Pierwsze pisane wzmianki o Koszycach dotyczą uzyskania praw miejskich w 1374 roku. Nadała je królowa Elżbieta Łokietkówna, sprawująca władzę w imieniu swojego niepełnoletniego syna Ludwika Węgierskiego. Koszyce były miastem królewskim lokacji wzorowanej na prawie niemieckim, tzw. magdeburskim. Otrzymały przywileje zezwalające na cotygodniowy targ w poniedziałki oraz immunitet sądowy, co oznaczało wyłączenie spod władzy sądowniczej urzędników królewskich i oddanie jej w ręce dziedzicznego wójta. 

Koszyce cieszyły się dogodnym położeniem na traktach handlowych. Nie posiadały murów obronnych. Centrum miasta stanowił prostokątny rynek z układem ulic wychodzących z narożników. Zabudowania były głównie drewniane; podatne na pożarem, ale zarazem tanie, gdyż dostarczano je z niedalekiej Puszczy Niepołomickiej. Następne przywileje dla Koszyc wydał król Władysław Jagiełło w 1421 r., ustanawiając jarmark w dniu św. Marii Magdaleny, czyli 22 lipca, trwający 8 dni. Zmieniono także dzień cotygodniowych targów z poniedziałku na wtorek.

W II poł. XVI w. odzyskała znaczenie Wisła jako wodny szlak handlowy, wiodący z południa na północ. Popłynęły nią produkty rolne na eksport do Gdańska. Miało to ogromne znaczenie dla Koszyc, bo w tym okresie rozkwitł tu handel zbożem, a także solą sprowadzaną z Bochni. W mieście rozwijało się również rzemiosło. W 1563 r. Koszyce liczyły 83 domy, 13 jatek, 8 gorzelni oraz łaźnie. Pod koniec lat 70. XVI w. działało tu 86 warsztatów rzemieślniczych[1.1]. Liczby stanowią też wyraz rosnącej zamożności mieszkańców. W tej epoce do Koszyc dotarły także hasła reformacji, trafiając na podatny grunt. Wikariusze z koszyckiej parafii dostali z krakowskiej kapituły katedralnej polecenie rzucenia klątwy na tutejszego przywódcę reformatorów Hieronima Ossolińskiego z Włostowic.

Wiek XVII okazał się dla Koszyc czasem upadku. W 1635 r. w mieście zapanowała zaraza, zabijając m.in. 40 mistrzów cechowych. W 1655 r. dotarły tu z kolei wojska króla szwedzkiego Karola X Gustawa, niszcząc zabudowę doszczętnie. Spis z 1664 r. wymienia tylko 15 rzemieślników; w poprzednim stuleciu było ich 5 razy więcej! Wielu mieszkańców zajęło się zresztą rolnictwem. W Koszycach mieszkały łącznie wówczas 432 osoby w 52 domach. Sytuacja stała się na tyle zła, że król Jan III Sobieski wydał przywilej, w którym zezwolił na bezpłatny wyrąb lasu w Puszczy Niepołomickiej. Odbudowa zrujnowanego miasteczka była jednak bardzo powolna.

Dopiero w II poł. XVIII. w. Koszyce znowu rozwinęły się w ośrodek rzemieślniczy, zajmujący się głównie sukiennictwem. Zbudowano także karczmę i drewniany kościół. Niestety, chwilową poprawę sytuacji zniweczył w 1772 r. I rozbiór Polski. Tereny te zostały wówczas przejęte przez Austriaków, a odcięte od rynków zbytu Koszyce stały się miastem nadgranicznym, co znów zahamowało ich rozwój. W 1787 r. mieszkało w miasteczku 449 osób, w tym 9 Żydów.

Gdy w 1795 r. III rozbiór Polski ostatecznie wyznaczył granice, Koszyce przestały być miasteczkiem nadgranicznym, ale nie poprawiło to sytuacji materialnej ich mieszkańców. Poprawiła się ona dopiero w połowie XIX wieku. Należąc do kategorii miast rządowych, Koszyce znalazły się na trakcie szlaku bitego II rzędu, wybudowanym w latach 30. XIX wieku. Szlak ten prowadził z Radomia do Kielc, posiadał także odgałęzienia m. in. wiodące przez Koszyce do Krakowa. Pomimo tego, Koszyce pozostały nadal biednym miasteczkiem. Jego mieszkańcy zajmowali się głównie rolnictwem, chociaż trwały jeszcze tradycje rzemieślnicze, głównie sukiennictwo.

Powstania, listopadowe (1830–1831) oraz styczniowe (1863), nie miały większego wpływu na te tereny, choć także tu, jak w wielu innych miejscach, organizowane były akcje pospolitego ruszenia, a Wisła stanowiła miejsce przepraw oddziałów i przerzutów broni z Galicji. Konsekwencją nieudanych prób odzyskania niepodległości była m. in. całkowita unifikacja Królestwa Polskiego z Cesarstwem Rosyjskim. W 1869 r. odebrano wielu miastom prawa miejskie, zamieniając je w wsie i osady. Podobny los spotkał także Koszyce.

W 1872 r. było tu 66 rzemieślników i 96 zagród rolniczych. W 1880 r. wybuchł wielki pożar, który pochłonął większość miasteczka, w tym 53 domy i drewniany kościół; ok. 1 tys. Polaków i Żydów zostało bez dachu nad głową[1.2]. Odbudowa zniszczeń nadała osadzie nowy wygląd. Pojawił się murowany kościół i kamienice wokół rynku, który nadal pełnił rolę miejsca organizowania jarmarków, centrum handlu i życia towarzyskiego. Pod koniec XIX w. istniały na terenie Koszyc: szkoła siedmioklasowa, poczta, apteka, sąd pokoju, posterunek policji, ubojnia zwierząt rzeźnych. Drobny przemysł stanowiły cegielnia, 4 młyny, olejarnia, a także fabryka dachówek w Sokołowicach. Ludność licząca w 1883 r. 874 osób żyła głównie z rolnictwa, sukiennictwa i handlu. W 1897 r. w osadzie mieszkało 683 Polaków oraz 366 Żydów, razem 1049 osób[1.3]. Utrzymująca się niekorzystna sytuacja ekonomiczna spowodowała dużą falę emigracji. W 1906 r. wyjechało za zarobkiem 256 osób, czyli 36,9% mieszkańców[1.4]. Przed 1914 r. osada ożywiała się jedynie we wtorkowe targi.

Po wybuchu I wojny światowej, Koszyce znalazły się w zasięgu frontu austriacko-rosyjskiego, ale nie ucierpiały z tego powodu. Sytuacja wojenna sprzyjała wręcz mieszkańcom wsi, ponieważ otwarto granicę w Nowym Brzesku, co otworzyło możliwość dojazdu do Krakowa. Stanowiło to impuls ożywienia ekonomicznego i powodowało wzrost nadziei na lepsze jutro.

W dwudziestoleciu międzywojennym w osadzie rozwijał się handel. Istniało kilkadziesiąt sklepów różnych branż, należących w większości do Żydów. W tym czasie powstało wiele organizacji m. in. Zrzeszenie Samopomocy Gmin Wiejskich i Kasa Pożyczkowo-Oszczędnościowa. W 1926 r. wybudowano budynek Urzędu Gminy i 7-klasową szkołę powszechną.

Poprawę sytuacji Koszyc przerwał wybuch II wojny światowej. We wrześniu 1939 r. osada była świadkiem odwrotu wojsk polskich z Krakowa na wschód. Przez jeden dzień mieściła się tutaj siedziba dowódcy armii gen. Antoniego Szyllinga.

5 września 1939 r. Niemcy obwieścili zajęcie powiatów pińczowskiego i miechowskiego. Od pierwszych dni okupacji hitlerowcy wprowadzali własne przepisy, obejmując represjami, prześladowaniami i dolegliwościach Polaków i Żydów. Miejscowi nie pozostawali obojętni, zatem już od pierwszych miesięcy wojny okupacji niemieckiej organizowały się w całej okolicy odziały partyzantów. Odegrały one znaczącą rolę latem 1944 roku.

Dzisiaj Koszyce pozostają nie liczącą nawet tysiąca mieszkańców wsią w województwie małopolskim. Od 1999 r. należą do powiatu proszowickiego w województwie małopolskim.

Nota bibliograficzna:

• Bienias A., Przybyszewski S. M., Koszyce 1374–1994, Koszyce 1994.
• Koszyce, [w:] Miasta polskie w Tysiącleciu, red. M. Sichniński, t. 1, Warszawa 1965.
• Wiech S., Miasteczka guberni kieleckiej w latach 1870–1914, Kielce 1995.