Najwcześniejsza wzmianka o Żydach z Kleczewa pochodzi z 1507 r. Znajduje się w Taxa Judeorum in civitatibus et opidis Regni existentibus[1.1]. 

Następne doniesienie o społeczności w mieście pojawia się jednak dopiero w 1714 r. Wtedy to Żydzi kupili lokal na tzw. Obłąkach za sumę 28 zł[1.2].

W 1765 r. przy okazji pobierania podatku pogłównego dokonano spisu ludności, w którym wykazano, że w Kleczewie mieszka 262 Żydów[1.3].

Kleczew posiadał wtedy największe skupisko ludności żydowskiej w powiecie konińskim. W 1776 r. przeprowadzono kolejny spis, z którego wynikało, że w mieście mieszka 305 Żydów. Spis ten podaje również, że ze wszystkich rodzin żydowskich tylko dwie nie zajmowały się działalnością handlową lub rzemieślniczą[1.4]. Żydzi zajmowali się m.in. eksportem wełny do Prus[1.5].

25 czerwca 1776 r. właściciel miasta Władysław Gurowski nadał Żydom przywilej regulujący sprawy prawne związane z działaniem tutejszej synagogi[1.6].

W 1820 r. nastąpił rozłam wśród społeczności żydowskiej z powodu powstania konkurencyjnego domu modlitwy, założonego przez krawca Józefa Łabiszyńskiego. Zarząd gminy próbował interweniować u burmistrza, aby zapobiec rozłamowi, jednak bezskutecznie. Dopiero po interwencji Komisji Rządowej Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego Łabiszyński zlikwidował swój dom modlitwy[1.7]. W XIX w. nastąpił szybki przyrost ludności żydowskiej w Kleczewie. Po 1810 r. rozpoczęto budowę nowej synagogi, którą jednak ukończono dopiero ok. 1852 roku[1.8].

W dwudziestoleciu międzywojennym w Kleczewie prężnie rozwijał się handel i rzemiosło. Działała tu także fabryka cukierków, która zaopatrywała rynek lokalny – jej właścicielem był Żyd Korn.

Gdy Niemcy wkroczyli do miasta, nakazali Żydom nosić opaski z Gwiazdą Dawida, a żydowskie domy i sklepy oznaczano napisem „Jude”. Żydzi byli również wykorzystywani do prac porządkowych na terenie Kleczewa i w okolicy. Miejski cmentarz żydowski został zdewastowany, a macew użyto do brukowania chodników.

W lipcu 1940 r. wszystkich kleczewskich Żydów wywieziono do getta w Zagórowie, które powstało na wiosnę lub latem 1940 roku. Do tego miasta zwieziono Żydów z całego Okręgu Konin (Kreis Konin). W getcie zatrzymano ostatecznie ponad 2 tys. osób, z czego prawie dwie trzecie stanowili uchodźcy bez dachu nad głową i śródków do życia. Panował głód, mimo, że Judenrat wydawał darmowe posiłki[1.9].

W październiku 1941 r. część Żydów z getta w Zagórowie została zamordowana w lasach kleczewsko-kazimierskich, w pobliżu Kazimierza Biskupiego. Część została wywieziona do obozów zagłady w Chełmnie nad Nerem i Auschwitz albo zgładzona w lasach Niesłusz – Rudzica – Gosławice[1.10].

Największe miejsce eksterminacji Żydów z Kleczewa i innych okolicznych miast znajdowało się w rejonie zwanym Wygoda. Tam Niemcy kazali Żydom kopać głębokie doły. Umieszczano w nich wapno i kazano ofiarom wskakiwać do dołów, po czym polewano je wodą. Ludzie gotowali się żywcem i umierali w męczarniach. Po wojnie, 17 października 1945 r. przyjechała do lasów kazimierzowskich komisja sądowa, która oszacowała, że w tym miejscu zginęło około 8 tys. Żydów. Dziś na miejscu zbrodni stoi pomnik.

Nota bibliograficzna

• Dzieje Kleczewa, red. J. Stępień, Poznań – Konin 1995.

• Kleczew, [w:] The Encyclopedia of Jewish Life Before and During the Holocaust, red. Sh. Spector, New York 2001, s. 633.