Cmentarz żydowski w Krynkach powstał pod koniec XVII w., na podstawie przywileju wydanego w dn. 12 stycznia 1662 r. przez króla Jana II Kazimierza. Położony jest na północno-wschodnim skraju miejscowości, przy ul. Zaułek Zagumienny. Na przestrzeni lat powierzchnia cmentarza była sukcesywnie powiększana. Zakupy gruntu nastąpiły m. in. na przełomie XVIII i XIX wieku.

Najstarsze sektory cmentarza znajdują się w części południowo-wschodniej. W okresie przedwojennym „starą” (południową) i „nową” (północną) części cmentarza oddzielała alejka. Cmentarz otaczał kamienny mur, na którym od wewnętrznej strony cyframi zaznaczano kolejne rzędy nagrobków. Drewniana brama wejściowa znajdowała się w środkowej części południowej strony ogrodzenia.

Można przypuszczać, że do 1939 r. na cmentarzu pochowano nie mniej niż kilka tysięcy osób – żydowskich mieszkańców Krynek oraz okolicznych miejscowości. Z relacji zebranych przez Tomasza Wiśniewskiego wiadomo, że na cmentarzu stały także ohele.

Podczas drugiej wojny światowej na cmentarzu chowano ciała osób zabitych przez Niemców oraz zmarłych w getcie. O jednym z takich pochówków wspomina Chaim Wajner w relacji przechowywanej w Archiwum Żydowskiego Instytutu Historycznego: „29 czerwca 1941 roku Niemcy zajęli Krynki. Obserwatorzy niemieccy przekazali, że żydowskie rodziny, które uciekły z miasteczka, są na polach w pobliżu Krynek. Po tej informacji pocisk spadł na pole, gdzie przebywali uciekinierzy i kilka osób zostało rozerwanych na strzępy. Zginęło wówczas siedemdziesiąt żydowskich mężczyzn, kobiet i dzieci. Widok był straszny, bo na polu leżały osobno nogi, w innym miejscu ręce, głowy oderwane od ciała. Były to ofiary niewinne i zostały pochowane w jednej bratniej mogile na żydowskim cmentarzu w Krynkach"[1.1].

11 grudnia 1947 r. z inicjatywy ocalałych kryneckich Żydów – m. in. Szmuela Wolfa i Heszla Ajzena – na cmentarzu pochowano ciała około 40 osób, ekshumowanych z dwóch grobów znajdujących się na terenie Krynek. Były to ofiary egzekucji, dokonanej przez Niemców podczas święta Pesach w 1943 r.

W czasie wojny oraz w okresie późniejszym cmentarz uległ daleko posuniętej dewastacji. Większość macew wyrwano z ziemi i wykorzystano m. in. jako materiał budowlany. Pomimo potężnych zniszczeń, obiekt stanowi jedno z największych na Podlasiu skupisk macew. Cmentarz zajmuje działkę w kształcie zbliżonym do wydłużonego prostokąta, o przybliżonych rozmiarach 80 x 260 m. Granice nekropolii są w znacznej mierze czytelne dzięki częściowo zniszczonemu ogrodzeniu.

W 1988 r. Tomasz Wiśniewski we współpracy z Andrzejem Grajterem wykonał dokumentację cmentarza. W trakcie prac zidentyfikowano ponad 3000 nagrobków, z których najstarsze upamiętniają Chaima syna Beniamina, zmarłego w 1758 r. oraz Rachel córkę Lejba, zmarłą w 1799 r[1.2]. Wydaje się, że od czasu badań przeprowadzonych przez T. Wiśniewskiego znaczna liczba macew uległa zniszczeniu lub padła łupem złodziei.

W 2008 r. w ramach projektu „Śladami opowieści z przeszłości Podlasia", realizowanego przez Stowarzyszenie na Rzecz Ziemi Podlaskiej „Drumla”, na skraju cmentarza ustawiono tablicę z informacją o treści: „Cmentarz żydowski – bet ha-kworet – w Krynkach jest jednym z największych i najlepiej zachowanych cmentarzy na Białostocczyźnie. Jego powierzchnia wynosi 2489 m² i składa się z „cmentarza starego" (A), założonego na mocy przywileju króla Jana Kazimierza z 12 stycznia 1662 r. i „cmentarza nowego" (B, C). Na przełomie XVIII i XIX wieku kirkut został powiększony w kierunku północno-zachodnim o nową kwaterę (B), w połowie XIX wieku zaczęto grzebać zmarłych na terenie „nowego cmentarza", który graniczył ze starym i był oddzielony kilkumetrową aleją. Około 1918–1920 roku powstała druga kwatera „cmentarza nowego" (C), tworząca ze starszą częścią dzisiejszy kształt nekropolii. W drugiej połowie XIX wieku cmentarz został ogrodzony kamiennym murem, na którym umieszczono cyfry wskazujące numery kolejnych rzędów. W środkowej części południowej strony ogrodzenia znajdowała się drewniana brama główna. Podczas drugiej wojny światowej, w czasie okupacji niemieckiej, duża liczba kamieni nagrobnych została zużyta do budowy mleczarni, wtedy też zniszczono kaplice cmentarne, tzw. ohele. Wiele macew wykonanych z marmuru czy granitu rozszabrowano po wojnie na budulec. Cmentarz stary – XVII – XVIII w., zachowany w złym stanie, brak regularnego układu i podziału na kwatery. Dominuje luźna lokacja mogił, których jest ok. 500. Większość macew wykonana ze zlepieńca, zniszczona i nieczytelna. Część zalega powierzchniowo. Najstarsze zidentyfikowane nagrobki pochodzą z lat 1755–99. Na starym cmentarzu zachował się dużych rozmiarów dół, który w okresie okupacji niemieckiej pełnił rolę kryjówki i był miejscem przechowywania ksiąg liturgicznych. Cmentarz nowy – XIX–XX w., dobrze zachowany, układ macew regularny, rzędowy. Większość nagrobków prezentuje typ klasycznej macewy „aszkenazyjskiej”, skromnej, z uproszczoną symboliką i epitafium. Wiele macew charakteryzuje się misternym liternictwem, zróżnicowany, krojem i techniką rysunku. Niektóre nagrobki posiadają ślady malowania farbami, głównie czarną. Macewy wykonane głównie ze zlepieńca, zachowały się także granitowe, betonowe oraz z piaskowca. Odnaleźć można także nagrobki w formie „drzewa życia" czy też proste obeliski na podstawach. Ta część cmentarza gromadzi około 2000 macew i 16 betonowych nagrobków. Istnieją dwie zbiorowe, nieoznakowane mogiły z czasów II wojny światowej. Opracowano na podstawie: T. Wiśniewski, Dokumentacja ewidencyjna cmentarza żydowskiego w Krynkach”.

Cmentarz w Krynkach znajduje się pod opieką Fundacji Ochrony Dziedzictwa Żydowskiego. W XXI wieku jest cyklicznie sprzątany dzięki inicjatywie miejscowych społecznych aktywistów angażujących do prac porządkowych młodzież szkolną oraz wolontariuszy.

Fundacja Dokumentacji Cmentarzy Żydowskich sporządziła spis nagrobków z tego cmentarza. Zawiera on 310 pozycji, a dostępny jest na stronie Fundacji https://cemetery.jewish.org.pl/list/c_86 [dostęp: 19.03.2021].

Bibliografia

• Bach S. J., Bach-Szczawińska S., Krynki – 500 lat, Krynki 2009.
• Wiśniewski T., Bóżnice Białostocczyzny, Białystok 1992.
• Wiśniewski T., Jewish Bialystok and surroundings in Eastern Poland, Ipswich, Massachusetts 2000.