Pierwsze wzmianki o obecności Żydów w Kolbuszowej pochodzą z początku XVI wieku. Pojawili się tu oni jako nabywcy wytworów miejscowego meblarstwa. Później stworzyli stan rzemieślniczy (m.in. ciesielstwo, krawiectwo, szewstwo, piekarnictwo, rzeźnictwo). Na początku epoki zaboru austriackiego była to już bardzo liczna społeczność – łącznie 2 z 3 tys. mieszkańców Kolbuszowej. Przeważali chasydzi – zwolennicy cadyka z Ropczyc. W 1792 r. dzieci żydowskie oprócz nauki w chederze uczęszczały także do szkół żydowsko-niemieckich (Jüdischdeutscheschulen). W 1900 r. w mieście funkcjonowały trzy szkoły religijne. Pod koniec XIX w. pojawili się pierwsi syjoniści.

U zarania II RP Kolbuszowa stała się sceną jednego z pogromów, opisanych potem w tzw. raporcie Morgenthaua. 6 maja 1919 r. z rąk chłopów zginęło tu 8 Żydów, a blisko 100 rodzin poniosło straty materialne. Zła sytuacja ekonomiczna sprzyjała emigracjami, a także popularyzacji syjonizmu. W 1939 r. w Kolbuszowej mieszkało 1756 Żydów.

W początkowym okresie okupacji niemieckiej podczas drugiej wojny światowej liczebność Żydów w mieście wzrosła, bowiem osiedliło się tu kilkuset uchodźców z zachodniej Polski. Z drugiej strony, bezpośrednio po swoim wejściu do Kolbuszowej Niemcy zamordowali 40 Żydów, a wielu młodych uciekło na tereny pod okupacją sowiecką.

Na początku 1940 r. Niemcy objęli Żydów reżimem obozu pracy. Mieszkańców Kolbuszowej wysyłano do pracy m.in. w kamieniołomach w Pustkowie i Nowym Sączu. W marcu 1940 r. na polecenie okupanta powstał Judenrat. W czerwcu 1941 r. Niemcy utworzyli getto. Panowały w nim złe warunki sanitarne oraz głód, co skutkowało wysoką śmiertelnością. 24 czerwca 1942 r. wszyscy więźniowie getta zostali wywiezieni do Rzeszowa. Wwiększość z nich trafiła potem do niemieckiego nazistowskiego obozu zagłady w Bełżcu.

Jednakże ok. 100 Żydów cofnięto z powrotem do Kolbuszowej w celu dokonania prac rozbiórkowych w getcie. 37 z nich uciekło na wieść o dokonanej przez Niemców w pobliskim lesie zbrodni na 210 innych Żydach. Starali się przedostać na Węgry. Pozostałych Niemcy wywieźli 14 listopada 1942 r. z powrotem do Rzeszowa, a stamtąd do obozu w Bełżcu. Łącznie przeżyło tylko 9 osób.

Nota bibliograficzna

• Kolbuszowa, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, vol. I, red. Sh. Spector, G. Wigoder, New York 2001, ss. 645–646.