W średniowieczu na terenie obecnego Książa Wielkiego istniała wieś książęca — wzmiankowana już 1120 roku. W 1385 r. otrzymała ona prawa miejskie. Miasto, będące własnością możnego rodu Melsztyńskich, herbu Leliwa, stało się ośrodkiem powiatu sądowego województwa krakowskiego. W końcu XV w. Książ Wielki przeszedł w ręce Jana Rabsztyńskiego, kasztelana zawichojskiego, a potem wiślickiego. Za jego czasów król Kazimierz IV Jagiellończyk wydał w 1485 r. zgodę na odbywanie w mieście 2 jarmarków (10 sierpnia i 26 października). W połowie XVI w. Książem Wielkim władał Jan Boner, wojewoda krakowski, protestant, który uczynił z niego prężny ośrodek reformacji. Kościół katolicki został zamieniony na zbór kalwiński (potem ariański). W Książu Wielkim przeprowadzono kilka synodów kalwińskich.

Katarzyna z Tęczyńskich, wdowa po Bonerze (zm. 1562 r.) wyszła ponownie za mąż za Stanisława Barzyma, gorliwego katolika, który usunął innowierców z miasta. W 1582 r. dobra zostały zakupione przez biskupa krakowskiego Piotra Myszkowskiego, herbu Jastrzębiec. Nowy właściciel zapoczątkował budowę zamku na Mirowie (nazwa nawiązywała do poprzedniej rezydencji Myszkowskich w Mirowie, jednej z twierdz na szlaku Orlich Gniazd), który został wniesiony w latach 1585–1595 (projektantem był architekt królewski Santi Gucci). Chcąc podnieść znaczenie swojego rodu, biskup skupował dobra ziemskie, a włości te stały się podstawą powstałej w 1601 r. ordynacji pińczowskiej. Pierwszym ordynatem został Zygmunt Myszkowski, marszałek wielki koronny (1562–1615). W czasie „potopu” zostały  one mocno zniszczone przez wojska szwedzkie, a miasto wyludniło się na skutek epidemii dżumy. W 1727 r. ordynacja, po wygaśnięciu Myszkowskich, przeszła na ich krewnych — Wielopolskich, herbu Starykoń.

Książ Wielki aż do 1795 r. był siedzibą powiatu, po IIII rozbiorze (1795 r.) znalazł się na terenie zaboru austriackiego, w 1809 r. Księstwa Warszawskiego (departament krakowski), a w 1815 r., Królestwa Polskiego, rządzonego króla-cara (województwo krakowskie, a potem gubernia radomska, wreszcie od 1867 — kielecka). W czasie powstania styczniowego powstańcy podpalili zamek ówczesnego ordynata pińczowskiego, margrabiego Aleksandra Wielopolskiego. W 1869 r., jak kilkaset innych miast w Kongresówce, Książ utracił prawa miejskie.

Na początku XX w. mieszkało tu 2,6 tys. osób (w tym 60% Żydów). W 1910 r. utworzono Bank Spółdzielczy, aktywną działalność prowadziło kółko rolnicze (biblioteka, odczyty). W niepodległej Polsce Książ znalazł się w granicach województwa kieleckiego (powiat miechowski).

II wojna światowa rozpoczęła się w Książu Wielkim 2 września, gdy na pobliski folwark Wielki Dwór spadły dwie bomby, a 4 dni później do miejscowości wkroczyły oddziały Wehrmachtu. W październiku 1939 r. włączono ją do Generalnego Gubernatorstwa. Niemcy utworzyli tu obóz wojskowy dla kilkuset żołnierzy, istniejący do 1941 r., a w latach 1941–1943 na zamku stacjonowała kompania SS.

Równolegle w ziemi miechowskiej działały organizacje podziemne: Służba Zwycięstwa Polski, przekształcona w Związek Walki Zbrojnej, a potem w Armię Krajową, a także Bataliony Chłopskie, Narodowe Siły Zbrojne, Armia Ludowa. W czasie wojny w Książu Wielkim prowadzono nauczanie na tajnych kompletach zorganizowanych przez dr. Eugeniusza Madejskiego. Wśród nauczycieli był Julian Malinowski i Stefan Rolecki.

Wojska Armii Czerwonej wkroczyły do miejscowości 14.01.1945 roku. II wojna światowa pochłonęła w Książu ok. 200 ofiar, poległych i pomordowanych. Liczba ta nie obejmuje członków społeczności żydowskiej, którą w sierpniu 1942 r. wypędzono z lokalnego getta, do Miechowa.

Po wojnie Książ Wielki zmieniał kilkukrotnie przynależność administracyjną: do roku 1950 i w latach 1975–1998 pozostawał w granicach województwa kieleckiego, 1950–1975 — krakowskiego, a od 1999 r. — małopolskiego (powiat miechowski). Miejscowość jest siedzibą władz gminy, zamieszkałej przez 5600 osób, z czego ponad 800 to mieszkańcy Książa Wielkiego. 

Bibliografia

• Madejski E., Kościół parafialny św. Wojciecha w Książu Wielkim, Książ Wielki 1999.
• Żelaśkiwicz J., Na Ziemi Wielkoksiąskiej . Zarys dziejów konspiracji i walki SZP-ZWZ-AK, Książ Wielki 2003.