewnętrznych Kowieńskiego Szpitala Żydowskiego dr Chaima Chanona Elkesa. W 1938 r. w Kownie było 100 Żydów-lekarzy, 70 stomatologów, 38 farmaceutów i chemików, 75 felczerów, pielęgniarek, położnych. Żydzi posiadali odrębne pogotowie ratunkowe Bikur Cholim.

Jeszcze formą działalności wspólnoty były ochronki i domy dziecka. W 1920 r. Narodowa Rada Żydowska założyła dom dziecka w starej łaźni publicznej przy ul. Pilies 13. Należały do niego oddziały: dom opieki dla niemowląt, dom opieki dla dzieci w wieku przedszkolnym, stołówka, czytelnia, szkoła początkowa, pracownie (stolarska, ślusarska, dziewiarska, plecenia, krawiecka). Uznawany był za jedną z najnowocześniejszych placówek wychowawczych w Europie Środkowo-Wschodniej. Po tragicznym pożarze z 1930 r. wystawiono nowy, czteropiętrowy budynek z centralnym ogrzewaniem, ciepłą i zimną wodą, ambulatorium, sierocińcem dla 120 dzieci oraz przedszkolem Montessori. Kolejne instytucje opiekuńcze to m. in. sierociniec im. rabina I. E. Spektora,  przytułek dla biednych dziewcząt, żydowski dom starców oraz żydowski dom starców na Zielonej Górze.

Uchwalona w 1919 r. ustawa o stowarzyszeniach umożliwiła zrzeszanie się. Poza bardzo aktywnym OZE działały m. in. ORT, Jawne i Towarzystwo Studentów Medyków (założone 1927). Na niwie sportowej widoczne było Makabi, z dobrą bazą sportową w postaci stadionu przy obecnej ul. P. Kalpoko, pomiędzy ul. Jonavos i Wilią.

Konstytucja Litwy przewidywała równość wszystkich obywateli wobec prawa, bez względu na ich narodowość i religię. Żydom została nadana szeroka autonomia kulturalna i religijna, przez kilka lat w Rządzie był minister do spraw Żydów. Pomimo to, kultura i obyczaje Żydów były dla wielu Litwinów obce i niezrozumiałe. Jak wspominała Sara Ginaite-Rubinsoniene, mieszkanka międzywojennego Kowna: „Większość rodzin żydowskich w Kownie nie miało litewskich przyjaciół i bliżej nawet ich nie znało. Mój ojciec był przedstawicielem na Litwę kilku zagranicznych firm, [ale] obcowanie z Litwinami ograniczył do kontaktów przedmiotowych i biznesowych. Z Litwinami bardziej stykali się Żydzi, którzy uczyli się w litewskich gimnazjach państwowych i studiowali na uczelniach wyższych. Litewska kultura, a także styl życia nie były mi obce. Byłam dobrze zaznajomiona z historią Litwy, literaturą, stale uczęszczałam na zawody sportowe, do opery. Chociaż bardzo dobrze znałam litewski, ze swoimi rozmawiałam po rosyjsku, niemiecku lub jidysz. W miejscach publicznych staraliśmy się rozmawiać po litewsku, ponieważ tego wymagała etykieta. My przedstawiciele najmłodszego pokolenia litwaków, chociaż i nie zrzekliśmy się żydowskiej świadomości, swojej kultury duchowej, staraliśmy się dostosować do życia niepodległej Litwy lat czterdziestych”. 

Sytuację w Kownie warunkowała polityka państwowa i model państwa narodowego. Na początku proces integracji mniejszości narodowych układał się demokratycznie, lecz po zniesieniu autonomii żydowskiej w 1924 r. oraz przyjęciu nieprzychylnych mniejszościom ustaw w 1925 r., a także po umocnieniu się narodowców u władzy, zaczęto kroczyć drogą tworzenia państwa narodowego. Zdarzały się przypadki nietolerancji. Znamienne były ekscesy w Wiliampolu z 1–2 sierpnia 1929 roku. Działania przeciwko Żydom i ograniczanie ich praw zaczęły narastać po 1933 roku. Od 1934 r. znacznie zmniejszono jednak przyjmowanie studentów narodowości żydowskiej na uniwersytet Witolda Wielkiego, zwłaszcza na wydziały medyczny i prawa (w 1923 i 1939 r. było na nim odpowiednio od 28,6 i 9,3% studentów-Żydów). Żydzi byli stopniowo wypierani z gospodarki. Rosła liczba nieprzychylnych wypowiedzi w prasie, zwłaszcza w gazetach „Verslas” i „Ūkininko patarėjas”. Związek Przedsiębiorców Litwy realizował agresywną antysemicką propagandę. Będący u władzy narodowcy starali się stworzyć bardzo zróżnicowany obraz żydowskiej mniejszości narodowej: syjoniści i Żydzi religijni w ich ideologii i propagandzie byli przedstawiani bardzo pozytywnie (wśród negatywnych cech wymieniano tylko „wywożenie kapitału z kraju”), a komuniści i skrajni liberałowie – w większości negatywnie; utrzymywali jednak umiarkowany gospodarczy antysemityzm.        

Latem 1940 r. Litwa znalazła się pod okupacją sowiecką. Zostały zamknięte wszystkie niekomunistyczne organizacje żydowskie, partie, stowarzyszenia. Znacjonalizowano firmy i fabryki. Zamiast wszystkich periodyków pojawiła się tylko jedna gazeta – „Der Emes” („Prawda”).

Niemcy wkroczyli do Kowna w czerwcu 1941 roku. Już w pierwszych dniach nacjonaliści litewscy urządzili pogrom na Wiliampolu (Słobódce), zabijając 800 Żydów. W Forcie VII (wokół Kowna zachowały się dawne carskie forty) zamknięto 6–8 tys. Żydów bez jedzenia i wody. 7 sierpnia 1941 r. Litwini wybrali spośród nich 1,2 tys. osób. Większość wywieziono do Prawieniszek i rozstrzelano. W całym mieście trwały pogromy, masowe morderstwa oraz bezczeszczenie synagog. Żydom zostały odebrane domy i budynki użytku publicznego.

Po nadejściu Niemców w 1941 r., Żydom rozkazano w ciągu miesiąca (od 15 lipca do 15 sierpnia) przenieść się do getta w Wiliampolu. Składało się ono z dwóch części, zwanych „małym gettem” i „dużym gettem”. Uwięziono w nim 29 670 osób. Lista kolejnych zbrodni ludobójstwa jest bardzo długa. M. in. 26 września 1941 r. Niemcy rozstrzelali w Forcie IX 1845 mężczyzn, kobiet i dzieci. 4 października 1941 r. zlikwidowali małe getto, zabijając 1608 osób. 29 października 1941 r. doszło do tzw. wielkiej akcji, podczas której zamordowano aż 9,2 tys. osób, przede wszystkim chorych, starszych, kobiety i dzieci. W listopadzie i grudniu 1941 r. do Kowna trafiło 20 tys. Żydów z innych części Europy (Niemcy, Austria, Czechosłowacja); zabito ich w Forcie IX. Do końca 1941 r. zginęło jeszcze 13 421 więźniów getta. Potem rozpoczął się tzw. cichy okres, trwający aż jesieni 1943 roku. Pośród 17,4 tys. Żydów 4,6 tys. rzemieślników zatrudniono w 44 zakładach, pracujących na rzecz armii.

Jednym z najbardziej znanych epizodów, związanych z Zagładą w Kownie, była działalność wicekonsula Japonii Chiune Sugihary. Swoje stanowisko Sugihara piastował od 1939 roku. Kiedy Sowieci zajęli Litwę w 1940 r., wielu żydowskich uciekinierów z Polski usiłowało dostać wizę wyjazdową z ZSRR. Część z nich skierowała się do konsulatu neutralnej podówczas Japonii. Naruszając instrukcje, począwszy od 29–31 lipca 1940 r. Sugihara i jego żona zaczęli wystawiać Żydom 10-dniowe wizy tranzytowe z możliwością przejazdu przez Japonię, upoważniające także do przejazdu koleją transsyberyjską. Pracowali codziennie od 18 do 20 godzin, każdego dnia realizując miesięczną normę. Trwało to do 4 września 1940 r., kiedy dyplomata musiał udać się do Berlina z powodu zamknięcia konsulatu. Wedle świadków Sugihara wyrzucał jeszcze wypisane wnioski przez okno odjeżdżającego pociągu. Żydzi, którzy trafili do Japonii, przebywali m. in. w Szanghaju. Japończycy nigdy nie zgodzili się na ich wydanie Niemcom ani zgładzenie. W ten sposób Sugihara uratował życie ok. 6 tys. osób, i to nawet bez uwzględniania wiz rodzinnych.

We wrześniu 1943 r. getto w Wiliampolu przekształcono w obóz koncentracyjny pod nadzorem SS. Większość więźniów wywieziono do Estonii i Auschwitz, gdzie ponieśli śmierć. 27 marca 1944 r. nastąpiła tzw. akcja dziecięca, podczas której pod nieobecność rodziców, którzy wyszli do pracy, zabrano i zamordowano 2 tys. dzieci. Tego samego dnia Niemcy zabili w IX Forcie 130 policjantów żydowskich. Historia kowieńskiego getta zakończyła się 8 lipca 1944 roku. Wycofujący się Niemcy wysadzili i podpalili wszystkie obiekty getta, wiedząc, że w bunkrach i kryjówkach jest jeszcze ok. 1,5 tys. osób. Łącznie z kowieńskiego getta ocalało ok. 3 tys. osób – 2,5 tys. uwolniono na robotach w Niemczech, a ok. 500 zdołało uciec do partyzantki (m. in. w Puszczy Rudnickiej) albo ukryć się wśród Litwinów. Niemcy i kolaboranci zawłaszczyli lub zniszczyli ogromną część żydowskiego dziedzictwa kulturalnego. Obecnie w Państwowym Muzeum Żydowskim przechowywane są ocalone pozostałości kolekcji żydowskich towarzystw etnograficznych i historycznych.

Po wojnie podjęto próbę odrodzenia życia żydowskiego w Kownie. W pierwszych latach po wojnie w mieście była synagoga, szkoła, przedszkole itp. Wszystko zlikwidowano na polecenie władz sowieckich w 1950 roku. Resztki Żydów udały się za granicę (w tym do Izraela), a ich obiekty albo rozmyślnie zaniedbano, albo zaadaptowano na magazyny, zakłady produkcyjne, sale sportowe itp., za każdym razem niszcząc wyposażenie wewnętrzne. Przez czterdzieści lat władzy ZSRR na Litwie usuwano ślady Żydów. Warto tu wymienić zwłaszcza zniszczenie pasażu Centralnego Banku Żydowskiego w 1980 r., wyburzenie niektórych synagog oraz zlikwidowanie cmentarza w Wiliampolu.

Na podstawie tekstu Rity Urbaitytė Kauno žydų istorija ir paveldas, opublikowanego na portalu Žydai Lietuvoje pod adresem http://www.zydai.lt/lt/content/viewitem/680/ [dostęp: 06.12.2017], za zgodą Wydawcy. Wszelkie prawa zastrzeżone.

Bibliografia

  • Rupeikienė M., Nykstantis kultūros paveldas: Lietuvos sinagogų architektūra, Vilnius 2003.
  • Šiaučiūnaitė-Verbickienė J., Žydai, Lietuvos Didžiosios Kunigaikštijos kultūra: tyrinėjimai ir vaizdai, Vilnius 2001.
  • Suganas O., Kasdieninis miestas ir štetlas, Lietuvos žydai 1918–1940: Prarasto pasaulio aidas, Vilnius 2000.
  • Tory A., Kauno getas: diena po dienos, Vilnius 2000.
  • Urbaitytė R., Kauno miesto santykiai su žydais XVIII a., Kauno istorijos metraštis, t. 5, Kaunas 2004.
  • Žydų gyvenimas Lietuvoje: parodos katalogas, Vilnius 2001.
Drukuj