Historia społeczności

Za najwcześniejszy, bardzo dawny dowód na pobyt Żydów w Kijowie, uważany jest datowany na X w. tzw. List z Kijowa – apel do gmin żydowskich świata z prośbą o zbiórkę pieniędzy dla wsparcia mieszkańca miasta Jakowa bar-Chanukki (jest to w ogóle najstarszy znany dokument z Rusi, odkryty w 1962 r. w genizie w Kairze). Osada żydowska była być może zlokalizowana w uroczysku Kozary; jego nazwa może mieć związek z chazarskim rodowodem tej ludności. Położona była w pobliżu ujścia rzeki Poczajny do Dniepru, a wspomina ją Latopis Hipacki po rokiem 945. W 986 r. do księcia Włodzimierza przybyli Żydzi z kaganatu chazarskiego. Chcieli nakłonić Włodzimierza do tego, aby Ruś przyjęła judaizm. Doszło wówczas do tzw. debaty chazarskiej, pomiędzy Żydami, chrześcijanami i muzułmanami, opisanej w dziele Kuzari Judy ha-Lewiego.

W nowych murach obronnych, wzniesionych w 1037 r., znajdowała się Brama Żydowska, do której przylegała dzielnica żydowska. Nestor w Żywocie Teodozjusza Peczerskiego opowiada, że przeor Ławry odwiedzał Żydów nocami i dyskutował z nimi na tematy religijne. W źródłach żydowskich są wspominani cholchej Rusija („podążający na Ruś”). Prawdopodobnie chodzi o Żydów, uczestniczących w handlu między Wschodem i Zachodem na szlaku przechodzącym przez Kijów. Członkowie gminy wykonywali operacje finansowe; prawdopodobnie byli związani z dworem książęcym.

Gdy w 1113 r., po śmierci księcia Światosława, mieszkańcy Kijowa napadli na dzielnicę żydowską, uprzedzali księcia Włodzimierza Monomacha: „Idź, książę do Kijowa; jeżeli nie pójdziesz, wiedz, że stanie się wiele zła, że nie tylko dwór [wojewody] Putiaty z dowództwem [pospolitego ruszenia], ale i setników, a i Żydów ograbią”. Monomach rzeczywiście wystąpił z interwencją, uśmierzając rozruchy. W 1129 r. w pożarze miasta spłonęła ulica Żydowska.

W 1173 r. Beniamin z Tudeli, żydowski podróżnik, pragnący ustalić liczbę Żydów na świecie, nazwał Kijów „wielkim miastem”, choć sam nie dotarł dalej niż do Konstantynopola. Tutejsza wspólnota utrzymywała szerokie kontakty m. in. z Ratyzboną i Moguncją. Kijowski rabin Mojżesz z XII w. korespondował z kierującym jesziwą w Bagdadzie Szmulem ben Alim ha-Lewim. Po wystąpieniach antyżydowskich opuścił miasto i udał się wraz z uczniami do Francji.

Brak informacji o tym, jaka była sytuacja Żydów Kijowa w okresie podboju Rusi przez Tatarów i Mongołów oraz po zajęciu miasta – w 1320 r. – przez Litwę. W dokumentach z XV w. są wspominani Żydzi kijowscy – poborcy podatkowi, posiadający znaczny majątek. Pod koniec stulecia gmina zasłynęła poziomem edukacji, co miało związek z działalnością rabina Mosze ben Jakowa, autora czytywanych do dziś komentarzy religijnych. Gdy w 1482 r. na miasto napadł chan Mengli-Girej, wielu Żydów zostało wziętych do niewoli i wywiezionych na Krym.

W 1495 r. Żydzi zostali wygnani z Litwy. Wypędzono ich również z Kijowa. W 1503 r. dekret o wygnaniu został anulowany. Gmina odrodziła się, otrzymując od króla Zygmunta Starego działkę za Bramą Lwowską (dawną Żydowską) na urządzenie cmentarza. Jednak kupcy-chrześcijanie byli przeciwni zamieszkiwaniu Żydów w mieście, wielokrotnie występowali w tej sprawie do władz. Jednak pomimo obostrzeń, przyjętych w 1619 r., Żydzi posiadali ziemię, domy i kramy w mieście, a jeden z nich zbierał podatki. Wielu Żydów poniosło śmierć podczas rzezi dokonanej przez powstańców Chmielnickiego w 1648 roku. W 1660 r. car Aleksy Michajłowicz potwierdził zakaz przebywania Żydów w mieście.

Nowa gmina żydowska powstała w Kijowie dopiero w 1794 r., wraz z włączeniem miasta do strefy osiedlenia. Stworzyły ją 73 osoby rodem z Polski i Białorusi. W 1798 r. gmina z rabinem Abrahamem Ablem ben Naftalim posiadała już cmentarz. W 1815 r. społeczność liczyła ok. 1,5 tys. osób. Na Peczersku funkcjonowała synagoga, a na Padole – dom modlitwy.

W 1827 r. pod naciskiem mieszkańców car Mikołaj I wydał dekret o wysiedleniu Żydów z Kijowa. Z jego wykonaniem zwlekano do 1835 r., bowiem władze miejskie obawiały się skutków dla miejscowej gospodarki. Już w 1843 r. generał-gubernator uzyskał u cara zezwolenie na tymczasowy pobyt Żydów w mieście. Obejmowało ono m. in. dwa zajazdy oraz kupców i rzemieślników. Dalsze rozluźnienie zakazów nastąpiło w 1859 r., w związku z zaangażowaniem się wielu kupców żydowskich w zaopatrzenie armii rosyjskiej w okresie wojny krymskiej.

W 1861 r. dopuszczono osadnictwo: kupców pierwszej gildii, fabrykantów, urzędników, rzemieślników, przedstawicieli wolnych zawodów, a także ich uczniów i służby. Po tym akcie liczba ludności żydowskiej Kijowa zaczęła szybko rosnąć. W 1862 r. w mieście było 1411 Żydów, rok później – 3013, w 1910 r. – ponad 50 tys., a w 1913 r. – 81 256, zatem 13% ogółu mieszkańców. Liczebność Żydów była zresztą jeszcze większa, bo dane policyjne nie uwzględniały przebywających w mieście tymczasowo. Szczególnie gęsto zasiedlone przez Żydów były dzielnice Padół i Łybed, gdzie oficjalnie zezwolono na ich zamieszkiwanie; ograniczenia odnośnie innych dzielnic zniesiono formalnie dopiero w 1917 roku. Żydowski Kijów był portretowany przez pisarzy żydowskich, w tym Szolema Alejchema, który w swych dziełach nazywał go „Jehupcem”.

Już w 1862 r. gmina żydowska miała w Kijowie kilka domów modlitwy oraz własny szpital. Szybko też Żydzi powołali własne instytucje charytatywne i placówki edukacyjne. Pod koniec XIX w. stanowili 44% kupiectwa Kijowa, a przedsiębiorstwa wytwarzały 25% tutejszej produkcji. Szczególne znaczenie gospodarcze miały cukrownie rodziny Brodskich, Zajcewa i Margolina. Ten ostatni zainicjował budowę wodociągów miejskich i gazociągu, uruchomienie przeprawy parowcowej przez Dniepr oraz otwarcie pierwszej linii tramwajowej (1892). Ważną rolę w życiu gospodarczym odgrywał też Południoworosyjski Bank Przemysłowy, założony przez braci Polakowów w latach 70. XIX wieku.

Na przełomie XIX i XX w. do gminy należało ponad 20 synagog, w tym Chóralna, ufundowana w 1898 r. przez L. Brodskiego. Były tez dwie szkoły typu Talmud-Tora, ochronka dla dzieci, szkoła i wiele innych placówek. W 1896 r. I. Zajcew wzniósł żydowski szpital chirurgiczny, który następnie przekazał w darze gminie. Pomimo stosunkowej zamożności społeczności, ok. 40% Żydów, zwłaszcza zamieszkałych w rzemieślniczej dzielnicy Padół, korzystało ze wsparcia towarzystw dobroczynnych.

Wraz ze wzrostem społeczności rozwijała się warstwa inteligencji, zwłaszcza nauczycieli, prawników i lekarzy. Żydzi stanowili 7–9% uczniów w szkołach średnich oraz 17% studentów Uniwersytetu Kijowskiego. Kijowski oddział Towarzystwa Krzewienia Oświaty wśród Żydów Rosji utrzymywał dwa przedszkola, cheder, szkołę sobotnią dla dorosłych, bibliotekę z 6,5 tys. książek.

Przełom XIX i XX w. przyniósł aktywizację życia politycznego, widoczną szczególnie w latach 1905–1907. Popularność zdobywał zwłaszcza syjonizm, wspierany w mieście m.in. przez wpływowych rabinów Sz. Aronsona (Naczelny Rabin Kijowa w latach 1907–1921) oraz J. Aleszkowskiego. Duże znaczenie miał także kijowski Bund. Przed 1914 r. liczbę synagog oceniano na ok. 20.

Kijów stał się miejscem głośnym ze względu na akty antysemityzmu, popieranego przez lokalne władze. Do groźnych pogromów, z ofiarami śmiertelnymi i aktywnymi wystąpieniami wojska przeciw Żydom, doszło 26–29 kwietnia 1881 r. oraz 18–20 października 1905 roku. W tym drugim wśród prowodyrów znajdował się sam naczelnik policji Cechowski, a jego ludzie zajmowali się… rozbrajaniem żydowskiej samoobrony. W marcu 1911 r. doszło do głośnej zbrodni, której antysemici przypisali charakter mordu rytualnego; jej następstwem był głośny na całym świecie proces Menachema Mendla Bejlisa, zakończony wyrokiem uniewinniającym. Niemałe napięcie wywołał również udany zamach na premiera Stołypina (1 września 1911 r.), o którego przygotowanie także oskarżono Żydów.

Okresem wyjątkowej aktywności społecznej i politycznej stała się pierwsza wojna światowa i rewolucja w Rosji. W 1915 r. władze zezwoliły na osiedlanie się w Kijowie Żydów, uchodzących ze strefy walk. W 1917 r. było ich mieście ponad 87 tys. – 19% mieszkańców. Po zniesieniu ograniczeń osiedlenia po rewolucji lutowej, napływ jeszcze wzrósł. W 1919 r. w Kijowie mieszkało 114 524 Żydów – 21% ogółu.

Upadek caratu spotęgował ferment polityczny i społeczny. Występowali aktywnie syjoniści na czele z Mosze Nachumem Syrkinem. Organizacje Tarbut i Kultur-Lige wydawały gazety dla swoich zwolenników. Otwierały się szkoły z językami jidysz i hebrajskim. Żydzi uczestniczyli też w pracy organów tworzącego się państwa ukraińskiego. Działacze polityczni przynależeli do Centralnej Rady, istniało też Ministerstwo Żydowskie w rządzie Ukrainy. 10 stycznia 1918 r. rząd przyjął uchwałę o autonomii narodowo-kulturalnej. Najwyższym organem władzy demokratycznych gmin żydowskich stała się Żydowska Rada Narodowa.

Na przełomie 1918 i 1919 r. Kijów stał się przedmiotem walk pomiędzy ukraińskim Dyrektoriatem, Armią Czerwoną oraz białą Armią Ochotniczą gen. Denikina. Strony konfliktu niejednokrotnie występowały przeciwko Żydom, dokonując zabójstw, gwałtów i grabieży. Na polecenie atamana Petlury rozstrzelano 36 członków samoobrony. Po krótkotrwałym zajęciu miasta przez bolszewików pod koniec września 1919 r., którzy zostali następnie wyparci przez białych, Żydzi zostali oskarżeni o strzelanie do białogwardzistów. 1–5 października 1919 r. nastąpił pogrom, dokonywany przez całe jednostki wojskowe; śmierć poniosło 294 Żydów.

Po ostatecznym zajęciu miasta w 1920 r. jedne problemy zostały zastąpione przez inne. Do miasta wtargnęły głód i tyfus. Bolszewicy przystąpili do rozprawy z syjonistami i życiem religijnym, tocząc ją siłami m. in. policji politycznej CzeKa oraz Sekcji Żydowskiej (Jewsekcija). 3 października 1921 r., zatem w dzień Rosz ha-Szana, Sekcja zorganizowała publiczny sąd nad religią żydowską. 4 maja 1922 r. aresztowano 51 delegatów na konferencję Ceirej Syjon; 27 osób zostało skazanych na kary więzienia lub zesłanie do łagrów. W 1926 r. została zamknięta Synagoga Chóralna. Zdelegalizowane w 1924 r. organizacja Ha-Szomer ha-Cair oraz gimnazjum „Tarbut” działały w podziemiu do 1928 roku. Jeszcze dłużej utrzymała się nielegalna jesziwa Chabad Lubawicz w mieszkaniu M. Rappoporta – aż do 1937 roku.

Do końca lat 30. XX w. Kijów stanowił ważny ośrodek kultury sowieckiej w języku jidysz. Rozwijała się tu żydowska literatura sowiecka, działały szkoły, technikum artystyczne, kilka wydziałów żydowskich na uczelniach wyższych oraz dział kultury żydowskiej w Akademii Nauk Ukrainy, w 1930 r. przekształcony w Instytut Żydowskiej Kultury Proletariackiej. Działały teatry dla dorosłych i dzieci, kluby zawodowe i osiedlowe, wydawnictwa i gazety. W połowie lat 30. XX w. władze zaczęły jednak wygaszać ich działalność. Proces ten potrwał do 1938 roku. W 1939 r. w Kijowie mieszkało 224,2 tys. Żydów.

19 września 1941 r. armia niemiecka zajęła miasto. Większość Żydów nie zdołała wyjechać; pozostało ich ok. 150 tysięcy. Bardzo szybko oskarżono ich o podpalenie centrum Kijowa, w tym alei Chreszczatyk, choć było to dzieło sowieckich saperów. Egzekucje w Babim Jarze rozpoczęły się już 22 września 1941 roku. Nasilenie zbrodni ludobójstwa nastąpiło zwłaszcza pomiędzy 29 września a 1 października 1941 roku. Dzień wcześniej, 28 września 1941 r., władze okupacyjne nakazały Żydom stawić się z przedmiotami wartościowymi i odzieżą w okolicy cmentarzy chrześcijańskiego i żydowskiego w Babim Jarze. Większość przypuszczała, z powodu bliskości linii kolejowej, że czeka ich wywózka z miasta. Z rąk Niemców z Einsatzgruppen „C” oraz pododdziałów policji ukraińskiej zginęło w ciągu trzech dni 33 771 Żydów. Pod koniec września 1941 r. zamordowano grupę 300 chorych psychicznie ze szpitala psychiatrycznego im. Pawłowa. 9 listopada 1941 r. rozstrzelano w jarze kolejne 15 tysięcy Żydów. Egzekucje na ukrywających się trwały przez lata 1941–1943. Liczbę ofiar okupacji niemieckiej w Babim Jarze określa się na 125 tys.; w przeważającej większości byli to Żydzi. Nie było to jedyne miejsce zbrodni; wielu zabójstw dokonano w Syrzcu (dziś w granicach Kijowa), a wokół miasta działały obozy pracy.

Kijowscy Żydzi uczestniczyli w działalności ruchu oporu, kierowanego zresztą przez żydowskiego komunistę Szymona Bruza. Wyjątkową postacią była łączniczka podziemnego Komitetu Miejskiego Komunistycznej Partii Ukrainy Tatiana Markus. Z fałszywymi dokumentami, jako gruzińska księżna „Tatiana Markusidze”, zatrudniła się w jadłodajni dla oficerów niemieckich. Urządzała na nich zasadzki; mordowała ich najpierw z pomocą innych działaczy podziemia, a później – samodzielnie. Zginęła latem 1942 roku.

W sierpniu 1943 r. Niemcy podjęli próbę zatarcia zbrodni w Babim Jarze. Z Syrzca ściągnęli 327 więźniów, w tym 100 Żydów. Nakazali im odkopać groby i spalić znajdujące się w nich zwłoki. 9 Żydów z grupy zdołało uciec, unosząc ze sobą wieść o tym miejscu masowej zagłady.

Incydenty antysemickie zdarzały się w Kijowie także po zakończeniu okupacji i wojny, podczas fali powrotów do miasta, tych którzy ocaleli na wschodzie. 4 września 1945 r. lejtnant NKWD Rozensztajn został napadnięty przez dwóch wojskowych, których zastrzelił w samoobronie. Pogrzeb zabitych 7 września 1945 r. zamienił się w rozruchy antyżydowskie. Śmierć poniosło pięciu Żydów.

W 1946 r. wznowiła działanie synagoga z rabinem I. Szechtmanem. Pod koniec lat 40. XX w. podejmowano bezskuteczne próby otwarcia drugiej synagogi. Po śmierci rabina Szechtmana w 1953 r. nie pozwolono już na obsadę tej funkcji. Dopiero w 1987 r. rabinem Kijowa został I. Fuks, urodzony siedem lat po śmierci poprzednika.

Aktywizację środowisk żydowskich uniemożliwiały długotrwałe represje. W ramach prowadzonej w latach 1948–1953 kampanii antyżydowskiej w ZSRR zamknięto Pracownię Kultury Żydowskiej przy Akademii Nauk Ukraińskiej SRR, zlikwidowano periodyk w jidysz „Der Sztern”. Nastąpiły aresztowania, zakończone wyrokami śmierci lub zgonami w więzieniach. W 1952 r. aresztowano grupę „nacjonalistów żydowskich”, na początku 1953 r. zostało zwolnionych z pracy wielu lekarzy narodowości żydowskiej. Także w 1953 r. władze zniszczyły stary cmentarz żydowski, Łukjanowski (ale zgodziły się na ekshumację niektórych prochów, m. in. założyciela Poalej Syjon Bera Borochowa, które przewieziono do Izraela). Prześladowań nie przerwała śmierć Stalina, kontynuowano je w ramach kampanii antyreligijnej w latach 1957–1964. Wystąpienia antyjudaistyczne przybierały charakter antysemicki. Od 1961 r. rozpoczęła się także wymierzona Żydów kampania przeciwko rzekomej „grabieży własności socjalistycznej”, mające nacechowanie otwarcie antysemickie. Na Ukrainie, nawet za przywłaszczenie mienia nieznacznej wartości, skazano na śmierć 79 Żydów. Akty, które można uznać za przejawy antysemityzmu władz, trwały aż do lat 80. XX wieku. Można wymienić tu m. in. ograniczenia dla młodzieży żydowskiej w trakcie egzaminów wstępnych na uczelnie wyższe Kijowa oraz projekt zasypania Babiego Jaru w celu budowy stadionu. Represje spotykały Żydów unikających służby wojskowej w obawie, że objęcie ich tajemnicą państwową uniemożliwi ewentualną emigrację do Izraela. Jeszcze w 1986 r. zakazano pochówków na ostatnim czynnym cmentarzu żydowskim – Berkowieckim. Najważniejszą formą pielęgnowania tożsamości stały się organizowane od lat 60. ceremonie żałobne w Babim Jarze.

Pomimo represji i stopniowej emigracji, liczebność Żydów w Kijowie pozostawała w okresie powojennym stosunkowo wysoka. W 1959 r. było ich 153 466 (13,8% ogółu ludności); w 1970 r. — 151 933 (9,3%); w 1979 r. — 132 197; w 1989 r. — 100 584 (3,9%). Dopiero po 1989 r. emigracja do Izraela, Stanów Zjednoczonych i Niemiec przybrała charakter masowy. Do 2001 r. społeczność stopniała do ledwie 17,9 tysiąca.

Wraz z upadkiem ZSRR odrodziło się życie gminy żydowskiej. Powstało wiele instytucji żydowskich, począwszy do szkół (w tym gimnazja i szkółki niedzielne), poprzez placówki naukowe i kulturalne (Instytut Judaików, teatry, chór, zespół taneczny), aż po organizacje społeczne i periodyki. W 1995 r. nastąpił zwrot Synagogi Chóralnej, przez dziesięciolecia stanowiącej siedzibę Teatru Lalek; wznowiła działanie w 2000 roku. Są także dwie inne synagogi. Kijów jest siedzibą wielu centralnych instytucji Żydów ukraińskich, m. in. Zjednoczenia Żydowskich Organizacji Religijnych, Zjednoczenia Ogólnoukraińskich Organizacji Żydowskich, Stowarzyszenia Gmin Żydowskich, Ogólnoukraińskiego Kongresu Żydowskiego itd.

Na podstawie: