Pierwsze wzmianki o Żydach krasnostawskich pochodzą z 1548 roku[1.1], choć przypuszcza się, iż pierwsi wyznawcy religii mojżeszowej mogli pojawić się tu już w II połowie XV wieku. Wiadomo też, że co najmniej od końca XV stulecia miasto odwiedzali żydowscy kupcy. W 1554 r. król Zygmunt II August zabronił osiedlania się ludności żydowskiej w mieście, wydając przywilej de non tolerandis Judaeis[1.2]. Stanowił on efekt walki samorządu miejskiego o większą swobodę handlu dla Polaków. W 1578 r. król Stefan Batory potwierdził przywilej Zygmunta II Augusta, zezwolił jednak Żydom na budowanie domów na przedmieściach miasta (Grobla, Zakręt, Zastawie, Góry, Zadworze, Krakowskie Przedmieście)[1.3].

Choć w 1664 i 1774 r. wydawane były zakazy prowadzenia przez Żydów zakładów rzemieślniczych na terenie miasta, można przypuszczać, iż nie były one ściśle przestrzegane. W 1741 r. w Krasnymstawie odbył się proces Żydów z Wojsławic i Czarnołoz, oskarżonych o mord rytualny[1.4].

W 1789 r. w Krasnymstawie istniał tylko jeden dom żydowski. Z zapisków Juliana Ursyna Niemcewicza dowiadujemy się, że: „Krasnystaw jest jednym z małej liczby miast naszych, co Żydów dotąd nie wpuściły w swe mury. Leżą oni na przedmieściu obozem, skąd przypuszczając do mieszkańców rzęsiste gorzałczane szturmy, prędzej czy później przymuszą ich do poddania się i jak gdzie indziej osiądą ich domy”[1.5].

Szenastowieczny zakaz osadnictwa żydowskiego w mieście został utrzymany przez władze austriackie. Dopiero pożar z początku XIX w. przyczynił się do powstania projektu z 1811 r., w którym dopuszczono możliwość zamieszkania Żydów w Krasnymstawie. Mieli oni spowodować szybki rozwój miasta, które podupadło na skutek pożaru[1.6]. Jednak dopiero w 1824 r. Żydzi otrzymali zezwolenie na osadnictwo. Początkowo jednak, próby osiedlania się Żydów w Krasnymstawie były skutecznie hamowane przez chrześcijańskich mieszczan, aż do czasu ostatecznego zniesienia wszelkich ograniczeń w 1862 roku[1.1.4].

W 1827 r. w Krasnymstawie mieszkało zaledwie 11 Żydów (0,4%)[1.7]. W 1857 r. w miasteczku żyło 151 Żydów (4,2%)[1.8]. W tym okresie powstała samodzielna gmina żydowska.

Żydzi krasnostawscy zajmowali się handlem, kupiectwem oraz rzemiosłem. Część z nich posiadała własne zakłady rzemieślnicze i przemysłowe. Żydzi zamieszkiwali oprócz centrum – ul. Zamkowa, Rzeźnicka, Koszarowa, Poniatowskiego i Czysta – także tereny poza murami miejskimi, ulice Zamojską, Rejowiecką oraz Mostową.

W latach 40. XIX w. rząd rosyjski wprowadził opłaty za noszenie tradycyjnych ubiorów żydowskich. Z kolei na początku lat 50. XIX w. zaborca wprowadził zakaz noszenia bród i pejsów u mężczyzn oraz peruk oraz czarnych osłon u kobiet[1.9]. W ten sposób władze rosyjskie próbowały wyeliminować odrębność ludności żydowskiej.

Pod koniec XIX w. w Krasnymstawie mieszkało 7212 mieszkańców, w tym 1763 Żydów (24,4%). Przed I wojną światową, w 1913 r. w Krasnymstawie mieszkało 9637 mieszkańców, w tym 2254 Żydów (23,4%)[1.10].

W 1917 r. w Radzie Miejskiej Krasnegostawu obok 21 radnych polskich zasiadło 3 Żydów. Byli to: Chaim Bergerman, Icek Hochman i Judka Rozenblat. Ich zastępcami byli: Szyja Buchbleter, Symcha Bergerman oraz Boruch Perelmuter. Stosunki pomiędzy Żydami a Polakami w Radzie Miejskiej nie były najlepsze. W lipcu 1918 r. z polecenia prezydenta Krasnegostawu na murach miasta rozlepione zostały ostrzeżenia pod adresem ludności żydowskiej, która miała zaśmiecać ogród miejski[1.11].

W 1921 r. w Krasnymstawie mieszkało 1754 Żydów, stanowiąc 19,6 % ogółu mieszkańców miasta. W okresie międzywojennym Żydzi krasnostawscy posiadali własną synagogę, dom modlitwy, mykwę oraz ubojnię rytualną. W mieście istniały liczne żydowskie sklepy i warsztaty rzemieślnicze (krawieckie, szewskie), a także dwa zakłady typograficzne, zakład fotograficzny, zakład fryzjerski, oraz kilka większych przedsiębiorstw, m.in. rozlewnia piwa, skup zboża, młyny i piekarnie. Przy placu Cerkiewnym działała księgarnia żydowska, założona w 1906 roku. Jej właścicielem był Chil Szołson. Chil Szołson był także właścicielem zakładu typograficznego. Drugi zakład tego typu należał do Rafała Kasnera. W mieście znajdował się także zakład fotograficzny, którego właścicielem był mieszkaniec Goraja – Moszek Zyntak[1.12]. Łącznie było to 191 różnych działalności gospodarczych, zatrudniających 373 pracowników[1.13].

W mieście kwitło żydowskie życie polityczne. Największym poparciem cieszyła się ortodoksyjna Aguda, na czele której stał Abram Stok. W latach 1922, 1929 i 1939 partia ta miała swojego przedstawiciela w Radzie Miejskiej[1.14]. W 1926 r. w Krasnymstawie założone zostały oddziały kilku partii syjonistycznych: m.in. Syjonistów-Rewizjonistów[1.15], a także komórka lewicowego Bundu i nielegalna komórka Komunistycznej Partii Polski. W Krasnymstawie istniały też młodzieżowe organizacje syjonistyczne: He-Chaluc ha-Mizrachi, He-Chaluc Pionier oraz Zrzeszenie Żydowskich Harcerzy im. Josefa Trumpeldora. W mieście istniały żydowskie związki zawodowe: założony pod koniec 1917 r. Związek Krawców i Szewców Wyznania Mojżeszowego, skupiający 40 rzemieślników[1.16], Centralny Związek Rzemieślników Żydów w Polsce, Związek Przemysłu Odzieżowego, Związek Robotników Niefachowych oraz Towarzystwo Szerzenia Pracy Zawodowej i Rolniczej „Ort“. Od 1926 r. działał Kupiecki Bank Kredytowy, którego prezesem był Icchok Zygelszyper, a w 1927 r. utworzony został Żydowski Bank Ludowy, zarządzany przez Szmula Perelmutera. W mieście funkcjonowało też Towarzystwo Wzajemnego Kredytu[1.1.15] oraz stowarzyszenie dobroczynne „Bruder Hilf”, zajmujące się udzielaniem pomocy finansowej w formie bezprocentowych oraz krótkoterminowych pożyczek[1.17].

W 1932 r. w Krasnymstawie funkcjonowało 6 chederów, do których uczęszczało łącznie 73 chłopców[1.18]. Dzieci żydowskie uczyły się także w państwowej szkole powszechnej. W 1913 r. w mieście otworzona została Szkoła Kroju i Szycia Milci Cypkiewicz oraz Wzorcowy Warsztat Wikliniarski, prowadzony przez Bencjana Klepfisza. W okresie międzywojnia działała kontrolowana przez Agudę szkoła Bet Jaakow dla dziewcząt, mająca 150 uczenic[1.1.13]. W mieście istniały też organizacje kulturalno-oświatowe, m.in. Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Jawne” oraz biblioteka im. I. L. Pereca, funkcjonująca pod auspicjami organizacji syjonistycznych[1.19]. Tuż przed wybuchem II wojny światowej, Żydzi stanowili około 20% mieszkańców Krasnegostawu.

Stosunki pomiędzy Żydami a Polakami były różne. Podczas święta 1 Maja Polacy wznosili okrzyki „Precz z Żydami”. Takie zachowanie było spowodowane tym, że w wiecach uczestniczyła część młodzieży żydowskiej, która działała w Komunistycznej Partii Polski.

Po wybuchu II wojny światowej, z okupantów ziem polskich najpierw pojawili się tu Niemcy (14.09.1939), którzy bezzwłocznie po wkroczeniu powiesili 7 Żydów[1.1.13]. 23 września 1939 r. do Krasnegostawu wkroczyła Armia Czerwona. Wówczas nieliczni niezamożni Żydzi na znak solidarności z najeźdźcami pozakładali na rękawy czerwone opaski. Armia Czerwona przebywała w mieście dwa dni, po czym wycofała się, oddając Krasnystaw wojskom niemieckim.

W sierpniu 1940 r. Niemcy utworzyli w Krasnymstawie getto, położone na przedmieściu Grobla. W getcie zgromadzono Żydów z Krasnegostawu i okolic, a także z Czech, Słowacji oraz terenów III Rzeszy. W sumie w getcie przebywało ok. 2 tys. osób. 12–15 maja 1942 r. nastąpiła wywózka Żydów z Krasnegostawu obozów zagłady, choć już w kwietniu 1942 r. część z nich trafiła via getto w Izbicy do obozu zagłady w Sobiborze, a kilkuset do obozu na Majdanku. Po tej wywózce w Krasnymstawie pozostało jeszcze kilkuset Żydów, którzy w dalszym ciągu przebywali w getcie na Grobli[1.20]. W październiku 1942 r. pozostali przy życiu Żydzi wypędzeni zostali do getta w Izbicy, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu[1.21]. (The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust podaje inny scenariusz – 12 kwietnia 1942 r. wszyscy Żydzi zostali pognani do getta w Izbicy, a stamtąd do obozu zagłady w Bełżcu[1.22]). W pobliżu lasu Borek, w czasie wojny znajdował się obóz pracy dla wywiezionych do Krasnegostawu Żydów z Czech. Większość z nich została rozstrzelana w pobliskim lesie. Transporty do obozów zagłady odchodziły ze stacji kolejowej w Krasnymstawie. Naprzeciwko stacji widoczny nadal stoi budynek szkoły, w której podczas wojny Niemcy gromadzili Żydów przed wysłaniem ich do Sobiboru[1.23].

Nota bibliograficzna

• Bęcal P., Żydzi w Krasnymstawie, [w:] Zapiski krasnostawskie. Z przeszłości Krasnegostawu i okolic, red. P. Kardela, Lublin 1994.
• Dąbrowski R., Mniejszości narodowe na Lubelszczyźnie w latach 1918–1939, Kielce 2007.
• Krasnystaw, [w:] Encyclopedia Judaica, red. F. Skolnik, M. Berenbaum, Detroit – New York – San Francisco – New Haven – Waterville – London 2007, t. 12, s. 339.
• Krasnystaw, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. S. Spector, G. Wigoder, t. 2, New York 2001, ss. 673–674.
• Krasnystaw – rys historyczny, red. K. Stołecki, Puławy 2003.
• Kubiszyn M. Krasnystaw, [w:] Śladami Żydów. Lubelszczyzna, Lublin 2011, ss. 199–203.
• Kuwałek R., Z Lublina do Bełżca. Ślady obecności i zagłady Żydów na południowo-wschodniej Lubelszczyźnie, Lublin 2006.
• Przedwojenne miasto, żydowskie miasto, „Nowy Tydzień” z 20–26.08.2007.
• Yisker tsum ondenk fun kdoshey Krasnystaw, red. A. Stunzeiger, Munich 1948.
• Zieliński K., Żydzi w powiecie krasnostawskim w czasie pierwszej wojny światowej, „Rocznik Chełmski” 2003, t. 9.